Փաշինեանի Պայքարը Հայոց Կաթողիկոսին Դէմ

ՎԱԶԳԷՆ ԳԱՎԼԱԳԵԱՆ

Հայաստանի մէջ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի միջեւ հակամարտութիւնը այլեւս անձնական կամ ներեկեղեցական վէճի սահմաններուն մէջ չի մնար: Ան աստիճանաբար կը վերածուի Հայաստանի պետական իշխանութեան եւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ միջեւ բացայայտ քաղաքական դիմակայութեան:

Եւ այս դիմակայութեան մէջ վտանգուածը միայն կաթողիկոսական աթոռը չէ:

Վտանգուած է պետութիւն-Եկեղեցի յարաբերութիւններու այն նուրբ սահմանը, որուն խախտումը կրնայ ունենալ երկարաժամկէտ հետեւանքներ` Հայաստանի հասարակական համերաշխութեան, ազգային ինքնութեան եւ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւններուն վրայ:

Թիրախը` Կաթողիկո՞սը, թէ՞ Եկեղեցին

Փաշինեանի իշխանութիւնը Գարեգին Բ.-ի դէմ պայքարը կը հիմնաւորէ Եկեղեցւոյ կառավարման, ներքին բարքերու, հաշուետուութեան եւ բարեփոխումներու անհրաժեշտութեամբ:

Սակայն քաղաքական հարցը կը սկսի հոն, ուր բարեփոխումներու պահանջը կը զուգորդուի գործող կաթողիկոսի հեռացման ուղղակի եւ հետեւողական պահանջով:

Այստեղ արդէն հարց կը ծագի` արդեօք իշխանութեան նպատակը Եկեղեցւոյ բարեփոխո՞ւմն է, թէ՞ Եկեղեցւոյ ղեկավարութեան փոփոխութիւնը` պետական իշխանութեան նախաձեռնութեամբ:

Այս տարբերութիւնը էական է:

Արդարեւ, Հայ առաքելական եկեղեցին պետական կառոյց մը չէ, զոր կառավարութիւնը կրնայ փոխել վարչական որոշումով: Ան ունի իր կանոնական համակարգը, իր հոգեւոր իշխանութիւնը եւ իր պատմական հաստատութիւնները:

Եթէ Եկեղեցւոյ ներքին խնդիրներ կան, անոնց լուծման անհրաժեշտութիւնը կարելի է քննարկել: Սակայն այդ հարցը չի կրնար ինքնաբերաբար պետական միջամտութեան իրաւունք ստեղծել:

Պետութիւնը եւ Եկեղեցին` երկու տարբեր իշխանութիւններ

Հայաստանի Հանրապետութիւնը աշխարհիկ պետութիւն է: Բայց աշխարհիկ պետութիւն ըլլալը չի նշանակեր, որ պետութիւնը պէտք է քաղաքական իշխանութիւն գործադրէ Եկեղեցւոյ վրայ:

Ընդհակառակը, առողջ պետական համակարգի մը կարեւոր նախապայմաններէն մէկը տարբեր հաստատութիւններու իրաւասութիւններու յստակ սահմանումն է:

Եկեղեցին կրնայ քննադատուիլ:

Կաթողիկոսի գործունէութիւնը եւ անձնական կեանքը կրնան քննարկուիլ: Եկեղեցւոյ կառավարման համակարգը կրնայ բարեփոխուիլ: Բայց այս բոլորը պէտք է տեղի ունենան այնպիսի սահմաններու մէջ, ուր պետութիւնը չի վերածուիր Եկեղեցւոյ ներքին կառավարման որոշիչ ուժի:

Հակառակ պարագային, այսօր ստեղծուած նախադէպը վաղը կրնայ գործադրուիլ այլ անկախ կառոյցներու նկատմամբ:

Հայ Եկեղեցին սովորական կառոյց մը չէ

Այս հարցին մէջ յաճախ կը մոռցուի կարեւորագոյն հանգամանքը:

Հայ առաքելական եկեղեցին Հայաստանի պատմութեան ընթացքին միայն կրօնական հաստատութիւն չէ եղած: Հայ պետականութեան բացակայութեան երկար դարերուն ան պահպանած է հայ ժողովուրդի հոգեւոր, մշակութային եւ ազգային ինքնութեան առանցքը:

Եկեղեցւոյ դերը կարելի չէ չափել միայն այսօրուան վարչական կառուցուածքով:

Հայ եկեղեցին իր պատմական առաքելութեամբ նաեւ համահայկական կառոյց է: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի նշանակութիւնը չի սահմանափակուիր Հայաստանի Հանրապետութեան վարչական սահմաններով:

Հետեւաբար, երբ Հայաստանի իշխանութիւնը ուղղակիօրէն կը մտնէ կաթողիկոսի եւ Եկեղեցւոյ կառավարման հարցին մէջ, այդ քայլը անխուսափելիօրէն արձագանգ կ’ունենայ նաեւ սփիւռքի մէջ:

Վտանգաւոր քաղաքական նախադէպ

Այսօր իշխանութիւնը կրնայ պնդել, որ իր նպատակը Եկեղեցւոյ «վերականգնումն» ու «բարեփոխումն» է:

Սակայն հարցը կը մնայ` ո՞վ պիտի որոշէ, թէ Եկեղեցին ինչպէ՛ս պէտք է բարեփոխուի:

Եթէ այդ որոշումը կը բխի պետական իշխանութենէն, ապա կը ստեղծուի վտանգաւոր նախադէպ մը. իշխանութիւնը ոչ միայն կը քննադատէ Եկեղեցւոյ ղեկավարութիւնը, այլ նաեւ կը փորձէ սահմանել, թէ ինչպէ՛ս պէտք է այդ ղեկավարութիւնը կազմաւորուի:

Այդ պահուն պետական եւ եկեղեցական իշխանութիւններու սահմանը կը դառնայ անորոշ:

Եւ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ երբ քաղաքական իշխանութիւնը կը փորձէ վերահսկել հոգեւոր իշխանութիւնը, առաջին զոհը սովորաբար կը դառնայ ոչ թէ մէկ հաստատութիւնը, այլ` հասարակութեան ներքին հաւասարակշռութիւնը:

Փաշինեանի պայքարը նաեւ սփիւռքի հարցն է

Հայաստանի իշխանութեան եւ Մայր Աթոռի միջեւ հակամարտութիւնը միայն Հայաստանի ներքին հարցը չէ:

Հայկական սփիւռքի բազմաթիւ համայնքներու համար Հայ առաքելական եկեղեցին ազգային կեանքի առանցքային հաստատութիւն է: Ան դպրոց է, մշակութային կեդրոն է, համայնքային կառոյց է եւ` շատ պարագաներու, ազգային ինքնութեան պահպանման հիմնական յենարաններէն մէկը:

Եթէ Հայաստանի մէջ Եկեղեցւոյ շուրջ խորանայ քաղաքական պառակտումը, ան իր անդրադարձը պիտի ունենայ նաեւ սփիւռքի վրայ:

Արդէն իսկ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնները կը գտնուին բարդ փուլի մը մէջ: Եկեղեցւոյ հարցին շուրջ նոր բաժանում մը կրնայ աւելի խորացնել այդ հեռաւորութիւնը:

Կաթողիկոսի հարցը պէտք չէ վերածել իշխանութեան հարցի

Գարեգին Բ.-ի անձը եւ գործունէութիւնը անշուշտ ենթակայ են քննադատութեան եւ քննարկման:

Սակայն կաթողիկոսին նկատմամբ քաղաքական վերաբերմունքը պէտք չէ վերածուի ամբողջ Հայ եկեղեցւոյ նկատմամբ պետական քաղաքականութեան:

Կաթողիկոսը ժամանակաւոր է:
Եկեղեցին` պատմական:
Իշխանութիւնները կը փոխուին:
Եկեղեցին կը շարունակէ:

Այս պարզ տարբերութիւնը պէտք է հասկնալ յատկապէս այնպիսի երկրի մը մէջ, ուր ազգային կառոյցները դարերով գոյատեւած են պետականութեան բացակայութեան պայմաններու մէջ:

Ո՞ւր կը տանի այս պայքարը

Այսօր հիմնական հարցը այլեւս այն չէ, թէ Փաշինեան իր պայքարին մէջ կը յաջողի՞, թէ՞ ոչ:

Աւելի էական հարցն այն է, թէ ինչպիսի՞ Հայաստան պիտի ձեւաւորուի այս հակամարտութենէն ետք:

Հայաստան մը, ուր պետութիւնը եւ Եկեղեցին կրնա՞ն գոյակցիլ` պահպանելով իրենց սահմանները:

Հայաստան մը, ուր Եկեղեցին կրնայ բարեփոխուիլ` առանց պետական վերահսկողութեան:

Հայաստան մը, ուր իշխանութեան քննադատութիւնը Եկեղեցւոյ նկատմամբ չի վերածուիր ազգային կառոյցներու միջեւ թշնամանքի:

Եւ վերջապէս, Հայաստան մը, ուր քաղաքական տարակարծութիւնը չի վերածուիր ազգային պառակտման:

Ա՛յս է իրական մտահոգութիւնը:

Բայց այն նախադէպը, որ այսօր կը ստեղծուի պետութեան եւ Հայ եկեղեցւոյ յարաբերութիւններուն մէջ, կրնայ շատ աւելի երկար կեանք ունենալ:

Ուստի անհրաժեշտ է զգուշանալ այն իրավիճակէն, ուր մէկ անձի դէմ սկսած քաղաքական պայքարը կը վերածուի ամբողջ հաստատութեան դէմ պայքարի, իսկ հաստատութեան դէմ պայքարը` ազգային պառակտման:

Հայաստանի այսօրուան ամենամեծ մարտահրաւէրը պէտք չէ ըլլայ` ո՞վ պիտի յաղթէ` Փաշինեա՞նը, թէ՞ կաթողիկոսը:

Աւելի կարեւոր է հարցնել` ինչպէ՞ս կարելի է ապահովել, որ այս պայքարին պատճառով չտուժեն` Հայոց եկեղեցին, Հայաստանի պետականութիւնը եւ համահայկական միասնութիւնը: