ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ
Միացեալ Նահանգներու փոխնախագահ Ճէյ.Տի. Վենսի Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիր այցելութիւնը, այս մասին անոր կատարած գրառումին քանի մը ժամ ետք ջնջուիլը պարզ դիւանագիտական սայթաքում մը չէր: Անիկա քաղաքական «ժեստ» էր` կանխամտածուած, չափուած եւ վերանայուած այլ մայրաքաղաքներու կամքին համեմատ:
Սկզբնապէս` «Ցեղասպանութեան նահատակներուն» յիշատակին գրառում, ապա քանի մը ժամ ետք` բառերու մաքրագործում, «Genocide» բառին անհետացում եւ անոր փոխարէն` անորոշ ձեւակերպում մը` «Շատ սարսափելի բան մը պատահեցաւ աւելի քան 100 տարի առաջ»: Ահա՛ ժամանակակից դիւանագիտութեան բառարանային սրբագրութիւնը. ոճային ուղղումի քողին տակ` պատմութեան էութենէն հրաժարում:
Երբ Միացեալ Նահանգներու փոխնախագահը կը յայտնէ, որ Հայոց ցեղասպանութիւնը հայերուն համար «մշակութային առումով կարեւոր» եղելութիւն մըն է, աւելի քան լեզուական սխալ մը կ՛ընէ: Վենս կը նսեմացնէ միջազգային իրաւունքի սահմանումներուն տակ ամրագրուած ոճիրը եւ զայն կը վերածէ յուշագրական արարողութեան, մշակութային ինքնութեան տարրի, կարծէք` խօսքը հին աւանդութեան կամ ծէսի մը մասին ըլլար:
Ցեղասպանութիւնը «մշակութային հարց» չէ. ան մարդկութեան դէմ ոճիր է, որուն ճանաչումը քաղաքական եւ իրաւական հետեւանքներ ունի:
Եւ ահա այստեղ է խնդրոյ բուն հանգոյցը:
Վենսի այցելութեան ամբողջ տրամաբանութիւնը, ինչպէս անոր Պաքուի յայտարարութիւնները կը վկայեն, ուղղուած էր տարածաշրջանին մէջ «խորհրդային սահմաններու» օրինականացման: Արցախը չյիշատակուեցաւ: Նախիջեւանը լուռ շրջանցուեցաւ: Արեւմտահայաստանի հարցը գոյութիւն չունեցաւ: Ան հպարտութեամբ յայտարարեց, թէ առաջինն էր, որ կը սաւառնէր Թրամփի «Ազրպէյճանի երկու մասերը կապող» մայրուղիին վրայով: Այսինքն աշխարհաքաղաքական քարտէսը արդէն գծուած է, եւ հայ ժողովուրդի պատմական իրաւունքները տեղ չունին անոր մէջ:
«Genocide» բառին ջնջումը պատահական չէր: Ան քաղաքական ու իրաւական բեռ մըն է, ներառեալ` Հայաստանի իշխանութիւններուն համար: Ան կը բանայ հատուցման, պատասխանատուութեան, պահանջատիրութեան դռները: Ան կը յիշեցնէ, որ պատմութիւնը փակուած էջ մը չէ:
Ուաշինկթընը, իր երկերեսանի բարոյախօսութեամբ, մէկ կողմէ կը խօսի մարդկային իրաւունքներու մասին, իսկ միւս կողմէ, Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի զգայնութիւնները հաշուի առնելով, կը նահանջէ մարդկային ողբերգութիւն խորհրդանշող բառի մը դիմաց:
Սակայն աւելի մտահոգիչը Հայաստանի իշխանութիւններուն լռութիւնն է:
Երբ օտար բարձրաստիճան պաշտօնեան կը նսեմացնէ Ցեղասպանութեան քաղաքական բնոյթը, եւ Երեւան լուռ կը մնայ, այդ լռութիւնը կը դառնայ համակրանքի ձեւ: Երբ արտաքին ուժեր կը փորձեն պատմութիւնը սահմանափակել «խորհրդային սահմաններու» շրջանակին մէջ, եւ իշխանութիւնները չեն հակադարձեր, այդ լռութիւնը կը վերածուի համաձայնութեան:
8 օգոստոս 2025-ին, Ուաշինկթընի մէջ նախաստորագրուած հայ-ազրպէյճանական փաստաթուղթին վերջնական ստորագրութիւնը, եթէ իրականացուի այս տրամաբանութեամբ, կրնայ դառնալ ոչ միայն տարածքային, այլ նաեւ պատմական հրաժարականի քայլ: Արցախի, Նախիջեւանի, Կարսի, Արարատի նկատմամբ ազգային իրաւունքներու հարցը դուրս կը դրուի բոլոր օրակարգերէն` «իրատեսութեան» անունով:
Բայց հայ ժողովուրդին յիշողութիւնը չի ջնջուիր դիւանագիտական խմբագրումներով:
Ծիծեռնակաբերդի անմար կրակը մշակութային զարդ չէ: Ան վկայութիւն է: Ան մեղադրանք է: Ան պահանջ է:
Երբ մեծ տէրութիւն մը կը փորձէ բառ մը ջնջել, ան չի կրնար ջնջեր պատմութիւնը. ան կը բացայայտէ իր քաղաքական հաշուարկները: Երբ իշխանութիւն մը կը լռէ, ինքնաբերաբար կը թուլացնէ տուեալ պետութեան բարոյական ողնաշարը:
Հայոց ցեղասպանութիւնը «մշակութային կարեւորութիւն» չէ: Ան արդարութեան հարց է: Ան միջազգային իրաւունքի հարց է: Ան ազգային արժանապատուութեան հարց է:
Ո՛վ որ կը փորձէ զայն անորոշ «սարսափելի դէպքի» մը վերածել, կը մասնակցի համամարդկային եւ ազգային յիշողութեան դէմ լուռ դաւադրութեան:
Վերջաւորութեան, անգամ մը եւս անմար կրակին առջեւ սառած խղճմտանքներու ցուցադրութեան ականատեսը դարձանք…
