Ազգային անվտանգութեան խորհուրդի նիստին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի խօսքը` հայ-թուրք արձանագրութիւնները չեղեալ համարելու մասին, կ՛աւարտէր հետեւեալ բաժինով. «Մենք պատրաստ կը լինենք Թուրքիայի հետ յարաբերութիւններ հաստատել, եթէ այս գիտակցումը լինի նաեւ թուրքական կողմի մօտ: Եթէ վաղը, միւս օրը կը լինեն առաջարկութիւններ, մենք պատրաստ կը լինենք այս առաջարկութիւնները քննարկել»:
Թուրքիոյ հետ յարաբերութիւններու բնականոնացման համար բանակցութիւններու սկսելու այս յայտարարութիւնը համահունչ էր երկու շաբաթ առաջ Միւնիխի անվտանգութեան ժողովին դարձեալ նախագահին կողմէ կատարուած յայտարարութեան հետեւեալ բաժնին. «Արձանագրութիւնները բանակցուել էին` ելնելով եղած պայմաններից: Եթէ Թուրքիան ցանկանում է սպասել այլ պայմանների, ապա վաւերացնել արձանագրութիւնները, նա չարաչար սխալւում է: Նոր պայմաններում պէտք է բանակցուի նոր փաստաթուղթ: Հայաստանը նախապայմանների լեզուով չի խօսում, բայց չի էլ ընդունի ոեւէ մէկի կողմից նախապայմանների առաջադրումը»:
Հիմնական ուղերձը անշուշտ կը շարունակէ մնալ այն, որ արձանագրութիւններու վաւերացման ընթացակարգը Երեւանն է, որ կը դադրեցնէ, սակայն խորքին մէջ հիմնական արգելակողը եւ պատճառը Անգարան է:
Երկու յայտարարութիւններուն միեւնոյն բաժինները համադրելով կը հետեւցուի, որ Երեւանը այս արձանագրութիւնները անվաւեր հռչակելով չի փակեր Անգարայի հետ յարաբերութիւններու բնականոնացման կամ դիւանագիտական յարաբերութիւններու հաստատման նոր գործընթաց սկսելու կարելիութիւնը:
Առաջին հայեացքով ըստ ձեւի Անգարային, ըստ էութեան նաեւ միջազգային ընտանիքին կ՛ուղղուի ուղերձը: Անգարան փաստօրէն սխալած է սպասելով իրեն յարմար պահու, իրեն շահերէն բխող պայմաններու ստեղծման` վաւերացնելու համար արձանագրութիւնները: Պայմանները փոխուած են եւ հետեւաբար նոր պայմանները կը թելադրեն բանակցային նոր փաստաթուղթի մշակում:
Փորձենք ենթադրել, թէ ինչ պայմաններու կ՛ակնարկուի: Եթէ մանրադիտակով կեդրոնանանք ամենատեսանելի գործնական կէտին վրայ, ապա պիտի ըսենք, որ Երեւանի ակնկալածը ապաշրջափակումն է, իսկ Անգարայի շահարկած նիւթը` ապաշրջափակումը զիջումներու դիմաց պայմանականացնելը:
Օրին, շրջափակումը համեմատաբար աւելի ծանր պայմաններ ստեղծած էր Հայաստանի Հանրապետութեան համար: Մինչ այժմ նոր հեռանկարային վիճակներ պարզուած են մէկ կողմէ Եւրասիական տնտեսական միութիւն – Եւրոպական Միութիւն, միւս կողմէ Պարսից ծոցի եւ Սեւ ծովու միջեւ հայաստանեան կամուրջի հանգամանքի հետզհետէ ուրուագծումով: Ինչ որ բնականաբար կը նուազեցնէ Հայաստանի շրջափակման ազդեցիկութիւնը: Այդ պատճառով ալ նախագահը հետեւեալ բառերով կ՛աւարտէր անվտանգութեան խորհուրդի նիստին ընթացքին արտասանած իր խօսքը. «Եթէ վաղը, միւս օրը կը լինեն առաջարկութիւններ, մենք պատրաստ կը լինենք այս առաջարկութիւնները քննարկել, իսկ մինչ այդ մենք կ՛աշխատենք զարգանալ այնպէս, ինչպէս մինչեւ հիմա էինք զարգանում` առանց Թուրքիայի հետ ունենալու դիւանագիտական յարաբերութիւններ»: Այս ինքնավստահութեան մէջ առկայ է Հայաստանի ստանձնելիք նոր կարգավիճակային հանգամանքը:
Փոխուած են նաեւ աշխարհաքաղաքական իմաստով այլ հանգամանքներ եւս: Ցիւրիխեան արձանագրութիւններուն միջնորդը ըստ ձեւի Զուիցերիան էր, սակայն ըստ էութեան հիմնական հովանաւորը, աջակցողը, ճնշողը եւ բանակցութիւնները փրկողը` Ուաշինկթընը: 2009-ին եւ 2018-ին էական փոփոխութիւններ կան Ուաշինկթընի եւ Անգարայի յարաբերութիւններուն մէջ: Փաստօրէն հերթական անգամ, որ պաշտօնական Երեւանը ազդարարած է արձանագրութիւնները առ ոչինչ յայտարարելու մասին, անարձագանգ մնացած է Ուաշինկթընի կողմէ: Այս յայտարարութիւնները ժամանակի առումով կը համընկնէին Ուաշինկթըն – Անգարա ուղղութեան համեմատական լարուածութեան: Աւելի՛ն. Ուաշինկթընի վերաբերումը Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան առնչուած գործընթացներուն որեւէ կերպ չի նպաստեր զերօ խնդիրներ հարեւաններու հետ առաջադրանքի իրականացման. ընդհակառակն:
Մինչդեռ ցիւրիխեան օրերուն եւս Անգարա -Մոսկուա յարաբերութիւնները չունէին այսօրուան մերձեցումի պատկերը: Եւ եթէ մէկ կողմէ ամերիկեան շահագրգռուածութիւնը օրին կը բացատրուէր դէպի Ռուսիա եւ դէպի Իրան ճանապարհներուն այլընտրանք ստեղծելով, ապա Մոսկուան վրացական մենաշնորհային ճանապարհին այլընտրանք կը տեսնէր ցամաքային նոր ուղիով: Կը թուի, որ այսօրուան մերձեցումին համար առաջնային խնդիր չէ արձանագրութիւններու չեղարկումը: Ո՛չ միայն խնդիր չէ, այլ նաեւ ռուսական շահերուն չվնասող քայլ:
Միւնիխի մէջ եթէ կը խօսուէր նոր պայմաններ, նոր փաստաթուղթի մասին, ապա Երեւանի մէջ կը յստակացուէր, որ եթէ յարաբերութիւններու հաստատման նոր գործընթացի սկսելու համար կայ համապատասխան գիտակցում Թուրքիոյ կողմէ, ապա պէտք է յղուին նոր առաջարկներ, որոնք Երեւանը պատրաստ է քննարկելու:
Պարզ է տրամաբանութիւնը: Ֆութպոլային դիւանագիտութիւնը նախաձեռնեց Երեւանը, որ յանգեցաւ արձանագրութիւններու ստորագրութեան: Այդ գործընթացը արգելակեց Անգարան, որուն պատճառով ալ Երեւանը դադրեցուց վաւերացման ընթացակարգը: Երեւանը ուղերձ կը յղէ միջազգային ընտանիքին, թէ պատրաստ է վերաբանակցելու. բայց գնդակը կը գտնուի Անգարայի կիսադաշտին մէջ:
«Ա.»
