Հարիւր Պատմական Դէպք` Հայաստանի Հանրապետութեան Հիմնադրութեան Հարիւրամեակին

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

31- 1 օգոստոս 1918: Երեւանի Քաղաքային ակումբի դահլիճին մէջ տեղի ունեցաւ Հայաստանի խորհուրդի անդրանիկ նիստի հանդիսաւոր բացումը: Աւետիք Սահակեան Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի նախագահի պաշտօնը ստանձնեց (Սահակեան այդ պաշտօնը կը վարէ մինչեւ 1 օգոստոս 1919 թուական):

Հայաստանի խորհուրդի անդրանիկ նիստին հանդիսաւոր բացումը կատարուեցաւ հիւրերու եւ 46 պատգամաւորներու մասնակցութեամբ. խորհուրդին կազմը ձեւաւորուած էր Ազգային խորհուրդի եռապատկումով ու այլազգիներու ներգրաւումով. 38 հայ, 6 թուրք-թաթար, մէկ ռուս եւ մէկ եզիտի: Նիստին ներկայ էին` նաեւ Գերմանիոյ, Աւստրօ-Հունգարիոյ եւ օսմանեան Թուրքիոյ ներկայացուցիչները, Պարսկաստանի հիւպատոսը, ռուս եւ մահմետական ազգային խորհուրդներու ներկայացուցիչները: Հայ բարձրաստիճան զինուորականներէն ներկայ էին սպարապետ Թովմաս Նազարբեկեանն ու Մովսէս Սիլիկեանը:

32- 1 օգոստոս 1918: Միքայէլ Նալպանտեանի «Մեր հայրենիք» երգին վիճակուած էր դառնալ առաջին հանրապետութեան օրհներգը: «Մեր հայրենիք» երգը սկիզբէն ի վեր օրհներգի կարգավիճակ չունէր: 1859-ի յունիսին Նալպանտեանը գրեց «Իտալացի աղջկայ երգը», որ 1861-ին Կոմս Էմանուէլ կեղծանունով տպագրուեցաւ Մոսկուայի հայկական «Հիւսիսափայլ» ամսագրին մէջ: Նալպանտեանը կը գովերգէր հայրենիքի ազատութեան համար մարտնչելու պատրաստ իտալուհիները` զանոնք որպէս օրինակ բերելով սեփական հայրենակցուհիներուն համար:

Բանաստեղծութիւնը կը պատմէ 1857-ին իտալական Սարպիի մէջ տեղի ունեցած մարտերու մասին:

1885-ի մարտ 15-ին, ուրբաթ, թիֆլիսեան «Արծրունի» թատրոնին մէջ երգչախումբի կատարումով տեղի ունեցաւ «Իտալացի աղջկայ երգի» համաշխարհային առաջին ներկայացումը: Նալպանտեանի բանաստեղծութեան համար երաժշտութիւնը գրած էր երիտասարդ ինքնուս Խաչատուր Մարգարեանը` Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, որ, ինչպէս եւ Նալպանտեանը, կը խուսափէր անունը ազդարարել. երաժշտութեան հեղինակը նշուած չէ անգամ նոթաներու բնօրինակին վրայ: Պէտք է ըսել, որ Բարսեղ Կանաչեանի անունը, որուն այսօր կը վերագրեն հայկական օրհներգի երաժշտութիւնը, առաջին անգամ յայտնուած է  Կոմիտաս վարդապետի աշակերտներու կողմէ, 1919-ին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ լոյս տեսած ժողովածուին վրայ:

Թիֆլիսեան շնորհահանդէսէն ետք Կարա-Մուրզայի երգը յայտնի դարձաւ հայկական համայնքներուն մէջ: Շուտով, առաջին բառերէն ելլելով, ան կը սկսի կոչուիլ «Մեր հայրենիք»:

33- 1 օգոստոս 1918: Առաջին անգամ պաշտօնապէս հայկական եռագոյնը բարձրացաւ. Ազգային ժողովի բացման օրը առաջին անգամ ծածանեցաւ կարմիր-կապոյտ-դեղին պաստառը: Անմիջապէս յաջորդ օրը թերթերուն մէջ լոյս տեսաւ կառավարական հրամանը, որ կը սահմանէր բոլոր կազմակերպութիւններուն պարտադիր եռագոյն ունենալ:

Գոյներու ընտրութեան ժամանակ կանգ առին հայկական վերջին պետականութեան` Կիլիկիան թագաւորութեան խորհրդանիշին վրայ: Կարմիրը, կապոյտը եւ դեղինը զինուորական միաւորումներու գոյներն էին, հետագային դեղինը որոշեցին փոխել, քանի որ կարմիրի, կապոյտի եւ նարնջագոյնի համադրումն առաւել ակնահաճոյ համարեցին:

34- 3 օգոստոս 1918: Տեղի ունեցաւ Հայաստանի խորհրդարանի երկրորդ նիստը, ուր ելոյթ ունեցաւ վարչապետ Յովհաննէս Քաջազնունին` ներկայացնելով կառավարութեան ծրագիրը:

«Բացառիկ ծանր պայմանների մէջ է գործի անցել իմ կազմած կառավարութիւնը: Նա կոչուած է իրականացնելու գործադիր իշխանութիւն մի պետութեան մէջ, որ դեռ նոր է ծնունդ առել եւ տակաւին դուրս չի եկել իր կազմակերպման առաջին շրջանից: Կառավարութեանը` չունի ո՛չ մի յենարան անցեալում. նա չի՛ յաջորդում նախկին կառավարութեանը` շարունակելու արդէն ընթացքի դրած պետական աշխատանքը. նա նոյնիսկ չի ժառանգում կեդրոնական իշխանութեան կարիքներին յարմարեցրած պատրաստի ապարատներ: Նա հարկադրուած է սկսելու ամէն բան սկզբից. անձեւ քաոսի եւ աւերակների կոյտից նա պէտք է ստեղծի կենսունակ եւ աշխատունակ մի մարմին»:

35- 3 օգոստոս 1918: Տեղի ունեցաւ Հայաստանի խորհուրդի երկրորդ նիստը, ուր վարչապետ Քաջազնունի ներկայացուց իր կառավարութեան ծրագիրը` առ ի օրէնսդիրի հաստատում, «ներքին գործերի սահմաններում» առաջնահերթութիւնը տրուեցաւ հետեւեալ գործնական քայլերուն.

1.- Հաստատել երկրում տարրական իրաւակարգ, կեանքի ու գոյքի ապահովութիւն:
2.- Բանալ հաղորդակցութեան ճանապարհները` անարգել երթեւեկութեան համար:
3.- Վերականգնել փոստ-հեռագրական նորմալ հաղորդակցութիւն թէ՛ երկրի մէջ եւ թէ՛ հարեւան պետութիւնների հետ:
4.- Եռանդուն միջոցների դիմել կարելւոյն չափ մեղմացնելու պարենաւորման տագնապը:
5.- Տնօրինել գաղթականների եւ փախստականների վիճակը, մասամբ վերադարձնել իրենց տեղերը, մասամբ տեղաւորել նոր վայրերում:
6.- Նախապատրաստել Հայաստանի Սահմանադիր ժողովի հաւաքումը կարելւոյն չափ շուտ:

36- 14 օգոստոս 1918: Երեւանի մէջ կը սկսի լոյս տեսնել Հայ ժողովրդական կուսակցութեան (ՀԺԿ) օրկան «Ժողովուրդ» լրագիրը:

37- 15 օգոստոս 1918: Հայկական բանակի օդուժի հիմնադրման թուականն է: Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացումէն ետք ռուսական հրամանատարութեան կողմէ հայկական բանակի տնօրինութեան յանձնուած էր 2-րդ, այլ տուեալներով` 3-րդ կովկասեան տորմիղը, որ եւ դարձաւ հայկական բանակի օդուժի հիմքը: Օդուժի առաջին հրամանատարն էր պորուչիկ Վոյպովը, որուն 1919 թուականի սկիզբներուն փոխարինեց հետագային լաւ յայտնի Արթուր Վասիլի Ղուլեան-Ռիլսկին (երբեմն կը նշուի նաեւ Գուլեան): Սկզբնապէս հայկական օդուժը ունէր երեք օդանաւ, երեքն ալ տարբեր մակնիշներու` «Nieuport», «Morane-Saulnier L» եւ «Voisin III» կամ «Voisin V»: Պահեստամասեր չկային, եւ թռիչքներ գրեթէ չէին կատարուեր:

38- 1 սեպտեմբեր 1918: Կը սկսի լոյս տեսնել Հայաստանի Հանրապետութեան գլխաւոր պաշտօնական օրկանը` «Կառավարութեան լրաբեր» եռօրեայ թերթը (հրատարակուած է մինչեւ 20 յուլիս 1920 թուական):

39- 15 սեպտեմբեր 1918: Երկարատեւ ու դիւցազնական հերոսամարտէ ետք Պաքուն թուրքերուն ձեռքը կ՛անցնի: Տեղի կ՛ունենայ շուրջ 30.000 հայերու կոտորած: Նիւթապէս հայերը կը կորսնցնեն մէկ երկիլիոն ռուբլի:

40- 26 սեպտեմբեր 1918: Նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան ամբողջ տարածքին եւ յատկապէս մայրաքաղաք Երեւանի մէջ ներքին գործոց նախարար Արամ Մանուկեանի հրամանագիրով գործադրութեան յանձնուեցաւ քաղաքացիներուն քով գտնուող սեփական զէնքերու եւ զինամթերքի պետականացման` առգրաւման կառավարական որոշումը:

Անձնական զէնքերու հաւաքման խնդիրը Հայաստանի նորաստեղծ Հանրապետութեան ամէնէն ցաւոտ ու փշոտ հարցերէն մէկն էր: Մայիսեան յաղթական հերոսամարտերէն ետք, թրքական նահանջող զօրքերէն գրաւուած զէնքն ու զինամթերքը մեծ մասամբ մնացած էր սովորական քաղաքացիներու ձեռքը, ինչ որ շուտով սուր բնոյթ տուաւ մեր երկրի տարածքին ներքին կարգն ու կանոնը եւ հանրային ապահովութիւնը հաստատելու լուրջ դժուարութեան:

(Շար. 4)