ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ
Ժողովրդավարութեան հիմնական սկզբունքներէն մէկն է, թերեւս` ամէնէ՛ն հիմնականը, «Ո՛չ» ըսելու, չհամաձայնելու, տարակարծիք ըլլալու իրաւունքը:
Այդ իրաւունքի բացակայութիւնը ակնառու է եղած պատմութեան սկիզբէն ի վեր` մենատիրական ու սակաւապետական երկիրներու մէջ, բռնատիրական կարգերու տակ:
Այսօր, սակայն, մենք ականատես կ՛ըլլանք այդ իրաւունքի ոտնակոխման այլուր, ցարդ «ժողովրդավար» ճանչցուած պետութիւններու մէջ, որոնց քաղաքացիներուն մենաշնորհն էր, կը կարծէինք, կարենալ «Ո՛չ» ըսելը:
Այս յօդուածով ներկայ յոռի երեւոյթին պատճառներու որոնումն ու վերլուծումը չէ, որ կ՛ուզեմ ընել. հաւանաբար բազում են անոնք` անձնական փառատենչութիւններէն մինչեւ տնտեսական, ընկերային ու քաղաքական շահերու հետապնդումները: Այդ վերլուծումը քաղաքական մեկնաբանները կրնան աւելի հմտօրէն կատարել ու մեզի ըսել, թէ ինչո՛ւ հոս հասանք: Նպատակս վեր առնել է առնչուած ուրիշ երեւոյթ մը, որ ուշադրութիւնս գրաւեց այս օրերուն: Երեւոյթ մը, կամ աւելի ճիշդ` ելոյթ մը, որ կրնայ գուցէ մասամբ բացատրել նաեւ ժողովրդավարութեան այս նահանջը:
Խօսքս կը վերաբերի անցնող սեպտեմբեր 10-ին ԱՄՆ-ի քաղաքացի Չարլի Քըրքի (Charlie Kirk) սպանութեան յաջորդած հրապարակումի մը (սեպտեմբեր 19-ին)` նոյնպէս ամերիկացի անձնաւորութեան մը` Անթոնի Քափըլ Վան Ճոնզի (Anthony Kapel Van Jones) կողմէ:
Մանրամասնեմ` նախ ըսելով, թէ ո՛վ են այս երկու անձերը:
Երկուքն ալ առնչուած են քաղաքական կեանքին, առաջինը` որպէս չափազանց աջակողմեան երիտասարդ զինուորեալ-քարոզիչ, երկրորդը` որպէս վերլուծաբան ու քաղաքացիական իրաւանց պաշտպան: Նաեւ երկուքն ալ` լրատուական ասպարէզէն, անոնցմէ երէցը` Ճոնզը, ըլլալով նաեւ իրաւաբան եւ հեղինակ:
Քըրքի սպանութենէն անմիջապէս առաջ անոնք բուռն բանավէճի մէջ եղած են ցեղային ու ոճրային հարցերու շուրջ` բաւական խստօրէն իրարու հակաճառելով եւ զիրար պարսաւելով, այն աստիճան, որ Քըրքի համակիրները սկսած են մահուան սպառնալիքներ ընել Ճոնզի: «Ամէն բան գիծէ դուրս ելլելու վտանգին տակ էր: Ապա, այս ամէնուն մէջտեղը,- կը գրէ Վան ճոնզ ՍիԷնԷնի (CNN) կայքէջին վրայ իր վերոյիշեալ հրապարակումին մէջ,- Չարլի Քըրք ինծի հետ կապուեցաւ: Ան զիս հրաւիրեց, որ երթամ ու իրեն հետ զրուցեմ իր ներկայացումին ընթացքին: «Հէյ, Վա՛ն», գրեց ան ինծի, «Լուրջ եմ: Շատ գոհ պիտի մնայի, եթէ գայիր ու ներկայացումիս մէջ յարգալից խօսակցութիւն մը ունենայինք ոճիրի ու ցեղի մասին: Ես ազնուաբար պիտի վարուիմ, ինչպէս որ, վստահ եմ, դուն եւս: Հարցերուն շուրջ կրնանք տարաձայնութիւն ունենալ` համաձայնաբար»: Այստեղ կ՛ուզեմ այդ ըսածը տալ իր լեզուով` We can disagree about the issues agreeably, ուր բառախաղ մըն ալ առկայ է:
Ճոնզ կ՛ափսոսայ, որ Քըրքին պատասխան տալէն իսկ առաջ ան սպաննուեցաւ, շատ հաւանաբար` իր ծայրայեղ խօսքերուն պատճառով, այսինքն իրեն զլացուեցաւ խօսելու իրաւունքը, որ «ամերիկեան սրբազան արժէք մըն է»:
Իր յօդուածին շարունակութեան Վան Ճոնզ կը դատապարտէ իր հակառակորդին սպանութիւնը. «Քաղաքական վայրագութեան տեղ չկայ մեր ընկերութեան մէջ», կը գրէ ան` նկատելով, որ այդ վայրագութիւնը արդէն քանի՛ ու քանի կեանքեր խլած է ու կը խլէ թէ՛ աջէն եւ թէ՛ ձախէն: «Չարլի Քըրք հակառակ էր գրաքննութեան ու «քաղաքացիական պատերազմի»», կը յարէ ան: Մինչդեռ, դիտել կու տայ հեղինակը, պետական պաշտօնեաներ կ՛օգտագործեն անոր սպանութիւնը գրաքննութիւնը արդարացնելու եւ տարակարծութիւնը լռեցնելու համար: Այդ չէր Քըրքի ուզածը, «Ան կը պայքարէր յաւելեալ բարեկրթութեան ի խնդիր, ոչ` յաւելեալ վայրենութեան ու թոյնի»:
Վերլուծաբանը իր յօդուածին մէջ այսպէս կը շարունակէ իր մտորումները. «Կը կարծուի, թէ մենք զիրար Կ՛ԱՏԵՆՔ հեռատեսիլի վրայ կամ առցանց: Բայց ընդհանրապէս չենք ատեր: Ուժգին կը բանավիճինք: Կը ջանանք ընտրութիւններուն յաղթական դուրս գալ: Այդ ընթացքին երբեմն կը նեղացնենք զիրար: Բայց վնաս չենք ուզեր հասցնել իրարու: Յաւելեալ արիւնահեղութիւն չենք ուզեր մեր երկրին մէջ: Յաւելեալ յուղարկաւորութիւններ չենք ուզեր Ամերիկայի մէջ: […] Պարզապէս մեր գործն է, որ կ՛ընենք եւ մեր կոչումը կը կատարենք լաւագոյն ձեւով, որ կրնանք: Այդ է ամբողջը»:
Նման պարագաներու չեմ կրնար վերստին չյիշել զօրավար Դրոյի ու Լեռ Կամսարի դրուագը: 1918 մայիսի ահեղ կռիւներուն նախօրեակին է. Դրօ կամաւորներ կ՛արձանագրէ: Կը ներկայանայ նաեւ Լեռ Կամսար` երիտասարդ երգիծաբանը, որ արդէն որոշ համբաւի տիրացած է, եւ որ` տեւաբար կը քաշքշէ Դաշնակցութիւնը: Դրօ կը մերժէ զինք ճակատ ղրկել: «Դուն մեզի շատ ես հարկաւոր, եթէ քեզի բան մը պատահի, ո՞վ պիտի ըլլայ մեզ ծաղրողը», կ՛ըսէ անոր: Այդ բառերով կամ նման բառերով:
Այսօր կը տեսնենք, թէ ինչպէ՛ս իշխանաւորները իրենց հակառակորդները կը խայտառակեն, կը զգետնեն, կը հալածեն, կը կալանաւորեն, կը թունաւորեն ու կ՛անյայտացնեն, իսկ անոնց ընդդիմադիր մամուլը կը չէզոքացնեն` հետապնդելով անձնական շահեր ու փառքեր: Այդ ապացոյցն է քաղաքացիական մշակոյթի բացակայութեան: Դարերո՜ւ վրայ կ՛երկարի այդ բացակայութիւնը, ափսո՛ս: Եւ որքա՜ն կը հակասէ քաղաքակրթութեան յառաջացման այլ մարզերու մէջ` արուեստներէն, գիտութիւններէն մինչեւ մարմնամարզն ու այլ ոլորտներ: Եւ այս` այլապէս այնքա՜ն յառաջադէմ (կարծուած) երկիրներու մէջ:
Այո՛, սրբազան, անխախտելի իրաւունք մըն է «Ո՛չ» ըսելու, չհամաձայնելու, տարակարծիք ըլլալու իրաւունքը: Նոյնիսկ սխալելով, նոյնիսկ անտեղի կերպով, նոյնիսկ յետոյ խօսքը ետ առնելու ի գին: Օրէնքով պաշտպանուած իրաւունք մըն է այդ, որ ժողովրդավարութեան յենասիւնն է:
Ընթերցողին կը ձգեմ այդ բոլորին եւ մեր անցեալ ու ներկայ իրականութեան միջեւ զուգահեռներ որոնելը ու նման իրավիճակներէ ձերբազատելու միջոցներ գտնելը:
