Ստորեւ կը ներկայացնենք Ժողովրդավարութեան մշտադիտարկում իրականացնող միջազգային նախաձեռնութեան նախնական գնահատականը, որ հրապարակուած է քաղաքացիական հասարակութեան, քաղաքական կուսակցութիւններու եւ պետական կառոյցներու ներկայացուցիչներուն հետ մէկ շաբաթուան հանդիպումներէ ետք:
Հայաստանի մէջ քաղաքական եւ քաղաքացիական իրաւունքներու միջավայրի վատթարացումը լուրջ մտահոգութիւններ կը յառաջացնէ այն ժողովրդավարական պայմաններուն վերաբերեալ, որոնք անհրաժեշտ են արդար եւ ազատ ընտրութիւններ կազմակերպելու համար: Այս մասին Երեւանի մէջ կայացած մամլոյ ասուլիսի ընթացքին յայտարարած է «Հայաստանի մէջ ժողովրդավարութեան միջազգային դիտարան» (International Observatory for Democracy in Armenia / IODA) նախաձեռնութիւնը` ներկայացնելով իր նախնական գնահատականը` այս շաբաթ Հայաստանի մէջ իրականացուցած առաջին փաստահաւաք առաքելութենէն ետք:
Կառավարութեան կողմէ դատական իշխանութեան եւ կրօնական հաստատութիւններու անկախութեան նկատմամբ միջամտութեան, ինչպէս նաեւ ենթադրեալ քաղաքական ընդդիմախօսներու նկատմամբ քաղաքականացուած քրէական հետապնդումներու վերաբերեալ առկայ փաստերը, ներառեալ` քաղաքական առաջնորդներու, լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչներու, իրաւաբաններու եւ հոգեւորականներու նկատմամբ ձեռնարկուած քայլերը, խաթարած են քաղաքական մրցակցութեան հաւասար պայմաններու նկատմամբ վստահութիւնը:
«Թշնամի դրացիներով շրջապատուած Հայաստանի նման փոքր երկրի մը համար ամէնէն թանկագին արժէքը իր ժողովրդավարութիւնն է: Տարածաշրջանին մէջ այդ հազուադէպ երեւոյթը կը դառնայ առանձնապէս մտահոգիչ այն պայմաններուն մէջ, երբ կառավարութեան քայլերը աստիճանաբար կը սահմանափակեն ժողովրդավարական ազատութիւնները` յունիս 7-ի խորհրդարանական ընտրութիւններէն առաջ», ըսած է IODA-ի գործադիր խորհուրդի անդամ Քենեթ Ռոթ:
«Միջազգային հանրութիւնը, դժբախտաբար, իր ուշադրութիւնը կեդրոնացուցած է ոչ թէ կարեւորագոյնին` կենսունակ ժողովրդավարութեան պահպանման վրայ, այլ ընտրութիւններուն իբրեւ արդիւնք այս կամ այն կողմին նպաստաւոր ելք ապահովելու վրայ` ըլլայ ան «արեւմտամէտ» թէ «ռուսամէտ», նշած է IODA-ի գործադիր խորհուրդի անդամ Ֆիլիփ Գալֆայեան:
IODA-ն անկախ եւ ոչ կուսակցական նախաձեռնութիւն մըն է, որ ստեղծուած է Հայաստանի մէջ ժողովրդավարութեան եւ մարդու իրաւունքներու վիճակը դիտարկելու նպատակով` 2026-ի յունիսին նախատեսուած ընտրութիւններէն առաջ: Կազմակերպութիւնը կապ չունի որեւէ ազգային կառավարութեան կամ միջազգային կառոյցի հետ եւ կազմուած է բացառապէս մարդու իրաւունքներու անկախ մասնագէտներէ:
IODA-ի պատուիրակութիւնը, որ Հայաստանի մէջ գտնուած է մարտ 7-12, իր նախնական գնահատականը կազմած է երկրի տարբեր դերակատարներուն հետ ունեցած հանդիպումներուն հիման վրայ, ներառեալ` քաղաքական կուսակցութիւններու ներկայացուցիչներու, հոգեւորականներու, հասարակական կազմակերպութիւններու եւ ընտրութիւններու ամբողջականութիւնն ու մարդու իրաւունքները ապահովող պետական մարմիններու հետ խորհրդակցութիւնները: Արդարադատութեան եւ ներքին գործոց նախարարութիւնները, Սահմանադրական դատարանը, ինչպէս նաեւ կառավարող կուսակցութիւնը` Քաղաքացիական պայմանագիրը, հրաժարած են հանդիպիլ պատուիրակութեան հետ: Պատուիրակութեան մաս կազմած են` Ռոթ, Գալֆայեան, Սառա Լիհ Ուիթսըն եւ Մարք Ճոնզ:
IODA-ի պատուիրակութեան նախնական գնահատականին մէջ նշուած հիմնական մտահոգութիւնները կը ներառեն հետեւեալները.
– Քաղաքական շարժառիթներով ձերբակալութիւններ եւ կալանքներ` ընդդիմադիր գործիչներու նկատմամբ, ներառեալ Սամուէլ Կարապետեանի` «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցութեան առաջնորդին, ինչպէս նաեւ` արքեպիսկոպոսներ Բագրատ Գալստանեանի, Միքայէլ Աջապահեանի, Արշակ Խաչատրեանի եւ Մկրտիչ եպս. Պռոշեանի նկատմամբ, երբեմն նաեւ` ոստիկանութեան կողմէ խիստ եւ անհամաչափ ուժի կիրարկման եւ յաճախ` երկարատեւ ու անհարկի նախնական կալանքով:
– Դատական համակարգի անկախութեան միջամտելու փորձեր, ներառեալ` Բարձրագոյն դատական խորհուրդի միջոցով, որուն պատճառով որոշ դատաւորներ հեռացուած են իրենց պաշտօններէն` ըստ երեւոյթին քաղաքական շարժառիթներով, ինչպէս նաեւ քաղաքական կողմնակալութեան նշաններ կան այն դատաւորներու նշանակման գործընթացին մէջ, որոնք կը քննեն ընդդիմադիր գործիչներու գործերը:
– Քրէական օրէնսգիրքի անորոշ ձեւակերպումներով յօդուածներու չափազանց կիրարկում` խօսքի հետ կապուած ենթադրեալ խախտումները քրէականացնելու համար (օրինակ` «խուլիկանութիւն» կամ «կառավարութեան տապալման կոչեր»), որոնց հիմամբ կը հետապնդուին պատգամաւորներ, ընդդիմադիր գործիչներ եւ լրատուամիջոցներ:
– Դատական համակարգի եւ անվտանգութեան կառոյցներու ակնյայտ օգտագործում` կառավարութեան կողմէ քաղաքական ընդդիմախօսներու դէմ:
«Հայաստանի իշխանութիւններուն համար դժուար է պնդել, թէ ընտրութիւնները պիտի ըլլան արդար եւ ազատ, երբ երկրի առաջատար ընդդիմադիր առաջնորդը` Սամուէլ Կարապետեանը, կը շարունակէ գտնուիլ տնային կալանքի տակ` ըստ երեւոյթին անհիմն մեղադրանքներով», նշած է Ուիթսըն եւ` աւելցուցած. «Կառավարութիւնը կարծես կը փորձէ օգտագործել օտար միջամտութեան վերաբերեալ ապացոյցներ չունեցող պնդումները, որպէսզի եւրոպացի պաշտօնեաները աչք փակեն իր կողմէ որդեգրուող աւելի ու աւելի իշխանավար գործելաոճին վրայ: Տպաւորութիւն կը ստեղծուի, որ իշխանութիւնը այնքան կը ձգտի պահպանել իր դիրքը, որ պատրաստ է այդ ընթացքին վտանգի տակ դնել Հայաստանի նոր ձեւաւորուող ժողովրդավարութիւնը»:
Յառաջիկայ ընտրութիւնները տեղի պիտի ունենան քաղաքական լարուած միջավայրի մը մէջ` վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի եւ Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի միջեւ արցախեան պատերազմէն ետք կնքուած վիճայարոյց համաձայնագիրի պայմաններուն տակ:
IODA-ի պատուիրակութիւնը նաեւ նշած է, որ Եւրոպական Միութիւնը, ամերիկացի, թուրք եւ ազրպէյճանցի պաշտօնատարներ փորձած են ազդել Հայաստանի ընտրական գործընթացին վրայ` հրապարակայնօրէն արտայայտելով իրենց աջակցութիւնը Նիկոլ Փաշինեանին: Եւրոպական Միութիւնը Հայաստանին յատկացուցած է 12 միլիոն եւրօ` հիմնականին մէջ ընտրութիւններու ընթացքին արտաքին միջամտութիւնը վերահսկելու նպատակով: Միեւնոյն ժամանակ, թէեւ կառավարութիւնը շարք մը ընդդիմադիր առաջնորդներ, հոգեւորականներ եւ քաղաքական ուժեր մեղադրած է «ռուսամէտ» ըլլալու մէջ, մինչ այժմ որեւէ ապացոյց չէ ներկայացուած այդ խումբերու կողմէ ապօրինի գործողութիւններու վերաբերեալ:
«Եթէ Եւրոպական Միութեան պաշտօնեաները իսկապէս կը փափաքին աջակցիլ Հայաստանին, ապա լաւագոյն քայլը պիտի ըլլայ պնդել, որ կառավարութիւնը յարգէ Հայաստանի քաղաքացիներու իրաւունքները եւ ապահովէ իսկապէս ազատ ու արդար ընտրութիւններ», նշած է Ճոնզ եւ` աւելցուցած. «Հայաստանին վերաբերիլ իբրեւ պարզապէս աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան դաշտ` անարգանք է Հայաստանի ժողովուրդին նկատմամբ, որ երկար պայքարած է իր անկախութեան, ազատութեան եւ ժողովրդավարութեան համար: Եւրոպան պէտք չէ ընդունի ժողովրդավարութեան զոհաբերումը աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան անունով:
