ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոսի պատմական այցելութիւնը եւ Հայ եկեղեցւոյ համաշխարհային վկայութիւնը
2026 թուականի մայիս 16-21-ը, Վատիկանի պատմական կամարներուն ներքեւ, Սուրբ Պետրոսի հրապարակի զանգերուն ու համաքրիստոնէական խորհրդանիշներուն մէջ, տեղի ունեցաւ դէպք մը, որ պարզապէս արարողակարգային այցելութիւն չէր: Անիկա պատմական վկայութիւն մըն էր` Հայ եկեղեցւոյ ներկայութեան, Կիլիկեան Աթոռին համաշխարհային առաքելութեան եւ հայ ժողովուրդի արդար իրաւունքներուն միջազգային բարձրաձայնումին:
Արամ Ա. կաթողիկոսին քառօրեայ պաշտօնական այցելութիւնը Վատիկան վերածուեցաւ ոչ միայն միջեկեղեցական երկխօսութեան նոր փուլի, այլ նաեւ` քաղաքական, հոգեւոր եւ քաղաքակրթական պատգամի մը, որ իր արձագանգը պիտի ունենայ քրիստոնէական աշխարհին մէջ:
Այցելութեան ընթացքին Վատիկանը ոչ միայն ընդունեց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսը` իբրեւ համաշխարհային քրիստոնէութեան ազդեցիկ դէմք, այլ նաեւ վերահաստատեց Հայ եկեղեցւոյ պատմական դերը` Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ կամուրջի առաքելութեամբ:
Ամէն բան սկսաւ կիրակի, 17 մայիսին, երբ Արամ Ա. վեհափառ հայրապետը ժամանեց Վատիկան: Դեռ առաջին ժամերէն իսկ ակնյայտ էր, որ Վատիկանը յատուկ կարեւորութիւն կու տար այս այցելութեան: Բարձր մակարդակի հանդիպումներու, հրապարակային արարողութիւններու եւ մամլոյ լայն արձագանգին ընդմէջէն, Կիլիկեան Աթոռը ներկայացաւ ոչ իբրեւ լոկ ազգային եկեղեցական հաստատութիւն, այլ` համաքրիստոնէական պատասխանատուութիւն ստանձնած հոգեւոր կեդրոն:
Այցելութեան կեդրոնական պահը անշուշտ Արամ Ա. կաթողիկոսի եւ Լեւոն ԺԴ. պապին միջեւ տեղի ունեցած առանձնազրոյցն ու պաշտօնական հանդիպումն էր: Երկու հոգեւոր պետերը քննարկեցին համաքրիստոնէական օրակարգի հրատապ հարցեր` Զատկուան միացեալ թուականի ճշդում, բոլոր նահատակներու յիշատակութեան օրուան հաստատում եւ նոր համաքրիստոնէական ժողովի գումարման անհրաժեշտութիւն: Վեհափառ հայրապետը լայնօրէն անդրադարձաւ Լիբանանի, Միջին Արեւելքի կացութեան, միջեկեղեցական շարք մը հարցերու, ինչպէս նաեւ` Արցախի իրավիճակին:
Հայ ժողովուրդին համար առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունեցաւ այն փաստը, որ Արամ Ա. կաթողիկոս Վատիկանի բարձրագոյն պատուանդանին վրայ վերահաստատեց Արցախի հարցը` առանց շրջանցումի եւ առանց երկիմաստութեան:
Վեհափառ հայրապետը յստակօրէն շեշտեց.
«Արցախի ժողովուրդին վերադարձը իր պատմական հողեր` միջազգային հովանաւորութեամբ, Արցախի եկեղեցիներուն ու մշակութային կոթողներուն պաշտպանութիւնը` միջազգային օրէնքին համաձայն, եւ Պաքուի մէջ բանտարկուած Արցախի համայնքային ղեկավարներուն շուտափոյթ ազատ արձակումը Հայ եկեղեցւոյ ու ժողովուրդին արդար պահանջն է»:
Այս խօսքը պարզ դիւանագիտական արտայայտութիւն չէր: Անիկա ազգային յիշողութեան, պատմական իրաւունքի եւ հոգեւոր պատասխանատուութեան հռչակում մըն էր` ուղղուած համայն աշխարհին:
Լեւոն ԺԴ. պապը, իր կարգին, հասկացողութիւն եւ զօրակցութիւն յայտնեց բարձրացուած հարցերուն նկատմամբ: Աւելի՛ն. ան իր հրապարակային ողջոյնի խօսքին մէջ աղօթքի կոչ ուղղեց Լիբանանի եւ ամբողջ Միջին Արեւելքի խաղաղութեան համար` յիշեցնելով, որ բռնութիւնն ու պատերազմը տակաւին կը յօշոտեն շրջանը:
Սուրբ Պետրոսի հրապարակին վրայ տեղի ունեցած տեսարանը երկար պիտի մնայ հայ ժողովուրդի յիշողութեան մէջ: Հազարաւոր ուխտաւորներու ներկայութեան, պապը ներկայացուց Արամ Ա. կաթողիկոսը` իբրեւ եղբայր Եկեղեցւոյ առաջնորդ: Իսկ արարողութեան աւարտին, երբ Կիլիկեան ուխտի միաբան հայրերը երգեցին «Կիլիկիա» օրհներգը եւ հայրապետական մաղթերգը, Վատիկանի սիրտը` Սուրբ Պետրոսի հրապարակը, վերածուեցաւ հայկական հոգեւոր ու ազգային յիշողութեան արձագանգող տարածքի:
Պահը պատմութեան եւ յիշողութեան խոր արձագանգ մըն էր: Դարեր առաջ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը Արեւմուտքին հետ հաստատած էր քաղաքական ու եկեղեցական յարաբերութիւններ: Այսօր նոյն Կիլիկեան Աթոռը, Անթիլիասէն մեկնած, կրկին իր ձայնը կը հասցնէր համաշխարհային քրիստոնէութեան կեդրոն:
Այցելութեան ընթացքին տեղի ունեցած հանդիպումները ընդգրկեցին Վատիկանի գրեթէ բոլոր կարեւոր բաժանմունքները: Կարտինալ Փարոլինի հետ քննարկումներու առանցքին մէջ էին` Լիբանանի գերիշխանութիւնը, Իսրայէլի հեռացումը հարաւային Լիբանանէն, Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներու արտագաղթը եւ Արցախի հարցը:
Կարտինալ Քուրթ Քոխի հետ հանդիպման ընթացքին Արամ Ա. կաթողիկոս խոր մտահոգութիւն յայտնեց միջեկեղեցական շարժումի ներկայ վիճակին մասին` շեշտելով, որ համաքրիստոնէական շարժումը նոր օրակարգի եւ նոր տեսլականի կարիք ունի: Ան յայտարարեց, որ այսօր գոյութենական մարտահրաւէրները` բարոյագիտական, մարդկային եւ քաղաքակրթական խնդիրները, աւելի հրատապ դարձած են, քան` հին դաւանաբանական հակասութիւնները:
Կարտինալ Քուվաքատի հետ միջկրօնական երկխօսութեան շուրջ ունեցած քննարկումներուն ընթացքին վեհափառ հայրապետը յստակօրէն ըսաւ.
«Միջկրօնական երկխօսութիւնը այլեւս ձեւական չէ, այլ` անհրաժեշտութիւն»: Ան պահանջեց, որ երկխօսութիւնը դուրս գայ արարողակարգային սահմաններէն եւ վերածուի գործնական համագործակցութեան` բռնութեան, կենսոլորտի, բարոյագիտութեան եւ մարդկային համակեցութեան խնդիրներուն դիմաց:
Կարտինալ Կիւճերոթիի հետ հանդիպման ընթացքին վեհափառ հայրապետը անդրադարձաւ Միջին Արեւելքի քրիստոնէութեան ծանր կացութեան: Ան զգուշացուց, որ քրիստոնեաներու արտագաղթը միայն ժողովրդագրական խնդիր չէ, այլ քաղաքակրթական կորուստ` ամբողջ շրջանին համար: Այս առիթով ան ընդգծեց. «Միջին Արեւելքէն ներս քրիստոնէական միութիւնը հրամայական է»:
Վեհափառ հայրապետին Վատիկանի Կրէկորեան եւ Արեւելեան համալսարաններուն մէջ տրուած դասախօսութիւնը այցելութեան ուղենիշային հանգրուաններէն մէկն էր: «Միջին Արեւելքի եկեղեցիները դիմագրաւող մարտահրաւէրները» խորագիրով իր ծաւալուն խօսքին մէջ, Արամ Ա. կաթողիկոս ոչ միայն վերլուծեց շրջանի տագնապները, այլ նաեւ ներկայացուց յստակ ռազմավարական ուղղութիւններ:
Ան խօսեցաւ քրիստոնեաներու քաղաքացիական իրաւունքներու անտեսման, արտագաղթի, ինքնութեան ճգնաժամի եւ Եկեղեցի-ժողովուրդ կապի տկարացման մասին: Սակայն ան չբաւարարուեցաւ ահազանգ հնչեցնելով: Ան առաջարկեց տեսլական` հիմնուած վերակազմակերպման, մասնակցութեան, համագործակցութեան եւ գործնական ներկայութեան վրայ:
Այս բոլորին մէջ թերեւս ամէնէն յուզիչ եւ պատմական որոշումը եղաւ Սուրբ Ներսէս Շնորհալիի ներառումը Հռոմէական կաթողիկէ եկեղեցւոյ յայսմաւուրքին մէջ: Լեւոն ԺԴ. պապը անձամբ յայտարարեց այդ որոշումը` Շնորհալին բնորոշելով իբրեւ միջեկեղեցական միութեան ռահվիրայ:
Քայլը, սովորական ծիսական որոշումէն մը անդին, Հայ եկեղեցւոյ դարաւոր հոգեւոր ժառանգութեան հանդէպ համաքրիստոնէական յարգանքի արտայայտութիւն մըն էր: Անիկա նաեւ ուղերձ էր, որ Հայ եկեղեցին միայն անցեալի վկան չէ, այլեւ` ներկայի եւ ապագայի համաշխարհային քրիստոնէական մտածողութեան գործուն մասնակիցը:
Մամլոյ ասուլիսին ընթացքին Արամ Ա. կաթողիկոս ամփոփեց իր այցելութեան հիմնական նպատակը` շեշտելով, որ էքիւմենիզմը այսօր ընտրանք չէ, այլ` պարտաւորութիւն: Ան նաեւ ընդգծեց, որ միջկրօնական երկխօսութիւնը այլեւս սոսկ յարաբերութիւն չէ, այլ` գոյութենական անհրաժեշտութիւն:
Այս պատմական այցելութիւնը, վերջապէս, մէկ հիմնական պատգամ փոխանցեց աշխարհին.
Հայ եկեղեցին տակաւին կը խօսի: Կիլիկիան տակաւին կենդանի է:
Արցախը մոռցուած չէ: Միջին Արեւելքի քրիստոնէութիւնը, հակառակ պատերազմներուն, արտագաղթին ու ճնշումներուն, տակաւին ունի` իր պահապանները, վկաները, իր ձայնը եւ իր առաքելութիւնը:
Սուրբ Պետրոսի հրապարակէն հնչած «Կիլիկիա»-ն դարերու յիշողութիւնը իր մէջ կրող հոգեւոր կանչ մըն էր: Պատմութեան խորքերէն բարձրացող ազգային յիշողութեան ձայնը: Անիկա սփիւռքի ներաշխարհէն բարձրացող ուխտի երգ մըն էր: Կիլիկեան Աթոռին պատմական շարունակականութեան հանդիսաւոր վկայութիւնն էր: Պատմութեան խորքերէն բարձրացող յիշեցում մըն էր, որ ժողովուրդներ կրնան կորսնցնել հող, պետութիւն կամ աշխարհաքաղաքական դիրք, բայց երբ կը պահեն իրենց հաւատքը, յիշողութիւնը եւ արժանապատուութիւնը, կը շարունակեն ներկայ մնալ պատմութեան բեմին վրայ:
