ՅԱՐՈՒԹ ՄԱՎԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Շ. Մեղրեան» մասնաճիւղ
Պետութիւն մը ե՞րբ կ՛ոչնչանայ:
Պետութիւն մը կ՛ոչնչանայ, երբ ան կը կորսնցնէ իր տարածքը, կը տկարանան իր հաստատութիւնները, կը ձախողի իր դիւանագիտութիւնը, եւ ժողովուրդը կը դադրի իր պետականութեան մասին ռազմավարական կերպով մտածելէ:
Արցախի Հանրապետութեան հռչակման 35-ամեակը միայն անցեալը յիշելու առիթ չէ: Ան նաեւ առիթ է մտածելու պետականութեան, ազգային ռազմավարութեան եւ մեր սերունդին պատասխանատուութեան մասին:
2 սեպտեմբեր 1991-ին հռչակուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը, իսկ 10 դեկտեմբերին տեղի ունեցաւ անկախութեան հանրաքուէն: Հանրապետութիւնը, սակայն, չստացաւ միջազգային ճանաչում:
35 տարիներ ետք հիմնական հարցը միայն այն չէ, թէ ի՞նչ հռչակուեցաւ 1991-ին, այլ` ի՞նչ կառուցուեցաւ կամ չկառուցուեցաւ անկէ ետք, եւ ինչո՞ւ:
«Հռչակումը պետականութեան սկիզբն է, ոչ թէ` անոր ամբողջացումը»:
Պետականութիւնը միայն դրօշ, սահման կամ զինուորական յաղթանակ չէ: Ան հաստատութիւն, տնտեսութիւն, ժողովուրդ, դիւանագիտութիւն եւ անվտանգութեան երկար ռազմավարութիւն է: Ուստի պէտք է հարցնել. «Անկախութիւնը միայն իրաւո՞ւնք է, թէ՞ ինքնուրոյն գոյատեւելու կարողութիւն»:
1990-ականներու ռազմական յաջողութիւններէն ետք Արցախի հարցը ընկալեցի՞նք իբրեւ լուծուած խնդիր, երբ ան տակաւին միջազգային եւ քաղաքական չլուծուած հարց էր: Այս հարցումը մեղադրելու համար չէ, այլ` հասկնալու, որովհետեւ «յաղթանակը իրադարձութիւն է, իսկ յաղթանակի պահպանումը` համակարգ»:
2020-ի 44-օրեայ պատերազմը արմատապէս փոխեց իրավիճակը: Բայց միայն «ինչո՞ւ պարտուեցանք» հարցումը բաւարար չէ: Պէտք է հարցնել` արդեօք ռազմական պատրաստութիւնը համապատասխա՞ն էր պատերազմի փոփոխուած բնոյթին, եւ ազգային անվտանգութիւնը դիտուա՞ծ էր իբրեւ ռազմական, քաղաքական, տնտեսական եւ դիւանագիտական ամբողջական համակարգ:
Սեպտեմբեր 2023-ին, ռազմական գործողութիւններէն ետք, Արցախի գրեթէ ամբողջ հայ ժողովուրդը բռնի տեղահանուեցաւ: Այդ իրողութենէն ետք հարցադրումները եւս փոխուեցան. ինչպէ՞ս պահպանել Արցախի հայութեան իրաւունքները, սեփականութեան փաստաթուղթերը եւ մշակութային ժառանգութիւնը: Գործնական իմաստով, ի՞նչ կը նշանակէ վերադարձի իրաւունք:
Միջազգային արդարադատութեան դատարանը 17 նոյեմբեր 2023-ին ժամանակաւոր միջոցներով հրահանգեց ապահով վերադարձի առիթ: Բայց այստեղ կը ծագի աւելի խոր հարցում մը.
«Իրաւունք ունենալը եւ այդ իրաւունքը գործադրելու կարողութիւն ունենալը նոյն բա՞նն են»:
Ո՞վ պիտի պատմէ պատմութիւնը
Այսօր Արցախի հարցը նաեւ պատմական եւ մշակութային ժառանգութեան հարց է: Սեպտեմբեր 2026-ին Ազրպէյճանի իշխանութիւններուն դէպի բռնագրաւեալ Արցախ կազմակերպած այցելութեան ընթացքին օտար դիւանագէտներ այցելեցին Գանձասար եւ Դադիվանք, ուր Ազրպէյճանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաճիեւ այս վանքերը ներկայացուց իբրեւ կովկասեան-աղուանական քրիստոնէական ժառանգութեան մաս:
Գանձասարի մէջ ան պնդեց, որ վանքը ոչ թէ հայկական, այլ աղուանական է: Աւելի՛ն. ան նոյնիսկ ծաղրեց հայերը, երբ Գանձասարի մատենադարանի ցուցասրահին մէջ դիւանագէտներուն ըսաւ, որ հոն հայերը հին գիրքերու ցուցահանդէս կազմակերպած են, ապա` իբր թէ բանալով ձեռագիրներու հատոր մը, դիւանագէտներուն ցոյց տուաւ այդ գիրքերուն դատարկ էջերը, իսկ դիւանագէտները արձագանգեցին անհեթեթ ծիծաղով:
Գանձասարի ձեռագիրներուն շուրջ ստեղծուած վէճին մասին Մատենադարանը պարզաբանեց, որ այնտեղ ցուցադրուած ձեռագիրները վերարտադրութիւններ էին, իսկ բնագիրները կը պահպանուին Երեւանի մէջ:
Այս զարգացումները մեզի կը ներկայացնեն կարեւոր հարց մը.
Եթէ ժողովուրդ մը այլեւս ֆիզիքապէս ներկայ չէ իր պատմական միջավայրին մէջ, ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի պատմէ այդ տարածքին պատմութիւնը:
Հետեւաբար ձեռագիրներու, արձանագրութիւններու, եկեղեցիներու, խաչքարերու եւ արխիւներու ուսումնասիրութիւնն ու փաստագրումը կը դառնան ազգային անհրաժեշտութիւն:
Երբ պատմութիւնը կը վիճարկուի, արխիւը կը դառնայ ապացոյց, իսկ գիտելիքը` ժառանգութիւնը պահպանելու միջոց:
Այստեղ հարցը կը հասնի մեզի` երիտասարդութեան:
«Ազգային յիշողութիւնը ինքնին ռազմավարութիւն չէ»:
Արցախի մասին խօսիլը անհրաժեշտ է, սակայն միայն այդ բաւարար չէ: Անհրաժեշտ են` պատմաբաններ, դիւանագէտներ, միջազգային իրաւունքի մասնագէտներ, լրագրողներ եւ մշակութային ժառանգութեան հետազօտողներ: Երիտասարդութեան ազգային պարտականութիւնը միայն դիրքորոշում ունենալ չէ, այլ` կարողութիւն ստեղծել:
Եթէ երիտասարդական կառոյց մը միայն նոյն կարգախօսները կը կրկնէ, բայց չի պատրաստեր մասնագէտներ, չի կատարեր հետազօտութիւն եւ չի մշակեր նոր գաղափարներ, արդեօք ան լիովին կը կատարէ՞ իր առաքելութիւնը:
Այս պատճառով Արցախի Հանրապետութեան հռչակման 35-ամեակը կարելի է ամփոփել մէկ հիմնական հարցումով.
«Մենք Արցախը միայն պիտի յիշե՞նք, թէ՞ նաեւ պիտի ուսումնասիրենք»:
Մեզմէ առաջ եկած սերունդներուն համար Արցախը եղաւ պայքար, ազատագրական շարժում եւ պետականութեան կառուցում: Մեր սերունդը ժառանգեց նաեւ` պատերազմ, կորուստ, տեղահանութիւն եւ անորոշութիւն:
Մենք չենք կրնար փոխել այն, ինչը արդէն պատահած է: Բայց կրնանք որոշել, թէ ի՛նչ պիտի ընենք այդ պատմութեան հետ:
Պիտի բաւարարուի՞նք միայն Արցախի անունը կրկնելով, թէ՞ պիտի ուսումնասիրենք անոր պատմութիւնը, պահպանենք մշակութային ժառանգութիւնը, փաստագրենք ժողովուրդին փորձառութիւնը եւ փոխանցենք զայն յաջորդ սերունդներուն:
Արցախը մեր սերունդին համար միայն անցեալի պատմութիւն չէ:
Ան յիշողութիւն, դաս, պատասխանատուութիւն եւ ժառանգութիւն է:
Ուրեմն մեր խոստումը պէտք չէ ըլլայ միայն` «Մենք չենք մոռնար»:
Ան պէտք է ըլլայ նաեւ`
«Մե՛նք պիտի ուսումնասիրենք: Մե՛նք պիտի պահպանենք: Մե՛նք պիտի փաստագրենք: Մե՛նք պիտի փոխանցենք»:
Շնորհաւոր` Արցախի Հանրապետութեան անկախութեան 35-ամեակը:
Արցախը պիտի ապրի նաեւ մե՛ր միջոցով` մե՛ր յիշողութեան, մե՛ր գիտելիքին, մե՛ր մշակոյթին եւ մե՛ր պատասխանատուութեան մէջ:
