ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ
Կեղծ հաւասարակշռութիւնը, զոր «երկուկողմութիւն» bothsidesism կը կոչենք, իրականութեան մէջ լրատուական կողմնակալութիւն է, երբ լրագրողները խնդիրը կը ներկայացնեն՛ իբր թէ հակադիր տեսակէտներու միջեւ «հաւասարակշռութիւն» (1), որ համատարած աղէտ է:
1.- Արցախահայութեան բռնի տեղահանութիւն` ցեղասպանութիւն: Ընտանիքի մայր մը իր փոքրերուն հետ հետիոտն կը փախչի իր հազարաւոր տարիներու բնակավայրէն` դէպի անորոշութիւն:
«Հակամարտութիւնը բնական նկատելը – ծածկե՞լ Ցեղասպանութիւնը: Փորձագիտական չէզոքութիւնը հայ-ազրպէյճանական հակամարտութեան մէջ» Normalizing conflict – concealing genocide? Expert neutrality in the Armenian Azerbaijani conflict (2): Այս խորագիրը կը կրէ հայազգի դոկտ. Արսէն Սափարովի 18 սեպտեմբեր 2023-ի յօդուածը, որ 19 յուլիս 2024-ին լոյս տեսաւ բրիտանական «Ռութլեճ»-ի «Հարաւարեւելեան Եւրոպայի եւ Սեւ ծովու ուսումնասիրութիւններ» քառամսեային մէջ:
Ան հեղինակն է 16 այլ ուսումնասիրութիւններու (3): Տես նաեւ «Հորիզոն»-ի մէջ Սափարովի «Վերաբանակցիլ թոյլատրելիին սահմաններուն շուրջ. ազգայնական զարթօնքը Խորհրդային Հայաստանի մէջ եւ Մոսկուայի պատասխանը» (4): Յօդուածը ներկայացուած է Քոլումպիա համալսարանի մայիս 2023-ի հռչակաւոր ASN գիտաժողովին: Այս յօդուածը գրուած է 24 սեպտեմբերէն 3 հոկտեմբեր 2023, արցախահայութեան բռնի տեղահանութենէն` ցեղասպանութենէն առաջ, սակայն Սափարով կը նշէ, որ ցեղասպանութիւնը կը շարունակուի, եւ յօդուածին միտք բանին նոյնը կը մնայ:
Ստորեւ պիտի փորձեմ երեք մասով, կամ` չորս, անգլերէնէ ամփոփել 22 էջնոց յօդուածը՛ ակամայ զանց առնելով կարեւոր մանրամասնութիւններ, որոնց ծանօթանալու համար կ՛արժէ բնագիրը լրիւ կարդալ:
«Հրատարակիչին կողմէ ամփոփումը
«Յօդուածը կ՛ուսումնասիրէ փորձագէտներուն չէզոքութեան ըմբռնումը` օրինակ ունենալով ղարաբաղեան հակամարտութիւնը: Մասնագիտական հրատարակութիւնները հետեւեալ մեթոտով կ՛ուսումնասիրուին. առաջին` նախ կը քննուի բնագիրին մէջի տեղեկութիւնը` ըսուածները. երկրորդ` նկատի կ՛առնուին բնագիրին մէջի լռութիւնները` չըսուածները: Շատ պարագաներու, մասնագէտները կ՛ապաւինին երկու կողմերուն միջեւ բաղդատականներուն, որոնք կը թուին հաւասարակշռուած պատկեր ներկայացնել:
«Երկու տեսակ լռութիւններ բացայայտուեցան. փորձագէտները սովորաբար միշտ կ՛անտեսեն բնագիրին ընդհանուր պատկերը, քանի որ կրնայ խանգարել իրենց վերլուծումին հաւասարակշռութիւնը: Երկրորդ` փորձագիտական վերլուծումը կը խուսափի նկատի առնել այն փաստերը, որոնք չեն համապատասխաներ «երկուկողմութիւն» մոտելին (այսինքն ոճրագործն ու զոհը հաւասար կը դասեն): Յօդուածը կը փաստէ, որ այս մօտեցումը` պատահար մը բնակա՛ն համարելը, հակամարտութեան կարգաւորման միջազգային լսարանին համա՛ր կաղապարուած է, որ վտանգաւոր նախադէպ կը ստեղծէ, քանի որ յաջողութեամբ կը քողարկէ հնարաւոր ցեղասպանութիւն մը՛ միջազգային քննութենէ:
«Նախաբան»
«Հայ-ազրպէյճանական հակամարտութիւնը սկսաւ 1987-ին` ԽՍՀՄ առաջնորդ Միխայիլ Կորպաչովի ժողովրդավարացման քաղաքականութեան լոյսին տակ: Ղարաբաղի հայկական մեծամասնութիւնը խտրականութեան պատճառով պահանջեց անջատուիլ Ազրպէյճանէն: Հակամարտութիւնը անմիջապէս վերածուեցաւ, բռնութիւններու եւ Ազրպէյճանի Սումկայիթ քաղաքին եւ այլ վայրերու մէջ հայ բնակչութեան դէմ ջարդերու: Հարցը պատերազմի վերածուեցաւ եւ Հայաստանը ազատագրեց ԼՂԻՄ-ի մեծ մասը եւ յարակից եօթը շրջանները: Պատերազմին պատճառով տեղի ունեցաւ «թշնամի» (անհամեմատ` աւելի՛ մեծ թիւով հայ*) բնակչութեան լայնածաւալ վտարում: 1994-էն ի վեր հակամարտութիւնը քունի մէջ էր բռնութեան յաճախակի բռնկումներով:
«2020 սեպտեմբերին Ազրպէյճանը նոր պատերազմի սկսաւ, ուր հայկական ուժերը ջախջախիչ պարտութիւն կրեցին եւ կորսնցուցին ԼՂԻՄ-ի եօթը շրջանները եւ քանի մը հատուածներ:
«Այս յօդուածը կը քննէ ակադեմական չէզոքութեան հնարաւոր չարաշուք հետեւանքները` հայ-ազրպէյճանական հակամարտութեան վերաբերեալ սովորութիւն դարձած դիրքորոշում մը, որ կրնայ նոյնիսկ չզգացուիլ կիրարկողներուն կողմէ:
«Հայ-ազրպէյճանական հակամարտութիւնը քիչ անգամ կը յայտնուի միջազգային լուրերուն եւ մեկնաբանութիւններուն մէջ, եւ անոր կարեւորութիւնը յաճախ կը ծածկուի հանրութենէն: Մեկնաբանները վճռորոշ դեր կը խաղան` հասարակական եւ քաղաքական կարծիքներուն վրայ ազդելով, քանի որ անոնք աւելի հասանելի եւ արդիական են, քան` համալսարանական փորձով հետազօտողները:
«Զանգուածային լրատուամիջոցները զանոնք կը հրաւիրեն քաղաքական զարգացումները պարբերաբար մեկնաբանելու համար, եւ անոնց չէզոքութիւնը վճռական է լրատուամիջոցներէն ընդունելի ըլլալու համար: Իբրեւ կարծիքի առաջնորդներ` չէզոք մեկնաբանները պէտք է պահպանեն ակադեմական ուղղամտութիւնը` կարծեցեալ չէզոք կարծիքի մենաշնորհի իրենց դիրքը պահպանելու համար»: Օրինակ` Ֆոքս կամ Սի. Էն. Էն.-ի քաղաքական հիւր փորձագէտները իւրաքանչիւր ելոյթի, միջին հաշուով, 500-էն հազար տոլար կը գանձեն, առաւել` ճամբորդութեան ծախսերը*:
«Այս հետազօտութիւնը կ՛ուսումնասիրէ 2020-ի ղարաբաղեան պատերազմէն ետք հրապարակումներ, քանի որ պատերազմը էապէս փոխեց աշխարհաքաղաքական շարժիչ ուժը եւ նոր սպառնալիքներ մտցուց, որոնք չկային հայ-ազրպէյճանական հակամարտութեան սկզբնական երեք տասնամեակներուն:
«Նախ` պարտութեան պատճառով անորոշ է ղարաբաղցի հայերուն ճակատագիրը: Այն հայերը, որոնք վտարուած են Ազրպէյճանի գրաւած բնակավայրերէն, առաւել` մնացեալ հայ բնակչութիւնը, կախեալ էին Հայաստանի եւ արտաքին աշխարհին կապող միակ ճանապարհէն: Ազրպէյճանը փակեց այս ճամբան հոկտեմբեր 2022-ին` Ղարաբաղի հայերը ամբողջութեամբ պաշարելով:
«Այս զարգացումներուն հետեւանքը այն է, որ ղարաբաղցի հայերը Ազրպէյճանի կառավարութեան կողմէ իրենց հայրենիքէն հաւանական արտաքսումի եւ ցեղային զտումի պիտի ենթարկուէին:
«Երկրորդ` Հայաստանը կը դիմագրաւէ իր անկախութեան սպառնացող լուրջ մարտահրաւէր` Սիւնիքի մարզին մէջ, որ դէպի Իրան 44 քմ սահման կ՛ապահովէ: Ազրպէյճանը կը պահանջէ արտերկրեայ մուտք դէպի Նախիջեւան, որ կրնայ կտրել Հայաստանի մուտքը դէպի Իրան: Միջազգայնօրէն ճանչցուած հայկական սահմաններուն դէմ այս ոտնձգութիւնները կրնան մասնատել Հայաստանը:
«Երրորդ` Թուրքիոյ ուղղակի մասնակցութիւնը Ազրպէյճանին հետ: Հայոց ցեղասպանութենէն ետք առաջին անգամն է, որ Թուրքիան կը գտնուի աննախընթաց մակարդակի վրայ` թէ՛ քաղաքական եւ թէ՛ ալ ռազմական առումներով: Նախապէս Թուրքիոյ ռազմական մասնակցութիւնը եղած է սահմանափակ եւ` ոչ պաշտօնական: 1992-ին Հայաստանի հետ Թուրքիոյ փակած սահմանը ցարդ փակ կը մնայ` հակառակ 2020-ի Ազրպէյճանի յաղթանակին:
2. Զանգեզուրի մեծամասնութիւնը` հայ, ցեղային բաշխումը` 1866-ի մարդահամարին:
«2020-ի յետպատերազմեան շրջանը վճռորոշ է աշխարհաքաղաքական տեղաշարժներու եւ ուժերու անհաւասարութեան պատճառով, որ հակամարտութեան վերաբերեալ աւելի ճշգրիտ տեղեկագրութիւն կը պահանջէ:
«Յօդուածը կ՛ուսումնասիրէ չէզոքութեան կիրարկումը հայ-ազրպէյճանական հակամարտութեան մասին հաղորդումներու ժամանակ, կեդրոնանալով, թէ ինչպէ՛ս կ?ընկալուի հակամարտող կողմերուն եւ անոր առնչութիւնը ժամանակակից քաղաքականութեան մէջ: Այս բաժինը հակամարտութեան մասնակից կողմերուն դրդապատճառները հասկնալու համար հիմք կը ստեղծէ: Նաեւ կ՛ընդգծէ Հայոց ցեղասպանութեան առնչութիւնը այժմու քաղաքականութեան հետ, ուղղութիւն մը, որ յաճախ կ՛անտեսուի հակամարտութեան ժամանակակից ուսումնասիրութիւններուն մէջ: Կը քննէ չէզոքութեան տարբեր մօտեցումներ` համեմատելով այլ հակամարտութիւններու հետ, հաշուի առնելով աղբիւրի ընտրութիւնը եւ հետազօտութեան պայմանաժամը: Կը վերլուծէ սկզբնաղբիւր բնագրերը` պարզելով, որ չէզոքութեան կիրարկումը կը քողարկէ իրավիճակին ծանրութիւնը միջազգային հանրութենէն:
«Հայոց Ցեղասպանութեան ընկալումը»
«1915-ի Հայոց ցեղասպանութիւնը` Օսմանեան կայսրութեան կողմէ, էականօրէն կ՛ազդէ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ ժամանակակից հակամարտութեան մասնակից բոլոր կողմերու ընկալումներուն եւ որոշումներուն վրայ: Աւելի քան մէկ դար առաջ այս իրադարձութիւնը անխօս ներկայութիւն է բոլոր կողմերուն ենթագիտակցութեան մէջ` զայն անհրաժեշտ տարր դարձնելով հայ-ազրպէյճանական արդի հակամարտութիւնը հասկանալու համար:
«Հայոց ցեղասպանութիւնը, որ պատմական իրողութիւն է, հայերուն համար վառ յիշեցում է, որ իրենց մշակոյթն ու գոյութիւնը կրնան ջնջուիլ: Թուրքիան` Օսմանեան կայսրութեան իրաւայաջորդը, կը ժխտէ Ցեղասպանութիւնը, իսկ Ազրպէյճանը կ՛աջակցի Թուրքիոյ: Հայերը Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը իրենց անկախութեան ու գոյութեան սպառնացող պետութիւններ կը նկատեն: Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան մէջ ժխտումը կը համարուի ցեղասպանութեան վերջին փուլը: Այս տեսակէտը կրնայ ծանօթ չըլլալ եւրոկեդրոն դիտորդին, քանի որ Ա. Համաշխարհային պատերազմի իրադարձութիւնները տեսանելի ազդեցութիւն չունին այժմու աշխարհի քաղաքականութեան վրայ:
«Ազրպէյճանի եւ թուրք պետութիւններու կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան ընկալումը տարբեր է, երկու երկրներն ալ կը ժխտեն Ցեղասպանութիւնը: Մինչ Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը զգալի աշխատանք կատարած են Ցեղասպանութիւնը ժխտող ջանքերով, միեւնոյն ատեն գիտնալով, որ կարելի է իրենց հայ հակառակորդները բնաջնջել առանց հետքի` թէ՛ ֆիզիքապէս, թէ՛ ալ մշակոյթով: Քանի որ անոնք նախապէս (եւ տակաւին*) կատարած են առանց պատիժի, ուրեմն սա կը նշանակէ, որ հնարաւոր է մարդկային ու մշակութային սպանդը կրկնել:
«Ջէյլան Թոքլուօղլուն ազրպէյճանցիի ինքնութեան մասին իր ուսումնասիրութեան մէջ կը նկատէ. «Ազրպէյճանցիները հայերուն կը վերագրեն «եզակի ճակատագիր»` արտաքսել բոլոր երկիրներէն: Մինչ Թուրքիան յաջողութեամբ կը լռեցնէ Ցեղասպանութեան մասին խօսողներն ու գրաւոր փաստագրումները, սակայն չէ կրցած լռեցնել ոճրագործներուն, ականատեսներուն եւ զոհերու համայնքներուն ընկերային եւ մշակութային յիշողութիւնը, նո՛յնիսկ` այժմու խորհրդարանին մէջ:
«Խորհրդարանականները` իբրեւ թրքական վրէժխնդրութիւն, հիմնաւորում, կը նշեն հայ արմատականները, որոնք կ?ապստամբէին Օսմանեան կայսրութեան դէմ եւ կը փորձէին մասնատել Թուրքիան օտարներու օգնութեամբ:
«Մէկ դար առաջ տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանութիւնը յաճախ կ՛անտեսուի ժամանակակից խօսոյթին մէջ, սակայն կը շարունակէ մնալ հակամարտութեան կարեւոր երեւոյթ: Հակառակ անոր որ «հինաւուրց ատելութիւն» մըն է այս, սակայն կը շարունակէ այժմէական մնալ կողմերուն համար եւ կ՛ազդէ անոնց քաղաքական հաշիւներուն վրայ: Արտաքին դիտորդներուն կողմէ այս գաղափարը անտեսելը արգելք կը հանդիսանայ, որ գիտակցին, թէ հակամարտութիւնը հայերուն համար գոյութենական խնդիր է:
30 դեկտեմբեր 2024
Շար. 1
* Լուսաբանութիւններն ու ընդգծումները հեղինակին
- https://en.wikipedia.org/wiki/False_balance
- https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14683857.2024.2384138#d1e136
- https://scholar.google.com/citations?user=9jqftOYAAAAJ
- https://horizonweekly.ca/fr/88641-2/
5. Svod statisticheskikh dannykh o naselenii Zakavkazskogo Kraia, izvlechennykh iz posemeinykh spiskov 1886 g. 1893. Tiflis: Zakavkazskii Statisticheskii Komitet
