Շուշիի արեւելեան գերեզմանատան պատմական տապանաքարերն ու 12-13-րդ դարերու խաչքարերը այժմ հողին հաւասարեցուած են: Նոյն վայրին մէջ ներկայիս Ազրպէյճանի իշխանութիւնը կոյուղատար խողովակներ կը տեղադրէ:
Շուշիի այս պատմական գերեզմանատան մէջ միայն հայեր չեն թաղուած, այլ նաեւ ռուսական կայսրութեան բարձրաստիճան մարդիկ եւ եւրոպացիներ:
Արցախի յուշարձաններով աւելի քան 50 տարիէ ի վեր զբաղող Սլաւա Սարգսեան Ազրպէյճանի կողմէ հայկական հետքերու հերթական աւերման մասին շատերու նման Կովկասի ժառանգութեան մշտադիտարկման միջազգային կեդրոնի փաստագրութենէն տեղեկացած է: Այստեղ կան արբանեակային լուսանկարներ, որոնց մէջ պատմական գերեզմանատունն ու խաչքարերը արդէն չկան:
Ըստ մշտադիտարկող խումբին, անոնք պուլտոզըրներու տակ անցած են մայիսին: Խումբը արձանագրած է` տապանաքարերն ու խաչքարերը 2 դարու պատմութիւն եւ բազմաթիւ պատերազմներ տեսած էին, բայց չդիմակայեցին Շուշիի ազրպէյճանական վերակառուցման:
«Բոլոր խաչքարերը վկայագրուած ու Արցախի յուշարձանների ցանկում էին ներառուած», կ՛ըսէ Յուշարձաններու պահպանութեան վարչութեան նախկին պետը: «Մէկ տարի առաջ էլ Ազրպէյճանը հնագոյն տապանաքարերով Ղազանչեցոցի գերեզմանոցը հողին հաւասարեցրեց: Հէնց այդ տեղն էր անհրաժեշտ օփերային թատրոնի կառուցման համար»:
Պատմական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆ. Համլեթ Պետրոսեան պեղումներ կատարած է Շուշիի հողին հաւասարեցուած գերեզմանատան մէջ: Զայն շուշեցիները հայ-ռուսական կը կոչէին, թէեւ տապանաքարերը կը վկայէին, որ հոն միայն հայեր ու ռուսեր չէին յուղարկաւորուած:
Այս տարուան ապրիլին Պաքուն հողին հաւասարեցուց Ստեփանակերտի մայր տաճարն ու Սուրբ Յակոբ եկեղեցին: Պաքուն ոչ միայն հաստատեց, նաեւ հիմնաւորում գտաւ. այս 2 եկեղեցիները, ըստ անոնց, «բռնագրաւման խորհրդանիշեր» էին:
Համլեթ Պետրոսեան կը շեշտէ` Ազրպէյճանի իշխանութիւնը խնդիր ունի ոչ միայն 1990-ականներէն ետք կառուցուած յուշարձաններուն հետ, այլ անոր մեծագոյն թշնամին 18-19-րդ դարերն են, որովհետեւ զանոնք կարելի չէ խեղաթիւրել ու ներկայացնել իբրեւ աղուանական:
«Հայերի հետքն Արցախի գիւղերից ու քաղաքներից չէզոքացնելու միակ տարբերակն այդ ամէնը շինարարական որեւէ նախագծով ոչնչացնելն է: Այդպէս էլ անում են ու անելու են», նշեց պատմաբանը:
Համլեթ Պետրոսեանը «Մոնիւմընթ Ուաչ» անկախ ակադեմական հարթակի գիտական ղեկավարն է ու արդէն չի գիտեր` որո՛ւ եւ ինչի՛ համար են պատմական յուշարձաններու ոչնչացման վերաբերեալ այս հերթական ահազանգերը:
Արցախի յուշարձաններու հարցով Հայաստան չ՛ուզեր զբաղիլ, Նիկոլ Փաշինեանի հիմնաւորումներէն մէկն ալ այն է, որ` «պէտք է շրջահայեաց լինել, նման թեմաները երկսայրի սուր են»: Համլեթ Պետրոսեան կասկած չունի` մշակութային ժառանգութիւնը փրկելու վերաբերեալ քննարկումը, ահազանգը, երկխօսութիւնը ոչինչով կը վտանգէ խաղաղութեան ծրագիրը:
