Անգարա-Պաքու յարաբերութիւններու լարուածութեան տարողութիւնը նոր տարածքներ կը գրաւէ: Երեւոյթը կ՛ենթարկուի զանազան մեկնաբանութիւններու:
Խնդիրին մեկնակէտը Ազրպէյճանի դպրոցներուն մէջ գլխաշորի օգտագործման արգելքի որոշումն է:
Եթէ մնանք հարցի կրօնական սահմաններուն մէջ, ապա պէտք է նկատել Թուրքիոյ իսլամական վարչակարգին եւ Ազրպէյճանի պետական համակարգին աշխարհիկ բնոյթ ունենալու հիմնական տարբերութիւնը: Աւելցնենք առաջինին սիւննի դաւանանքը եւ երկրորդին` շիի ուղղութեան հետեւիլը:
Ազրպէյճանի դէմ արտաքին, եւ այս պարագային` հիմնականին մէջ Անգարայէն ուղղորդուած եւ ներքին` ներազրպէյճանական դժգոհութիւններն ու բողոքի դրսեւորումները կրօնականէն հասարակական հարթութիւն անցում կատարած են արդէն:
Ընդունինք սակայն, որ չկան զուտ կրօնական եւ բացառապէս հասարակական-ընկերային գործընթացներ, այլ ի սկզբանէ կան շատ արագ վերափոխուող քաղաքական շարժառիթներ, դրդապատճառներ եւ միտումներ:
Հետեւաբար քանի մը հանգամանք անպայման պէտք է լուսարձակի տակ առնել` ընթացող իրադարձութիւնները լուսաբանելու համար:
Անվերջ կրկնուող «Մէկ ազգ, երկու պետութիւն» բանաձեւը առաւելաբար կը յանկերգուէր Անգարայի կողմէ: Պարզ էր, որ երկու պետութիւններէն կրտսերի կարգավիճակ ունեցողը Ազրպէյճանն էր, որ իր ռազմական եւ արտաքին քաղաքականութեան կայացման զանազան փուլերուն կը յենէր եւ կը յենի Թուրքիոյ վրայ:
Երէց-կրտսերի այս յիշեցումը բազմիցս կը կատարուէր Անգարայի վարիչներուն կողմէ, Պաքուն Անգարայէն կախեալ պահելու նպատակով: Անմիջապէս պէտք է յիշել Թուրքիոյ նախագահին ինքնախոստովանանքը` «ինչպէս որ մտանք Սուրիա, Ղարաբաղ, այնպէս ալ կը մտնենք Կազա»: Այս յայտարարութիւնը, եթէ մէկ կողմէ զգուշացում էր Իսրայէլին Կազայի հատուածով, ապա ուղերձ էր Ազրպէյճանին, որ Արցախի պատերազմի արդիւնքը Պաքուն կը պարտի Անգարային:
Եթէ որոշ սահմաններու մէջ ընդունինք, որ Միջին Արեւելքի մէջ գոյութիւն ունի լարուածութիւն Անգարայի եւ Թել Աւիւի միջեւ, եւ իրաւամբ կան շահերու բախումներ, ապա մանրադիտակի տակ պէտք է բերել Անգարա – Պաքու շահերու բախման կէտերը, որոնք երեւցան նաեւ միջազգային ատեաններու մէջ երէց եւ կրտսեր եղբայրներու բոլորովին տարբեր, երբեմն նոյնիսկ հռետորաբանութիւններուն մէջ: ՄԱԿ-ի ընդհանուր ժողովին Անգարայի ներկայացուցիչները լքեցին ժողովասրահը, Իսրայէլի վարչապետին խօսած պահուն, մինչ Ազրպէյճանի ներկայացուցիչները շարունակեցին մնալ եւ ունկնդրել Թուրքիան իբրեւ ցեղասպան պետութիւն ամբաստանած Նեթանիահուին քաղաքական ուղերձը: Իսկ այստեղ ուղերձները, սրահը լքելու կամ մնալու առումներով, ուղղուած էին Իրանին: Թուրքիան ոչ միայն արաբական աշխարհին, այլ նաեւ Իրանի հաշուարկը կ՛ընէր այս ձեւով:
Անհրաժեշտ է գիտակցիլ սակայն, որ յատկապէս Արցախի պատերազմին լիարժէք կը գործէր Իսրայէլ-Թուրքիա-Ազրպէյճան դաշինքը: Այդ պատերազմի գլխաւոր արդիւնքներէն էր իսրայէլեան յենակէտերու յայտնուիլը իրանամերձ տարածքներու վրայ:
Ռազմավարական այս հաշուարկներն ու իրողութիւնները կը համոզեն, որ լարուածութիւններն ու հռետորաբանական հակասութիւնները երկրորդական նշանակութիւն կ՛ունենան, երբ ռազմավարական առանցքները գործի կ՛անցնին: Այս իրականութեան մէջ ալ քաղաքականօրէն պարզ կը դառնայ Իսրայէլի գործադիր իշխանութենէն օրէնսդիր դաշտ չանցնիլը Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումին:
Այլ խօսքով` յայտարարողական լարուածութեան իրաւաքաղաքականի չանցումը:
Շարունակենք քաղաքական ուղերձներ փոխանակելու այս ընթացքը վերլուծել հայկական առնչութիւն ունեցող գործընթացներու նկատառումով: Յայտնապէս Անգարան որոշ ազդակներ ուղարկած է Երեւան, ուրկէ կը հնչեն սահմանի բացման մօտալուտ ըլլալուն կամ յանկարծակի կայանալուն մասին պաշտօնական յայտարարութիւններ:
Այս երեւոյթը եւս պէտք է դիտարկել Անգարա-Պաքու այսօրուան յարաբերութիւններու նկատառումով: Անգարան, իր կրտսեր եղբօր հաշուարկի հոգատարութեամբ Երեւան-Անգարա երկխօսութեան արդիւնաւորումը կը փոխկապակցէր Երեւան-Պաքու հակամարտութեան լուծումին: Հիմա սահմանի բացումին մօտալուտ ըլլալուն մասին յայտարարութիւններ հրապարակել տալով, այդ փոխկապակցուածութեան կանոնը խախտելու կարելիութեան մասին կը խօսուի: Սահմանը կը ստանայ խաղաթուղթի կարգավիճակ Անգարայի ձեռքին` Պաքուն զգուշացնելու:
Այս հանգամանքները կը յուշեն, որ գլխաշորի սուր հարցին ետին կան քաղաքական էութեամբ հիմնական խնդիրներ, որոնք սակայն ռազմավարական առանցքային դրուածք ունեցող դաշինքներուն չեն սպառնար: Երէց եւ կրտսեր եղբայրները տակաւին շատ բան ունին համակարգելիք եւ իրականացնելիք թէ՛ հարաւային Կովկասի եւ թէ՛ Միջին Արեւելքի մէջ:
«Ա.»
