Աթոռի Պատիւը

ԱԲՕ ՊՈՂԻԿԵԱՆ

Պոլսոյ պատրիարքական աթոռը ունեցած է իր արժանաւոր գահակալները, որոնք ամէնէն դժուար պահերուն արժանապատուութեամբ եւ պատասխանատուութեան խոր գիտակցութեամբ ղեկավարած են Արեւմտեան Հայաստանի հայութիւնը` անհրաժեշտ շրջահայեցութիւնը միշտ պահպանելով, որպէսզի չգրգռեն ցեղատեաց թուրք իշխանաւորները:

Շրջահայեցութիւնն ու զգուշաւորութիւնը, սակայն, շատ դիւրութեամբ կրնան վերածուիլ ստորաքարշութեան եւ վախկոտութեան, եւ ի՛նչ հանգամանք ալ տարածուի նման վերաբերմունքով շարժողներուն վրայ, անխուսափելիօրէն վարկաբեկման կնիքին կ՛արժանանան անոնք հանրութեան ու պատմութեան առաջ:

Թուրքիոյ նախագահ Էրտողանի` Գերմանիոյ խորհրդարանին կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման առթիւ անհեթեթ արձագանգը, անոր ջղագրգիռ, անհաւասարակշռուած ու պետական-քաղաքական գործիչի մը բոլորովին անյարիր յայտարարութիւնները միջազգային հեգնանքի արժանացած են, իսկ Պոլսոյ պատրիարքական Ս. Աթոռի տեղապահը այս առիթը օգտագործած է` ամբողջ ազգին կամ համայն պոլսահայութեան անունով զօրակցելու Էրտողանին, եւ իր «կսկիծն ու վիշտը յայտնելու» անոր` Գերմանիոյ Հանրապետութեան խորհրդարանին ընդունած որոշումին համար:

Ստորեւ կը ներկայացնենք «Երկիր»-ի թարգմանութիւնը` Պոլսոյ պատրիարքական տեղապահ Արամ արք. Աթէշեանի նամակին, որ տեղադրուած է պատրիարքարանի Դիմատետրի էջին վրայ.

Յարգելի՛ նախագահ,

Ա. Համաշխարհային պատերազմի ողբերգական ժամանակահատուածում տեղի ունեցած իրադարձութիւնների վերաբերեալ Գերմանիայի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի ընդունած որոշումը մեր ազգի շրջանում խոր կսկիծ է առաջացրել: Որպէս Թուրքիայի հայ համայնք` մենք կիսում ենք այս վիշտը եւ, որպէս մեր սրտանց եւ անկեղծ զգացումների արտայայտում` այդ մասին ձերդ գերազանցութեանը յայտնում.

Թուրքիայի հայոց պատրիարքարանը կրօնական կառոյց է, որը կատարեալ ձեւով   իրականացնում է պետութեան առջեւ ստանձնած իր պարտաւորութիւնները, դրա հետ կապուած է քաղաքացիական կապերով եւ իր համար կարգախօս է դարձրել իրեն այս երկրի ժողովրդից տարբերուելու բարդոյթից ազատուած, հարկ եղած դէպքում` օրէնքի ու կանոնի շրջանակներում իր իրաւունքները ճանաչող քրիստոնեայ հայ` Թուրքիայի քաղաքացիների զգացմունքների «թարգմանիչ»-ը լինելը:

Հայրապետական մարմինը գիտակցում է, որ ոմանց դուր չի գայ աւանդոյթը պահպանելով` հաւասարակշիռ կեցուածք ցուցաբերելը: Այս սուրբ պաշտօնում պաշտօնավարած մեր երջանկայիշատակ պատրիարքները պատմութեան էջերն են անցել ոչ միայն իրենց յայտարարութիւնների, իրենց համայնքին ծառայելիս կառուցողական վերաբերմունքով առաջնորդուելու համար, այլ նաեւ` համայնքի համար օրինակ ծառայող դրական վերաբերմունքի: Մեր այդ մեծերի օրինակելի վարքագիծը մեր օրերում էլ շարունակում է ուղեցոյց լինել:

Այս պարունակում, Գերմանիայի քաղաքացիների քուէարկութեամբ ձեւաւորուած «մեճլիս»-ը, իրեն ընտրող ժողովրդի հանգստութեան, բարեկեցութեան, անվտանգութեան, կարճ ասած` բարօրութեան համար օրէնքներ ընդունելու պարտականութիւնից բացի, անընդունելի է, որ իր իրաւասութեան մէջ չմտնող հարցի մասին կարծիք է յայտնում ու այն օրինականացնում, այն էլ` այդ ամէնը ամբողջ Գերմանիայի ժողովրդի անունից անում, իրեն դատարանի տեղ դնելու չափ սխալ կեցուածք ցուցաբերելով:

Յարգելի՛ նախագահ, Թուրքիայի հայ համայնքի անդամները այդ տխուր եւ, միաժամանակ, ցաւալի օրերն ապրածների թոռներն էին: Ինչպէս դուք էիք նշել այս տարուայ ձեր ցաւակցական ուղերձում` «ինչպէս որ պատմական գիտակցութիւնն ու մարդկային օրէնքն են պարտադրում, շարունակելու ենք օսմանեան հայերի յիշատակին տէր կանգնել եւ յիշեցնել թուրքերի ու հայերի` 100 տարի ձգուող համատեղ կեանքի մշակոյթի մասին»: Տարբեր առիթներով այս յայտարարութեամբ առանջորդուող հայրապետական մարմինը շարունակելու է հետագայում էլ նոյն կերպ գործել:

Այս ողբերգական իրադարձութիւններում Գերմանիայի կայսրութեան բացասական դերը երկու տողով թեթեւակի նշելն ու Օսմանեան Թուրքիային այդ հարցում մեղադրելուց բացի` ամբողջութեամբ յանցաւոր ճանաչելը բարոյական տեսանկիւնից քննարկելու երեւոյթ է: Բացի այդ, պէտք է իսկապէս քննարկուի, թէ օրինականացուած բանաձեւը որքանո՛վ է «թարգմանում» Գերմանիայի հասարակութեան զգացմունքները:

Ինչպէս տարբեր առիթներով բազմիցս ասել ենք, հայ ազգին վէրք պատճառած այս ցաւը միջազգային քաղաքական ասպարէզում օգտագործելը իսկապէ՛ս տխրութեան եւ ցաւի աղբիւր է: Ընդունուած այս օրինագիծն ու դրան համարժէք այլ օրինագծեր մեզ խորապէս վիրաւորում են: Հայ ժողովրդի պատմութեան էջերի այս վիշտը, դժբախտաբար, միջազգային քաղաքական բեմում ընկալւում է որպէս միջոց` Թուրքիային եւ թուրք ժողովրդին մեղադրելու եւ պատժելու համար, եւ այս տհաճ ընկալումը Թուրքիայի հայ համայնքի վերին եւ ստորին ինքնութիւնների վնասուելու պատճառն է դառնում:

Գերմանիայի կողմից ընդունուած այս բանաձեւը եւ նմանատիպ օրինագծերը խանդավառութեամբ ողջունողները պատուհան են բացել, որից նայելիս, սակայն, կը տեսնեն, թէ իրականում ինչպէ՛ս է կայսերապաշտական ուժերի կողմից օգտագործւում հայ ժողովուրդը:

Թուրք եւ հայ ժողովուրդները պարտաւոր են կիսել նոյն աշխարհագրութիւնը: Այս վաղեմի եւ հարեւան ժողովուրդները ատելութեան խօսքերի պատճառով պէտք չէ միմեանցից հեռանան, պատմութիւնը քաղաքականացնելու փոխարէն` պէտք է աշխատեն յանուն բարեկամութեան եւ հաշտութեան: Համատեղ պատմութիւն եւ նմանատիպ աւանդոյթներ ունեցող այս երկու հարեւան ժողովուրդները մի օր բարեկամական իրենց մթնոլորտը միասին են ստեղծելու, միայն թէ դրա իրականացումը չդիտարկուի որպէս անկարելի, եւ դրան նպաստող սերմերը դրա վրայ չազդեն: Գալու է մի օր, երբ երկու ժողովուրդները մաքրելու են իրենց դաշտավայրերի թունաւոր խոտաբոյսերը եւ մաքրուած դաշտերում ցորեն են ցանելու: Դրանով էլ չեն բաւարարուելու: Այդ դաշտերի ցորեններից պատրաստուած հացը որպէս սիրոյ եւ բարեկամութեան նշան` թաթախելու են աղի մէջ ու միմեանց հետ կիսուեն:

Այն աշխարհում, ուր քաղաքական գործիչներն իրենց հասկացած ձեւով եւ քաղաքական հաշուարկներով մեր ժողովրդի ցաւերի մասին կարծիք են յայտնում, որպէս հայրապետական` մենք  մարմին, շարունակելու ենք աղօթել Թուրքիայի եւ Հայաստանի բարեկամութեան ու դրացիական լաւ յարաբերութիւնների համար: Մեր այս կեցուածքը ինչպէս մեր հաւատքով է պարտադրուած, այնպէս էլ քաղաքացիական զգացմունքների արտայայտութիւնն է: Միաժամանակ գիտենք նաեւ, որ ոմանք մեր այս կեցուածքին դրականօրէն չեն արձագանգելու: Թող Աստուած գործի երկու երկրների քաղաքացիների սրտերում: Թող Աստուած օգնական լինի նրանց, ովքեր վճռել են կառուցել լաւն ու գեղեցիկը:

Մէկ անգամ եւս յայտնում ենք այս առիթով մեր ափսոսանքը: Թող Աստուած ձերդ գերազանցութեանը առողջութիւն, յաջողութիւն եւ երջանկութիւն շնորհի, թող Աստուած յանուն մեր երկրի բնակչութեան ծառայող պետական գործչի աշխատանքներին յաջողութիւն տայ:

Խորին յարգանքներով`
Արքեպիսկոպոս Աթէշեան
Թուրքիայում հայոց պատրիարքի փոխանորդ

(Թարգմանութիւնը այս եւ ներքեւի` «Ակօս»-ի նամակին` Արազ Գայմագամեանի)

Պատրիարքի տեղապահը կամ փոխանորդը փաստօրէն գիտակից է, որ իր կեցուածքը անընդունելի պիտի ըլլայ շատ, մենք կ՛ըսէինք` շա՜տ-շատերու համար, որոնց շարքին` նաեւ մենք: Մեր վերաբերմունքը կրնար աւելի հասկացող ու ներող ըլլալ նախքան Հրանդ Տինքի ժամանակաշրջանի օրերուն, երբ համատարած վախի ու սարսափի մթնոլորտի մը մէջ ապրող պոլսահայութիւնը տակաւին չէր փորձած իր մարդկային տարրական իրաւունքներուն տէր դառնալու ջիղ ցոյց տալ:

Հրանդ Տինքի անձնազոհութիւնը եւ անոր միջոցով պոլսահայութեան եւ ընդհանրապէս Թուրքիոյ փոքրամասնութիւններուն հանդէպ յառաջացած միջազգային ուշադրութիւնը նոր հնարաւորութիւններ կ՛ընձեռեն բոլոր անոնց, որոնք տէր կ՛ուզեն կանգնիլ իրենց արժանապատուութեան, իրենց իրաւունքներուն: Այս պարունակին մէջ առաւե՛լ անընդունելի են տեղապահին վարքագիծը եւ պատմական այս Աթոռի նախնիներուն անոր վկայակոչումը:

Մենք կը բաժնենք Պոլսոյ մէջ հրատարակուող «Ակօս» թերթի շրջանակին ընդվզումը` այս նամակին առթիւ:

Ստորեւ կը ներկայացնենք «Ակօս»-ին նամակը` ուղղուած պատրիարքական փոխանորդին.

Յարգելի՛ արքեպիսկոպոս,

Զայրոյթի եւ ամօթանքի զգացումով ենք կարդացել Գերմանիայում ընդունուած Հայոց ցեղասպանութեան բանաձեւի վերաբերեալ նախագահ Էրտողանին ուղղուած ձեր նամակը, որում տեղ է գտել «որպէս Թուրքիայի հայ համայնք» արտայայտութիւնը: Այս նամակն ընդունէք որպէս այդ համայնքի, սակայն ձեր տեսակէտների պարունակութեանն ու ոճին չհամաձայնող ներկայացուցիչների խօսք:

Տուեալ պետութեան քաղաքացի հանդիսացող ժողովրդին համակարգուած բնաջնջումը իր սեփական հողերում` սեփական պետութեան որոշմամբ, ձեր կողմից, պետական լեզուով, որպէս «Ա. Համաշխարհային պատերազմի ողբերգական ժամանակահատուածում տեղի ունեցած» ներկայացուելը վիրաւորա՛նք է այդ ժողովրդի նախնիների, զոհերի եւ ժառանգների համար, որին դո՛ւք էք մաս կազմում:

Ձեր կողմից սահմանած` «այս երկրի ժողովրդից տարբերուելու բարդոյթից ազատուած, հարկ եղած դէպքում` օրէնքի ու կանոնի շրջանակներում իր իրաւունքները ճանաչող քրիստոնեայ հայ` Թուրքիայի քաղաքացիների» հասարակութիւնը, չլինելով միատարր` բաղկացած է սեփական անկապ զգացմունքների, եզրակացութիւնների եւ անփոփոխ ճշմարտութիւնը գիտակցող անհատներից: Բանն այն է, որ հայերը խտրականութեան, ֆաշիստական եւ հրապարակային սպառնալիքների են ենթարկուել ոչ միայն իրենց միւսներից տարբերելու համար, այլեւ` 1915 թուականից յետոյ, 1942-ին` ունեցուածքի հարկերի, 1955-ին` սեպտեմբերի 6-ի կողոպուտի, Կիպրոսում, ինչպէս նաեւ քաղաքական այլ լարուածութիւնների ժամանակ, իսկ 2007 թուականի յունուարի 19-ին էլ ականատես է եղել անձը սեփական ժողովրդի խաղաղութեանը նուիրած ամէնաարժէքաւոր ձայներից` Հրանդ Տինքի սպանութեանը:

«Որպէս հայրապետական մարմին` մենք շարունակելու ենք աղօթել Թուրքիայի եւ Հայաստանի բարեկամութեան եւ դրացիական լաւ յարաբերութիւնների համար» ասելիս նախագահ Էրտողանին դիմելով` նրա դեռեւս երկու օր առաջ Թուրքիայում Հայաստանի քաղաքացիներին ուղղուած սպառնալիքներն ինչպէ՞ս էք պարզաբանում: Գուցէ մոռացել էք, յիշեցնե՛նք. «Ներկայ պահին մեր երկրում մօտ 100 հազար հայ կայ: Նրանցից մօտ կէսը մեր քաղաքացիներն են: Այժմ բնակւում եւ աշխատում են մեր երկրում, սակայն կան նաեւ հայեր, որոնք մեր քաղաքացին չեն: Եթէ մենք այս հարցում նրբանկատութիւն չցուցաբերենք, մեր քաղաքացին չեղող հայերին ինչո՞ւ պահենք: Ինչպէս հիմա եւրոպացիներն են անում, մենք էլ նրանց կ՛ուղարկենք Հայաստան: Կ՛անենք դա»:

Ասել էք` «գիտենք նաեւ, որ ոմանք մեր այս կեցուածքին դրականօրէն չեն արձագանգելու»: Ճիշդն ասած` ծառայի նման խոնարհուելու ի՞նչն է կեցուածք. դա նոյնպէս դժուարանում ենք հասկանալ:

Հայոց ցեղասպանութիւնը, լինելով մարդկութեան դէմ իրագործուած յանցանք, բացի հայերից, նաեւ համայն մարդկութեան հարցն է: Ինչպէս ասում էք` ժողովուրդների համատեղ ապագան, որի բարօրութեան համար աղօթելու էք, հնարաւոր է միայն արժանապատիւ առերեսումից յետոյ, որը չի ենթադրի հերքողականութիւն` ճնշումների արդիւնքում:

Յարգելի՛ արքեպիսկոպոս, ձեր` «այս ողբերգական իրադարձութիւններում Գերմանիայի կայսրութեան բացասական դերը երկու տողով թեթեւակի ներկայացնելը» խօսքից հասկանում ենք, որ դուք դրա իմաստը չէք ընկալել: Այս հարցում Գերմանիայի կայսրութեան` ուղղակիօրէն մեղսակից լինելու մասին յայտարարող բնագրի գրեթէ 80 տոկոսը Գերմանիայի` իր սեփական պատմութեան հետ առերեսուելու մասին է: Այսպիսով, երկու երկրների միջեւ քաղաքական յարաբերութիւնների ամենաբուռն ժամանակահատուածում, բանաձեւի ընդունումը զուր է դարձնում ձեր` «երկու երկրների միջեւ ցաւի միջազգային օգտագործումը» պնդումը:

Շարունակենք. ասել էք` «հայ ազգին վէրք պատճառած այս ցաւը միջազգային քաղաքական ասպարէզում օգտագործելը, իսկապէ՛ս տխրութեան եւ ցաւի աղբիւր է»: Ճիշդ է` ձեզ այս նամակը գրելու դրդած ճնշումը մեզ համար տխրութեան եւ ցաւի աղբիւր է: Քանզի Թուրքիայի հայ համայնքի վերին եւ ստորին ինքնութիւնները վնասուել են ձեր այս տողերից, այլ ոչ, ինչպէս դուք էք ասում, այս բանաձեւի ընդունումից: Մանաւանդ, «Գերմանիայի կողմից ընդունուած այս բանաձեւը եւ նմանատիպ օրինագծերը խանդավառութեամբ ողջունողները պատուհան են բացել, որից նայելիս, սակայն, կը տեսնեն, թէ իրականում ինչպէ՛ս է կայսերապաշտական ուժերի կողմից օգտագործւում հայ ժողովուրդը» ձեր` պետական պաշտօնական յայտարարութիւնը արձանագրուել է որպէս ձեր ժողովրդի նկատմամբ յատկանշական հերքողական յայտարարութիւն: Կը տեսնենք, թէ մօտ ապագայում ձեր այս յայտարարութիւնը ո՛ւմ կողմից «խանդավառութեամբ կ՛ողջունուի»:

Այս առիթով, ձեր նամակի պարունակութեան կապակցութեամբ ափսոսանքը, աւելի՛ն, ընդդիմութիւնն ու զայրոյթը կրկի՛ն արտայայտում ենք եւ ձերդ գերազանցութեանը խելք, միտք, ըմբռնում շնորհելու խնդրանքով դիմում ենք Աստծուն… Մեր ամենամեծ ցանկութիւնն էլ նա է, որ Նա հաւասարակշռուած կեցուածք շնորհի ձեզ:

Ամենախորին յարգանքներով`
«Ակօս»