ՆԱՐԻՆԷ ԹՈՒԽԻԿԵԱՆ-ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ
1919 յունիսի 7, Պոլիս.
«Քաղաքական կացութիւնը տակաւին մնում է անորոշ: Մեծ թուով ռուսահայեր կան հաւաքուած այստեղ, գլխաւորապէս` խոշոր պուրժուաներ, որ Օտեսայի կամ Նովորոսիյսկի վրայով փախել են պոլշեւիկներից: Բոլորն էլ ցանկութիւն ունեն «ազգասիրաբար» փոխադրուել Հայաստան` իրենց կապիտալներով հանդերձ, մեր երկրում խոշոր արդիւնաբերական եւ առեւտրային գործեր ձեռնարկելու համար: Պարզ է, որ իսկական շարժառիթը ազգասիրութիւնը չէ, այլ` կապիտալները տեղաւորեցնելու եւ շահագործելու կարիքը: Բայց եւ այնպէս, այդ տրամադրութիւնը մեզ համար շատ նպաստաւոր է, որովհետեւ մեր երկիրը մեծ կարիք ունի կապիտալներու: Թող գայ այդ կապիտալը»:
Քաջազնունու քաղաքական վիպապաշտութիւնից բան չէր մնացել: Այն, ինչ նա տեսաւ, այն, ինչին նա դէմ առ դէմ հանդիպեց Հայաստանում 1918 թուից ի վեր եւ ինչին ի պաշտօնէ չկարողացաւ դիմակայել, մեծ անձնական եւ քաղաքական ողբերգութիւն էր իր համար: Նա, ըստ էութեան, հասել էր իր երազ-նպատակին` Հայաստանը ինքնիշխան նորաթուխ պետութիւն էր: Եւ այդ նպատակին հասնելուն պէս, անմիջապէս, մաշկի վրայ զգացել էր հայաստանեան ծանր իրականութեան եւ թիֆլիսեան հեռուից երազուող Հայաստանի միջեւ տարբերութիւնը:
Ի միջի այլոց` մաշկի մասին: Ժամանակ առ ժամանակ Յովհաննէսի մօտ սրւում էր էկզեման: Դեռ 1911-ին Պաքուից կնոջը հասցէագրած նամակներից մէկում գրել էր.
«Էկզեմայից դեռ չեմ կարողանում ազատուել, թէեւ արդէն 3-րդ դեղն եմ փոխում: Չիպաններս իրենց կարգին շարունակում են բուսնել, մի քանի օր էլ աչքս էր ցաւում, կարմրել էր: 7 վիզիտ արի բժիշկ Գէորգենպուրկերին: Ամենայն օր սրսկում եմ մորթիս տակ մի կրամ միշեակ, ինքնազգացողութիւնս բարձր է պահում»:
Ինքն իրեն, առանց սեթեւեթելու, միանգամայն անկեղծօրէն խոստովանել է. «Ի՞նչ է եղել իմ տաղանդների ու հակումների այդպիսի բազմակողմանիութեան հետեւանքը: Այն, որ ոչ մի ասպարէզում ոչինչ դրական չեմ տուել. ճարտարագէտին խանգարել է փիլիսոփան, գեղարուեստասէրին` քաղաքական գործիչը եւ ընդհակառակը»: Իր ունեցած այս ներքին լարումներին անընդհատ աւելանում էին նորերը` Ա. Աշխարհամարտ մեկնած իր անչափահաս տղաների մասին անհանգստութիւնը, 1915-ի, Մեծ եղեռնը, Պաթումի պայմանագիրը, Հայաստանի առաջին անկախ հանրապետութեան թշուառ վիճակը, իր վարչապետ նշանակուելը, երկու որդիների նահատակութիւնը ռազմաճակատում, 3-րդ որդու գերեվարուելու փաստը եւ այլն, եւ այլն: Այս ամէնը աւելի էին խորացնելու նրա ներքին մարդկային ցաւերը, եւ աւելի ակնյայտ էին դառնալու արտաքին վէրքերը: Իսկ նաեւ իր զաւակների արեան գնով ձեռք բերուած անկախութեան գլխին կախուած վտանգը ամէնից սոսկալի բանն էր, որի մասին Քաջազնունին վախենում էր մտածել:
«Աչքի լոյսի պէս պէտք է պահպանենք Սեւրի դաշնագիրը, պէտք է պահենք մեր անկախութիւնը, պէտք է ամէն միջոցով դիմադրենք թուրքերին եւ պոլշեւիկներին»: Սեւրի պայմանագրի վաւերացման դէպքում Հայաստանը Թուրքիայի կողմից ճանաչւում էր որպէս ազատ անկախ պետութիւն, վերագտնում էր իր երբեմնի տարածքները, դառնում` մօտ 160 հազար քառ. քմ եւ ունենում էր ելք դէպի Սեւ ծով: Ահա, ինչո՛ւ էր Քաջազնունին ուզում աչքի լոյսի պէս պահել Սեւրի պայմանագիրը: Բայց նորից ժամանակները խառնուեցին: Մէջտեղ եկաւ Մուսթաֆա Քեմալը` իր ռուս պոլշեւիկ համախոհներով: Հայաստանը ոչ միայն չվերագտաւ այդ 160 հազար քառ. քմ հայրենիքը, այլեւ կորցրեց Կարսը, Անին, Արտահանը, Սուրմալուն: Վատթարագոյնը` կորցրեց անկախութիւնը: Բայց դեռ 1920թ. օգոստոսն էր, արդէն 20 օր է, ինչ ստորագրուել էր Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը, Քաջազնունին Փարիզից հետեւեալ նամակն է ուղարկում տուն.
30 օգոստոս 1920, Փարիզ.
«Հրաչի՛կ ջան, Ռուբէ՛ն ջան, Մարգօ՛ ջան, Կարէ՛ն ջան, սիրելի՛ք,
… Այսօր տեղեկութիւն ստացայ, թէ կառավարութիւնը նշանակել է ինձ դեսպան Կ. Պոլսում: Բայց ես այդ պաշտօնը պիտի չընդունեմ: Իմ նպատակն է` օր առաջ հասնել Երեւան, հաշիւ տալ կառավարութեանը իմ երկարատեւ ճամբորդութեան մասին եւ ապա մտնել բանակը` իբրեւ կամաւոր զինուոր: Ամենամեծ բաղձանքս է` անձամբ ու ֆիզիքապէս մասնակից լինել կռիւներին, մեր հերոս զինուորների կողքին կանգնած, նրանց հետ միասին պաշտպանել հայրենիքի անկախութիւնը եւ, եթէ բախտ ունեցայ, մեռնել պատերազմի դաշտում: Եւ դա ամենալաւ մահն է, որ դուք կարող էիք ցանկանալ ձեր հայրիկի համար, որ արդէն բաւականին ծերացել է ու բաւականին յոգնել այս կեանքից: … Տեղեկութիւն ստացայ, թէ մայրիկը ձեր բոլորիդ հետ միասին ծրագրում է փոխադրուել Երեւան: Եթէ ճիշդ է, դա ինձ շատ ուրախացնում է: … Գիտեմ, որ դա շատ դժուար բան է, եւ բնակարանը ամէն տեսակ անյարմարութիւններ պիտի ունենայ, բայց ինձ համար (կարծում եմ, որ նոյնպէս եւ` ձեր համար) աւելի գերադասելի է 2-3 խղճուկ սենեակ անկախ Հայաստանի մէջ, քան` լաւագոյն բնակարանը, ուր որ էլ նա լինի, էլ չեմ խօսում վրացական Թիֆլիսի մասին»:
Գլխաւոր միտքը, որ ապշեցնում է նամակում իր` կամաւոր բանակ մեկնելու եւ հայրենիքի համար կռուելու ու, եթէ բախտ ունենայ, մեռնելու ռազմի դաշտում: Սա բարձր պետական պաշտօն ունեցող մարդու որոշումն էր, հրաժարուել աթոռից` զինուոր դառնալու համար: Նա արտասահմանեան գործուղումից Երեւան վերադարձաւ 1920 թուի սեպտեմբերին: Դեռ չէր պատկերացում, որ Հայաստանի անկախութեանը հաշուած օրեր էին մնացել: Դեկտեմբերի 2-ին իշխանութիւնը յանձնուեց պոլշեւիկներին: Վրացեանի կառավարութիւնը վայր դրեց լիազօրութիւնները: Քաջազնունին 52 տարեկան էր:
Քաջազնունին բնականաբար ձերբակալուեց, ապա Փետրուարեան ապստամբութեան ժամանակ ազատուեց կալանքից, իսկ երբ պոլշեւիկները հիմնաւորապէս բռնազաւթեցին Հայաստանը, ստիպուած էր հեռանալ իր երկրից: Ընտանիքը մնաց, ինքը գնաց:
Վտարանդութեան մէջ, յատկապէս` Ռումանիայում, նա շատ երկար մտածեց իր անցած ճանապարհի, ներկայի եւ ապագայի մասին: 1923 նոյեմբերի 14-ին Պուքրէշից կրտսեր աղջկան գրեց.
«Մարգո՛ւշ ջան, ես իմ մենակութեան ու ակամայ պարապութեան մէջ մտածելը փեշակ եմ արել ու շատ բան, որ չեմ հասկացել կեանքի եռուզեռի մէջ, սկսում եմ կամաց-կամաց հասկանալ: Շատ լաւ ես գրել քո մասին: Այդպէս էլ եղիր, աղջի՛կս: Ամէն մարդ պիտի ունենայ իր հոգում մի Աստուած ու մի պաշտամունք: Ով չունի այդ, վերջին աղքատն է: Նիւթական ոչ մի բարօրութիւն չի կարող փոխարինել կամ լրացնել սրբութեան բացակայութիւնը: Ասում ես, որ ապագայում ամրոցներ չես սպասում քեզ համար: Պէտք չեն ամրոցներ: Դու մի փոքրիկ տաճար կառուցիր քո սրտի մէջ եւ դրանով իսկ շատ հարուստ կը լինես դու: Սովորիր, գիտութիւնը լաւ բան է: Բայց երբեք մի մոռանայ, որ ամէն մարդ ապրելիս սպառում է արժէքներ, եւ այդ արժէքները սպառելու իրաւունք ունենալու համար պէտք է ինքն էլ աշխատի, արդիւնաբերի փոխարժէքներ»:
Պուքրէշում նա վերլուծեց հայութեան հետ կատարուածը եւ եզրակացրեց, որ` «Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս»: Նա իր այդ համարձակ պնդումը զեկուցագրի տեսքով ներկայացրեց 1923թ. կուսակցութեան Վիեննայի համաժողովին, իսկ օգոստոսի 15-ին ՀՅԴ պատասխանատու մարմինին գրեց.
«Ես դուրս եմ գալիս ՀՅԴ կուսակցութիւնից: Անբարեացակամ ցոյց մի՛ համարէք սա կուսակցութեան հանդէպ: Ես բաժանւում եմ կուսակցութիւնից խորը կսկիծը սրտիս մէջ, բաժանւում եմ, որովհետեւ ուրիշ կերպ վարուել չեմ կարող: Իմ խղճի ու գիտակցութեան հրամայողական պահանջն է դա»: (…)
Քաջազնունին միշտ մնաց մարդկային իր տեսակի բարձրութեան վրայ: Նրա մտքերը, յոյզերը, գործերը ազնուական մարդունն էին: Անգամ ազնուական էին նրա նեղուածութիւնը եւ հիասթափութիւնը: Այս ոչ անձնական նամակը շատ անձնական որակներ է բացայայտում այդ մեծ մտաւորականի կերպարի մէջ.
Կրկին Պուքրէշ, նամակ աղջկան` Մարգարիտին.
«Ես դուրս եմ եկել կուսակցութիւնից եւ այժմ ազատ քաղաքացի եմ: Մի տենչ ունեմ միայն. վերադառնալ Հայաստան եւ աշխատել հայ ժողովրդի համար, ինչ աշխատանք էլ լինի, թէկուզ` Երեւանի փողոցները սալայատակել… այդ յոյսով էլ ապրում եմ: Եւ կը գամ, հէնց որ ֆիզիքապէս հնարին լինի գալս: Անասելիօրէն կարօտել եմ ձեզ եւ հայրենիքս»:
Որքան էլ դաժան լինէր անկախութեան կորուստը, միեւնոյն է` Հայաստանը մնում էր ի՛ր հայրենիքը: Անկախ այն բանից, թէ ովքեր են իշխանութեան գլուխ: Իշխանութիւնները գալիս-գնում են, բայց անհատի համար հայրենիքը մնում է հայրենիք: Եւ եթէ հնարաւոր է ֆիզիքապէս ապրել այս հայրենիքում, ուրեմն Քաջազնունու նման ճշմարիտ հայի համար Հայաստանում ապրելը կենսական պահանջ էր, թող որ` խորհրդայնացուած, բա՛յց Հայաստանում: Եւ նա դիմեց իշխանութիւններին եւ արտօնութիւն ստացաւ վերադառնալու: Դա 1925 թուականն էր: Հիմա նա սովորական խորհրդային քաղաքացի էր` մասնագիտութեամբ ճարտարագէտ: Իրեն նուիրեց գիտութեանը, դասաւանդեց համալսարանում եւ շինարարական հիմնարկում, ստացաւ փրոֆեսէօրի կոչում, կառուցեց շէնքեր: 1926թ. Գիւմրիի երկրաշարժից յետոյ մեծ շինարարական աշխատանք ծաւալեց այնտեղ: Եւ ապրեց համեստ, ազնիւ, ինչպիսին միշտ էր: Երեւի հոգու խորքում նորից, ինչպէս եւ պատանի հասակում` երազելով անկախ Հայաստանի մասին: Տարբերութիւնն այն էր, որ հիմա այդ երազին հասնելու համար նա գործել պարզապէս չէր կարող: Բայց իմաստուն մարդ էր եւ գիտէր, որ բոլոր կայսրութիւնները վաղ թէ ուշ փլւում են, եւ սա էլ էր փլուելու:
1933թ. Նոր տարուայ գիշերը որդուն` Ռուբէնին գրում է իր գլխով անցած բոլոր Նոր տարիների մասին եւ աւելացնում.
«…Եւ այդ բոլոր Նոր տարիները անցել են գլխովս, տեսել եմ, ապրել եմ այդ տարիները եւ մնացել եմ կենդանի: Ոչ միայն մնացել եմ կենդանի, այլեւ պահել եմ ընդունակութիւնը ժպտալու:
… Անհաւատալի չէ՞ արդեօք: Ի՞նչ է սա` անզգայութի՞ւն, աներեսութի՞ւն, թէ՞ հերոսութիւն: Ո՛չ մէկը եւ ո՛չ միւսը: Գաղտնիքը նրանումն է, որ մինչեւ այսօր էլ ես մնում եմ լեցուն` վառ յոյսերով, եւ թերեւս այսօր աւելի քան` 15 տարի առաջ: Խորտակուած եմ ես անձնապէս, խորտակուած է իմ քաղաքական գիծը, խորտակուած են իմ հետեւած ուղիները, բայց ամենեւին չի խորտակուած իմ կեանքին բովանդակութիւն տուող իղձը: Հայաստանի ազգային պետական կեանքը կառուցւում է, եւ ահա այն ահագին փաստը, որի հանդէպ նսեմանում է մնացածը: Կառուցւում է եւ այդ կառուցման մէջ ես էլ ներդրում եմ իմ փշուր աշխատանքը: Ահա այն գիտակցութիւնը, որ պահում է ինձ կանգուն: Մի ամսից յետոյ կը լրանայ իմ 65 տարին: Եւ այդ հասակում, մարմնով ու հոգով յոգնած, ուժասպառ` ես առաւօտ շտապ վեր եմ կենում անկողնից, գնում եմ աշխատանքի, ուրախանում եմ, երբ յաջողւում է մի դրական բան անել, եւ սրտանց ցաւում եմ, եթէ օրս անցնում է ապարդիւն: Ահա, սիրելի՛ս, քո հայրիկը ու նրա մեծ գաղտնիքը»:
Ամէն օր Երեւանի Պուշկինի փողոցի իր տանից ալեհեր փրոֆեսէօրը դուրս էր գալիս եւ գնում իր գործերով: Նրա քնքուշ սէրը այս երկրի նկատմամբ չէր նուազել: Նա չէր էլ պատկերացնում, որ այդ սէրը ոսկորի պէս խրուած էր չեկայի կոկորդում: Չեկան ոչինչ չի մոռանում: 1937թ. զոմպիները եկան 70-ամեայ ծերուկի ետեւից: Նրան գնդակահարեցին մէկ տարի անց, ՊԱԿ-ի բանտում եւ վերացրին յանցագործութեան բոլոր հետքերը: Բայց վերացնել Քաջազնունու յիշատակը, իհարկէ, չկարողացան: Ո՞վ էր Ստալինը, կամ ովքե՞ր էին նրա հայ կամակատարները, որ պատմութեան եւ սերունդների յիշողութիւնից մաքրէին Քաջազնունու կերպարը:
Երբ հօրը ձերբակալեցին, Մարգարիտը` դուստրը, հաստ տետրակների մէջ գաղտնի արագ-արագ սկսեց արտագրել հօր թողած գրաւոր ամբողջ ժառանգութիւնը` նամակներ, փիլիսոփայական, գրական աշխատութիւններ, թարգմանութիւններ, այդ թւում եւ` Սասունցի Դաւիթ էպոսից եւ այլն: Մարգարիտ Քաջազնունին վախենում էր, որ խորհրդային իշխանութիւնները կը բռնագրաւէին հօր ձեռագրերը: Կեցցէ՛ Մարգարիտը: Նա շատ մեծ եւ արժէքաւոր գործ է կատարել: Բարեբախտաբար խուզարկութիւնից յետոյ ոչ բոլոր ձեռագրերը անհետացան: Եւ այսօր Գրականութեան եւ արուեստի պետական թանգարանում շատ նամակներ պահւում են երկու օրինակից: Մէկը` բնօրինակ, միւսը` Մարգարիտի ձեռամբ արտագրուած: Բայց հազա՛ր ափսոս, որ այսօր արխիւից եւ անշուշտ նրա մասին յուշերից զատ` շարունակական գրեթէ ոչինչ չի մնացել: Նկատի ունեմ Քաջազնունիութեան ժառանգորդներին.
Այսպէս,
Հրաչեայ-Անահիտ Քաջազնունի- դարձաւ բժշկուհի, երկար ապրեց Մոսկուայում, շատ կարճ` իր ամուսնու հետ: Երեխայ չունեցաւ: Մահացաւ 1974-ին:
Արամ Քաջազնունի- կամաւոր մեկնեց ճակատ, զոհուեց 1920-ին Զանգիբասարի կռիւներում, չհասցրեց ամուսնանալ:
Երկուորեակներ Աշոտ եւ Ռուբէն- ջրի 2 կաթիլ, կամաւոր մեկնեցին պատերազմ, 1918թ. Աշոտն ընկաւ Ղարաքիլիսայի կռիւներում: Ռուբէնը գերի ընկաւ Կարսում, փրկուեց 1921թ. գերիների փոխանակման ժամանակ: 1941-45թթ. ապրեց Մոսկուայում, աշխատեց որպէս գլխաւոր ճարտարագէտ ռազմական բեռնատարներ վերանորոգող արտադրամասում: Մահացաւ 1953թ., Երեւանում, ինքնաշարժի արկածից: Ունեցաւ դուստր: Վերջինս չամուսնացաւ: Եւ բնակւում էր Թիֆլիսում:
Մարգարիտ Քաջազնունի- ստացաւ ֆինանսիստի կրթութիւն, երկար տարիներ աշխատեց Հայպետհրատում` որպէս հաշուապահ, կատարեց թարգմանութիւններ` Պաուստովսկուց: Ամուսնացաւ մեծ տարիքում, երեխայ չունեցաւ, մահացաւ Երեւանում:
Կարէն Քաջազնունի-աշխատեց «Մոսֆիլմ»-ում, դասաւանդեց ՍՍՀՄ Կինոյի պետական հիմնարկում: Ամուսնացաւ ռուս կնոջ հետ, ունեցաւ 2 երեխայ` Վալերի եւ Լիլիթ: 1941-ին կամաւոր մեկնեց ռազմաճակատ եւ անհետ կորաւ նոյն թուի աշնանը Վեազմայի մատոյցներում: Նրա որդին` Վալերին անձնասպան եղաւ, իրենից յետոյ թողեց դուստր: Վերջինս ամուսնացաւ ոմն Օռլովի հետ եւ ունեցաւ երկու տղայ: Դուստրը` Լիլիթ Քաջազնունին դարձաւ անգլերէնի մասնագէտ, չամուսնացաւ եւ մնաց անժառանգ: Բնակւում էր Մոսկուայում:
Յովհաննէս եւ Սաթենիկ Քաջազնունիները, երբ 6 երեխայ էին ունենում, հազիւ թէ պատկերացնէին, որ այսպիսի աւարտ է ունենալու իրենց հիմնած գեղեցիկ եւ սիրով լի ընտանիքը: Սաթենիկը հողին յանձնեց իր չորս տղաներին, երկու աղջիկներին ողջ եւ առողջ, բայց անժառանգ թողեց երկրի վրայ եւ ամուսնու դին պարփակող փոսը այդպէս էլ չգտնելով` 1962 թուականին, բաժանումից 24 տարի անց, որոշեց գնալ այնտեղ, որտեղ անկասկած նրան կը գտնէր:
(Շար. 4 եւ վերջ)
