ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ
1917-ին ռուս զինուորները, Լենինի տունդարձի «հայրական» կոչին անսալով, լքեցին ճակատն ու իրենց հայրենիք վերադարձան` պոլշեւիզմին աւետած բարիքները վայելելու հիասթափումի դատապարտուած յոյսով: Հայ կամաւորները ամբողջ արեւմտեան ճակատի երկայնքին մնացին առանձին` ընդդէմ թրքական բազմամարդ բանակին: Ստեղծուած էր վտանգաւոր կացութիւն մը եւ ճակատագրական պահ մը:
Հայ ժողովուրդը յարգեց ճակատագիրի ժամադրութիւնը, եւ Հայոց ցեղասպանութեան արհաւիրքէն հազիւ 3 տարի ետք, վերապրելու իր հազարամեայ կամքին շնորհիւ, Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի մէջ գոյութենական ճակատամարտերէ ետք յաղթանակ արձանագրելով` 28 մայիս 1918-ին հռչակեց իր անկախութիւնը, որուն ան արժանի էր եւ` երկար ատեն անոր համար պայքարած:
Ահա 108 տարիներ անցած են այն օրէն, երբ հռչակուեցաւ Հայաստանի անկախութիւնը, եւ հաստատուեցաւ անոր առաջին հանրապետութիւնը: Ոչինչէն կազմուած պետութիւնը դիմագրաւեց ներքին եւ արտաքին հազարումէկ ծանրակշիռ դժուարութիւններ: Իրողութիւն մը, որ ընկրկումի եւ յուսալքութեան պատճառ չդարձաւ, տիրող վատ իրավիճակը չխեղդեց դէպի լուսաւոր ապագայ թռիչքը եւ անոր հասանելիութեան նկատմամբ հաւատքը:
7 դեկտեմբեր 1988-ին, Հայաստանը հարուածած երկրաշարժէն երկու տարի ետք, հայ ժողովուրդը դարձեալ ժամադրուած էր ճակատագիրի հետ, այս անգամ` Արցախի մէջ: Ան այդ առիթով եւս ակնթարթային, հաստատակամ ու ինքնավստահ կերպով եւ ճիշդ պահուն բազմեցաւ պատմութեան սրընթաց գնացքին մէջ:
Երկու աղէտ, ապա` երկու յաղթանակ. պատմական իրողութիւն մը, որմէ պէտք է դաս քաղել: Յաճախ կ՛ըսուի, թէ պատմութիւնը ինքզինք կը կրկնէ: Այո՛, այդ մէկը կրնայ ճիշդ ըլլալ, սակայն հաստատօրէն թէ՛ լաւ, թէ՛ վատ իրադարձութիւններու կրկնութիւնը պատահականութեան արդիւնք չէ եւ չի կրնար ըլլալ, այլ` ազգի մը հոգեմտաւոր պատրաստուածութեան, տոկունութեան, քաջութեան ու վճռակամութեան գոյութեան արդիւնքը, կամ ալ` անոնց չգոյութեան հետեւանքը:
Ուստի ծանր հարուածներ ստանալէ ետք, հայ ժողովուրդին արձանագրած յաղթանակներուն դափնեկիրը պատմութիւնը չէ, այլ այդ յաղթանակները կերտողը` հայ ժողովուրդը:
Պատմութիւնը վկայ, իր հազարամեայ պատմութեան զարգացումներու հնոցին մէջ թրծուած հայ ժողովուրդին էութեան մէջ կոփուած է վերապրելու անպարտելի կամք մը: Ահա այդ կամքն է, անոր գոյութիւնն է երաշխաւորն ու դրդապատճառը 1918-ի պատմութեան 2 սեպտեմբեր 1991-ին Արցախի մէջ կրկնութեան:
Արցախի Հանրապետութիւնը իր անկախութիւնը հռչակեց` հիմնուելով Խորհրդային Միութեան օրէնքներուն եւ անկախ պետութեան ստեղծման համար միջազգային օրէնքի դրոյթներուն վրայ, նաեւ` հանդիսացաւ հանրաքուէի արդիւնք, որովհետեւ, ի տարբերութիւն բռնատիրական Ազրպէյճանի, Արցախը ժողովրդավարական հանրապետութիւն էր, շրջանին մէջ ժողովրդավարութեան փարոս մը` միջազգային ու ժողովրդավարական պետութիւններու ընտանիքներուն անդամակցութեան արժանի:
Ուստի, 2020-ին եւ 2023-ին անոր դէմ Պաքուի շղթայազերծած յարձակումը միայն հայութեան դէմ յարձակում մը չէր, այլ նաեւ` ժողովրդավարութեան դէմ յարձակում մը. յարձակում մը` այն միջազգային օրէնքներուն վրայ, որոնց հիմամբ անկախացած էր հայկական 2-րդ պետութիւնը:
Ի տես այդ իրողութեան, սակայն, ժողովրդավարութեան ջատագով մեծ տէրութիւնները լուռ մնացին, կոյր ձեւացան կամ, լաւագոյն պարագային, կցկտուր յայտարարութիւններ կատարեցին` առանց իրենց շարունակ ջատագոված ժողովրդավարութիւնը պաշտպանելու որեւէ շօշափելի քայլ կատարելու: Փաստ է, որ երբ քննութեան ժամը հնչեց, միջազգային ընտանիքը ձախողեցաւ եւ կը շարունակէ կրել իր այդ ամօթի խարանը:
Այդ յարձակումը Արցախի Հանրապետութեան վրայ չէր միայն, այլ` մարդու իրաւունքներուն վրայ, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան կանխարգիլման 1948 թուականի միջազգային հռչակագիրի համաձայն` բացայայտ ցեղասպանութիւն մը:
Այսպէս, հայ ժողովուրդը հարիւր տարուան ընթացքին 2-րդ անգամ ըլլալով ցեղասպանութեան ենթարկուեցաւ: Իրողութիւն մը, որ հետեւանք է Հայոց ցեղասպանութեան հարցին մէջ շարունակուող անպատժելիութեան մթնոլորտին:
Իրենց անվտանգութեան դարպասի կորուստով այսօր վտանգուած են նաեւ Հայաստանի Հանրապետութիւնն ու անոր բնակչութիւնը: Արցախի ամբողջական եւ Հայաստանի Հանրապետութեան որոշ տարածքներու բռնագրաւումը միայն սրած է թուրք-ազրպէյճանական չարիքի առանցքին չյագեցող ախորժակը:
Այո՛, հարուածը ծանր էր ու ցնցիչ: Սակայն ոչինչ աւարտած է: Ազգերու պատմութիւնը վերիվայրումներով լեցուն է, իսկ քաղաքականութիւնը յարափոփոխ է, այնտեղ վերջնական արդիւնքներ չկան, այլ` յարատեւ ջանք, աշխատանք ու պայքար: Ո՛չ յաղթանակն է վերջնական, ո՛չ պարտութիւնը: Այլ բան կարծելը ինքնախաբէութիւն է միայն, թերեւս` նոյնիսկ միամտութիւն, սակայն հաստատօրէն խիստ վտանգաւոր է եւ ծանր հետեւանքներով յղի:
Մեզմէ հեռու պահենք ամէն վհատութիւն, յուսալքութիւն ու պարտուողականութիւն: Յիշենք, որ 1915-ի Ցեղասպանութենէն եւ 1988-ի երկրաշարժէն ետք ալ կը գտնուէինք շատ ծանր վիճակի մէջ, սակայն անոնց յաջորդեցին փառապանծ յաղթանակներ:
Յիշենք, որ ամէն գիշեր ի վերջոյ արշալոյս մը ունի, սակայն պարտուողական մտայնութեան տէրերուն ու մութ ճակատագրին յանձնուածներուն համար չկայ այգաբաց: Իրենց հոգիներուն մէջ յոյսի լոյսը մարողներն ու փայլուն ապագայի նկատմամբ հաւատքը սպաննողները անկարող են լոյսի ճամբան տեսնելու: Անոնց համար գիշերը տեւական է, խաւարը` ճնշիչ, ամենակուլ ու թանձր: Ահա անոնց համար ըսուած է այն ճշմարիտ խօսքը, թէ լաւ է կոյր աչօք, քան` կոյր մտօք:
Ուստի զինուինք 1918-ի սերունդի հոգեմտաւոր կորովով, շարունակենք երթը դէպի լուսաւոր ապագայ եւ մանաւանդ, ի՛նչ որ ալ պատահի, ի՛նչ դժուարութիւն որ ալ դիմագրաւենք, երբեք ու երբեք չկորսնցնենք անոր հասանելիութեան նկատմամբ հաւատքը: Ի վերջոյ այդ հաւատքը եւ այդ հաւատքէն ծնող, անոր արտայայտութիւնը եղող գործն է միայն, որ մեզ պիտի փրկէ եւ մեզ հասցնէ ազատ, անկախ ու միացեալ Հայաստանի կերտումին:
ՀՅԴ-ն ամբողջ իր պատմութեան ընթացքին այդ հաւատքով գործած է, կը գործէ եւ պիտի գործէ` մինչեւ մեր սրբազան նպատակներու իրագործումը: Հայաստանի անկախութեան կորուստէն ետք, Դաշնակցութիւնը 70 տարի շարունակ հաւատաց, որ մեր հայրենիքը դարձեալ պիտի անկախանայ:
Ինչպէս Սուրբ Օգոստինոս կ՛ըսէ. «Հաւատքը հաւատալն է բանի մը, որ չես տեսներ, այս հաւատքին վարձատրութիւնը տեսնելն է այն, ինչին որ կը հաւատաս»: Այդպէս ալ եղաւ: ՀՅԴ-ն հաւատաց Հայաստանի վերանկախացման եւ հանրապետութիւնը վերանկախացաւ: Մեր աչքերովը տեսանք այն, ինչ նախկին սերունդները շարունակ երազեցին տեսնել:
Ինչպէս 70 տարիներ Հայաստանի վերանկախացման հաւատացինք, այսօր ալ կը հաւատանք, որ հայ ժողովուրդի Արցախ վերադարձը ի վերջոյ պիտի իրագործուի, ուստի այս հաւատքով եւ միջազգային օրէնքով զինուած կը գործենք այդ նպատակի իրագործման համար: Այո՛, կը գտնուինք դժուար կացութեան մէջ, սակայն արդեօք արցախեան պայքարի սկիզբը կացութիւնը դիւրի՞ն էր, երբ թշնամիին հրասայլերուն եւ ուղղաթիռներուն դէմ դնելու համար միայն որսորդական զէնքեր ունէինք…
Տոսթոյեւքսի կ՛ըսէ, թէ` «Ազգերը չեն մեռնիր, այլ անձնասպան կ՛ըլլան», իսկ մենք անձնասպան ըլլալու նպատակ չունինք, այլ` ապրելու, այդ ալ` արժանապատիւ եւ հպարտ կերպով, նաեւ գիտենք, թէ ապրիլ` կը նշանակէ դժուարութիւններուն դէմ պայքարիլ: Ուստի պիտի չընկրկինք, պիտի չվհատինք, այլ պիտի շարունակենք մեր ազգին ու պետութեան լուսաւոր ապագային հաւատալ եւ անոր համար պայքարիլ:
