Անդրադարձ. Հայաստանի Ձիերը, Ձիաւոր Հերոսները, Հեծելազօրը եւ Յաղթանակները ԺԷ.

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Յակոբ Սիմոնեանի «Հին աշխարհի առեղծուածները. Հիքսոսներ» գրութենէն կը շարունակենք մէջբերել հատուածներ, որոնց մէկ մասին անդրադարձ կատարուած էր արդէն այս յօդուածաշարքին մէջ. (1)

«Առաւել տարածուած է լեզուաբաններու առաջարկած այն վարկածը`իբրեւ թէ, հիքսոսներու  ճնշող մեծամասնութիւնը կազմած են արեւմտասեմական ցեղերը՝ ամորեացիները եւ քանանացիները: Այս տեսակէտը առաւել քան զարմանալի է, քանի յստակ է, որ հիքսոսներու յաղթանակի առաջին նախապայմանը, իբրեւ ռազմի միջոց, հեծեալ եւ մարտակառքերուն լծուած ձիերու օգտագործումն էր (որ անոնք չունէին*):

1. Յակոբ Սիմոնեանի «Հիքսոսներ» գրքոյկը:                                          2. Հայկական պրոնզէ զէնքեր ՔԱ 22-14-րդ դար:

«Հետեւաբար, բնական է եզրակացնել, որ հիքսոսները երկրէ մըն էին, ուր դարեր ի վեր ձին ռազմի նպատակով գործածելու աւանդութիւն կար, արդէն կազմուած էին հեծեալ եւ կառքով մարտական գունդեր, որոնք դարձած էին աշխարհասասան ուժ: Հանրայայտ է, որ ձիու ընտելացումը կատարած են հնդեւրոպացիները կամ հին արիացիները, որոնք ոչ մէկ առնչութիւն ունին սեմական ցեղերուն հետ: Ուստի հիքսոսներուն սեմական ծագում վերագրելը գիտական տեսանկիւնէ անհիմն է:

«Բացի այդ, հիքսոսներու  շարք մը արքաներուն անունները հնարաւոր չէ մեկնաբանել սեմական լեզուներով կամ եգիպտերէն: Այս, հիմք ծառայած է որոշ լեզուաբաններու եզրակացնելու, որ հիքսոսներուն մէկ մասը, աւելին՝ անոնց ղեկավարներուն մեծ մասը եղած են (խ)հուրրիներ (հայեր) կամ արիացիներ:

«Հայաստանի հնագիտութիւնը կը վկայէ, որ Հայկական լեռնաշխարհի ու Հարաւային Կովկասի միջին պրոնզէ դարու (ՔԱ 2200-1570) տնտեսութեան բնորոշ էր շարժուն կենսաձեւը՝ մարգագետինէ-մարգագետին շրջող խաշնարածութիւնը: Ներքին Նաւերի, Քարաշամբի, Լոռի-Բերդի եւ միջին պրոնզէ դարու այլ յուշարձաններու թաղման ծէսն ալ իր հերթին կը վկայէ, որ արքայական դամբարաններուն մէջ թաղուած անհատներուն մատուցած են թագաւորներու յարիր պատիւներ՝ մարդկային զոհաբերութիւններ, խիստ հազուագիւտ երկաթէ իրեր, ոսկեայ, արծաթեայ եւ լազուրիտէ զարդեր, երկինք, երկիր եւ ստորգետնեայ աշխարհը խորհրդանշող կենդանիներ եւ այլն:

«Պարզ է, որ հիքսոսներուն բնորոշ յատկանիշներէն մէկը՝ հովիւներու թագաւոր եզրը, լիովին կը համապատասխանէ Հայկական լեռնաշխարհի եւ Հարաւային Կովկասի միջին պրոնզի դարու ընկերային-քաղաքական  իրավիճակին: Անհատներու համար կառուցուած, բացառիկ հարուստ թաղման ընծաներով հսկայական դամբարանաբլուրները, որոնց մեծագոյններուն կառուցման համար, ըստ գնահատումներու, անհրաժեշտ էր 21 հազար մարդ-օր աշխատանք՝ կը վկայեն, որ այս դամբարանները նախատեսուած էին իրենց արքայ հռչակած, թերեւս նաեւ հետմահու աստուածացուած անհատներու թաղման համար:

«Նման հսկայական դամբարաններու կառուցումը, ոսկերչական փայլուն դպրոցի գոյութիւնը, հնագոյն ապակեգործութիւնը, մետաղագործութեան բարձր մակարդակը եւ բարդ արուեստագիտութիւններու տիրապետումը կը վկայեն, որ Հայաստանի մէջ ՔԱ 3-րդ հազարամեակի 2-րդ կէսին գոյութիւն ունեցած է կազմակերպուած, ընկերային բարդ կառուցուածքով հասարակութիւն մը, որ կը կառավարէր  անսահմանափակ իշխանութեամբ օժտուած արքան: Այդ հզօր ներուժը պէտք է որ շուտով ինքզինք դրսեւորէր:

«Հանելուկի բանալին՝ ձին է: Ձիաբուծութեան հայրենիքը, թէ ո՛ւր եղած է վէճը, շարք մը տարածաշրջաններու կը վերաբերի՝ Կեդրոնական Ասիան, կեդրոնական եւ հարաւարեւմտեան Եւրոպան եւ հարաւ ռուսական տափաստանները։ Տեսակէտներու առատութեան պատճառը այն է, որ ընտանի ձին հասարակ կենդանի չէր։ Ան քաղաքակրթութեան կրողն էր ու ռազմական ուժի հիմքը։ Ընտելացնելով ձին եւ օգտագործելով իբրեւ փոխադրամիջոց՝ մարդը 4-10 անգամ կրճատեց տարածութիւնը։ Շուտով բացայայտուեցաւ նաեւ ձիուն՝ ռազմի նպատակով օգտագործման առաւելութիւնը։ Թերեւս ձին էր այն հիմնական լծակը, որ հնադարեան ժողովուրդներուն հնարաւորութիւն տուաւ կարճ ժամանակամիջոցին տարածուիլ իրենց պատմական հայրենիքէն մինչեւ Բրիտանիա եւ Հնդկաստան, ճանապարհին նուաճելով բազմաթիւ հին երկրագործական մշակոյթներ։

«Իրականութեան մէջ, ձիաբուծութեան հայրենիքը ո՛ւր եղած է, եւ ի՞նչն էր, որ պատճառ դարձաւ քմահաճ ու կրակոտ այդ կենդանին իբրեւ հեծկան ու լծկան օգտագործել։ Ձիու հայրենիքը այս կամ այն տարածաշրջանին մէջ զետեղողները հիմնականին մէջ կը նային, թէ արդեօք տարածաշրջանը հանդիսացա՞ծ է վայրի ձիու հայրենիք։ Այս, կարեւոր է, սակայն միայն ասով առաջնորդուողները կրնան սխալիլ, քանի որ սոսկ ընտելացուած, ապա իբրեւ փոխադրամիջոց օգտագործուած եւ ռազմի լծուած ձիերը, միատեղ տարբեր երեւոյթներ են։ Վայրի ձին հարիւր հազարաւոր տարիներ կրնար ապրիլ այդ տարածքին մէջ, նոյնիսկ ընտելացուիլ մարդու կողմէի բրեւ մսացու կենդանի, սակայն իբրեւ փոխադրամիջոց՝ լծկան եւ հեծկան օգտագործուելու համար անհրաժեշտ էին  շարք մը նախապայմաններ, որոնք կրնային ապահովել միայն հնագոյն քաղաքակրթութիւնները։

3. Ալավերտիի պղինձի հանքերը այժմ:                                                                          4. Լեռնային բեռնակիր ձիեր:

«Ձիերը ունին զարմանալի յատկութիւն մը, անոնք կրնան լծուած վիճակով քալել ամէն տեսակի ելեւէջով՝ ոչ հարթ ուղիներէ եւ քաշել բեռնուած սայլը, մինչ գոմէշները կամ եզները կրնան քալել միայն ուղիղ եւ հարթ ճամբաներով։ Ձիուն այս յատկութիւնը կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցած է, անոր ընտելացման եւ իբրեւ փոխադրամիջոց օգտագործման համար։ Ուրեմն, ձիու ընտելացման համար անհրաժեշտ էր երկու կարեւոր պայման՝ վայրի ձիու գոյութիւն եւ տնտեսապէս բարձր կազմակերպուած հասարակութիւն, որ ունէր առեւտրական արդիւնաբերական զարգացած համակարգ։

«Անդրադառնանք Շէնգաւիթի պեղումներուն։ Այստեղ, ստորին շերտին մէջ, որ ըստ ռատիօ ածխածինային տարրալուծումի տուեալներուն՝ կը պատկանի ՔԱ4-րդ հազարամեակի երկրորդ կէսին (ՔԱ 3500-3250), յայտնաբերուած է պրոնզի գործի արհեստանոց մը՝ ուր կային շուրջ 10 խեցանօթի բեկորներ, որոնց պատերուն պահպանուած են ձուլածոյ պղինձի նստուածքներ։ Կաւէ այս անօթներուն ծաւալներուն վերակազմումը եւ պղինձի կշիռին համադրումը կը վկայէ, որ միայն այս անօթներուն մէջ պահուած է շուրջ 300 քկ պղինձ։ Այս իր ժամանակին համար հսկայական քանակ է։

«Գերմանիոյ մէջ՝ Է. Պերնիցկայի (Prof. Dr. Ernst Pernicka*) կողմէ տարրալուծարանային հետազօտութիւնը բացայայտեց, որ աւելի քան հինգ հազար տարի առաջ, պղինձի հանքաքարերը Շէնգաւիթ բերուած են Շամլուղ-Ալավերտի հանքավայրերէն: Այսինքն՝ հիւսիսային Հայաստանէն, որ Երեւանէն շուրջ 300 քմ հեռու է։ Լեռնային այս բարդ վայրերէն հանքը բերելը կարելի էր յաղթահարել միայն ձիերով։

«Այն ժամանակ մենք տակաւին չէինք անդրադարձած ձիաբուծութեան խնդիրներուն, եւ կատարուած հետազօտութիւնը կը բացայայտէր միայն աշխատանքի այն բարձր մակարդակը, որ գոյութիւն ունէր Հայաստանի մէջ, պրոնզէ դարուն սկիզբը։ Եւ ահա, Հայաստանը, որ հարուստ է պղինձի հանքավայրերով եւ, բազմաթիւ հեղինակաւոր հնագէտներու կողմէ կ՛ընդունուի իբրեւ Հին աշխարհի պղնձագործութեան կեդրոններէն մէկը, կը պարզուի, որ կարելի էր այդ տնտեսաձեւը զարգացնել մի՛այն, եթէ իբրեւ փոխադրամիջոց օգտագործուէր ձին։ (Այս՝ ՔԱ 3000-էն առաջ, ընտելացած եւ լծկան՝ սայլեր քաշող ձին*):

5. Սիմոնեան եւ Շէնգաւիթի պեղումները                                                                        6. Հանս-Փիթըր Ուերփման

«Յայտնի հնէակենդանաբան Հանս-Փիթըր Ուերփման (prof. HansPeter Uerpmann, University of Tübingen*) 2002-ին առաջին անգամ այցելեց Հայաստան (2): Այն ժամանակ ան արդէն կը խօսէր, որ Հայաստանը թերեւս այն տարածաշրջանն է, ուր կատարուած է ձիու ընտելացումը, քանի որ իբրեւ լեռնային, ալպիական մարգագետիններով հարուստ եւ զով տարածք, Հայկական լեռնաշխարհը ձիու նախասիրած վայրերէն է: Այս տեսակէտը 1990-ին Ուաշինկթընի միջազգային գիտաժողովին ներկայացուցած էր յայտնի հնէաբան՝ Սոնիա (Սոնա) Մէջլումեանը (3), (4): Վերջինս Հայաստանը ձիաբուծութեան հայրենիք համարելը կը հիմնաւորէր Հայաստանի ՔԱ շուրջ 6-5-րդ հազարամեակի ժայռապատկերներուն հեծկան եւ սանձուած ձիերու պատկերներուն վրայ:

«Այս տեսակէտը հիմնաւորելու համար, կարեւոր էր 2000-ին Շէնգաւիթի  պեղումներէն յայտնաբերուած ոսկրաբանական նիւթի ուսումնասիրումը: Ընտանի եւ վայրի բազմաթիւ կենդանիներու ոսկորներու շարքին, Հանս-Փիթըր եւ Մարկարէթ Ուերփմանները բնորոշեցին նաեւ շուրջ երեսուն՝ ձիերու եւ ձիազգիներու ոսկորներ: Անոնք խիստ ոգեւորուած էին այս յայտնաբերումով, քանի որ, իրենց հետազօտած միւս տարածաշրջաններուն՝ Սուրիա, Իրաք, Իրան, Թուրքիա եւ Վրաստան, ՔԱ 4-3 հազարամեակներու ձիերու ոսկորներ չէին յայտնաբերած: Եւ ծրագրեցին 2003-ի աշնանը վերադառնալ Հայաստան՝ ձիու ոսկորներու ուսումնասիրութիւնը շարունակելու:

«Մինչ այդ տողերուս հեղինակը պէտք է Շէնգաւիթի պեղումները շարունակելու միջոցներ հայթայթէր: …Սակայն դէպքերը այլ ընթացք ունեցան: Ամերիկեան Ֆուլլըր հիմնադրամ-ընկերութեան հայաստանեան գրասենեակի տրամադրած միջոցներով 2002 թ. հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներուն ձեռնարկուեցան Ներքին Նաւեր դամբարանադաշտի պեղումները: Դամբարանի յատակին յայտնաբերուեցան խոշոր կճղակաւոր կենդանիներու կողոսկրներ եւ խողովակաձեւ ոսկորներ՝ հաւանաբար ձիու: Սա լուրջ էր, քանի որ մէկ բան է բնակատեղիէն յայտնաբերուած ոսկորները, որոնք կրնային պատկանիլ իբրեւ սնունդ օգտագործուած կենդանիներու, այլ բան է, դամբարանին մէջ ձիու զոհաբերութիւնը: Այս արդէն համամարդկային արժէք ունեցող յայտնաբերում էր:

7. Թութանխամոնի դամբարանին մէջի 6 քակուած մարտակառքերը:
8. Մարտակառքերէն մէկը վերակազմուած:

«Երկարատեւ ու բացառիկ ցուրտ ձմեռէ ետք, Ուերփման կը վերադառնայ ու կը վկայէ, որ այլ կենդանիներու, գազաններու, ձուկերու, թռչուններու, խեցգետինի եւ երկակենցաղներու կողքին, կատարուած է նաեւ ձիու՝ այն ալ երկու ձիու զոհաբերութիւն: «Այո, այս ձիու սիրած տարածքներէն է, ու հաւանաբար Հայաստանը ձիաբուծութեան հայրենիքն է», կ՛ըսէ ան:

«Մարտակառքեր: Գիտական աշխարհին մէջ այս եզրը յաճախ շռայլօրէն կը գործածուի կառքերու, սայլերու եւ անիւներով այլ փոխադրամիջոցներու համար: Սակայն մարտակառքը խիստ թեթեւ, ճաղաւոր անիւներով մեքենայ է, որուն յատուկ է սրընթաց շարժումը: Լճաշէնի եւ Լոռի բերդի ՔԱ 16-14 դարու դամբարաններուն մէջ յայտնաբերուած են երկձի մարտակառքերու պրոնզէ մանրակերտեր, որոնք նման են Եգիպտոսի մէջ փարաւոններէն մէկուն դամբարանին մէջ յայտնաբերուած մարտակառքին: Վերջինս պատրաստուած է տարբեր ծառերու փայտերէ: Ուշագրաւ է, որ անիւներուն պահպանիչ օղակները պատրաստուած են կեչի ծառի կեղեւէն: Այս ծառատեսակ է, որ Վանայ լիճի աւազանէն հիւսիս կ՛աճի, փաստ, որ փարաւոնի դամբարանին մարտակառքը պատրաստուած է Հայաստանի մէջ:

«Եզրակացութիւն: Հին Հայաստանի Արագածոտն գաւառին մէջ ՔԱ 3-րդ հազարամեակին գոյացած էր հնդեւրոպական, կամ հին արիական մշակոյթը կրողներու ռազմատենչ, ընկերային-տնտեսական բարդ կառուցուածքով հզօր հասարակութիւն մը, որ կը տիրապետէր մետաղագործութեան եւ ձիաբուծութեան գաղտնիքներուն։ Բարդ արուեստագիտութիւններու տիրապետումը, ձին ռազմի նպատակով իբրեւ հեծկան եւ կառքերուն լծկան օգտագործումը, անագային պրոնզի, գուցէ նաեւ երկաթի յայտնագործումը, անոնցմէ նորագոյն զինատեսակներու պատրաստումը, հասարակութեան բարդ կառուցուածքը եւ անսահմանափակ լիազօրութիւններով օժտուած թագաւորական իշխանութիւնը կազմած էին հուժկու ռազմական մեքենայ մը, որ շարժման մէջ դրուեցաւ։ Այս, հաւանաբար, պատմագրութեան մէջ հիքսոսներու արշաւանք կոչուող շարժումն էր դէպի Եգիպտոս։

«Հնագիտութիւնը պատմական ճիւղ է, ուր փորձարարութեան միջոցով համարձակ տեսակէտ չեն հիմնաւորեր: Սակայն այստեղ ստուգում է որ կը կատարուի, երբ սակաւ փաստերու վրայ հիմնուած վարկածները կ՛ապացուցուին հետագայ պեղումներու փաստերով: Ներքին եւ Վերին Նաւերի դամբարանադաշտերուն տարեկան պեղումները մէկը միւսէն զարմանալի տուեալներ կը փաստեն, կը հիմնաւորեն, թէ Հայաստանը ձիու հնագոյն ընտելացման եւ ռազմի նպատակով օգտագործման երկիրն է: Այս բոլորը Հին աշխարհի պատմութիւնը սրբագրելու եւ հանելուկային շարք մը երեւոյթներու, որոնց մէջ նաեւ, հիքսոսներու առեղծուածի բացայայտումին կը ծառայեն»:

Այս մասով առ այժմ պիտի փակէինք Հիքսոսներուն նիւթը: Սակայն, վերջերս 15 յուլիս 2020-ին, «նոր գիւտ» մը հրատարակուեցաւ «Ովքե՞ր էին Հիքսոսները, մարտահրաւէր՝ աւանդական պատումներուն, գործածելով սթրոնչիում շողարձակային քննութիւնը, հին Եգիպտոսի մարդկային մնացորդներուն» («Who were the Hyksos? Challenging traditional narratives using strontium isotope (87Sr/86Sr) analysis of human remains from ancient Egypt») (5):

Անգլիոյ Պուրնմութ համալսարանի այս հետազօտողները, քննելով Հիքսոսներու մայրաքաղաք Աւարիսի դամբարաններու 75 կմախքներէն 35-ը, որոնք Հիքսոսներու ժամանակաշրջանին կը պատկանէին, փաստած են, որ անոնք բոլորը Մերձաւոր արեւելքէն (Հայաստանէն*) եկած են: Բան մը, որ կ՛երկրորդէ մեր վարկածը: Սակայն, իրենց տարօրինակ եւ անտրամաբանական եզրակացութիւնը՝ «Հեքիաթը» այն է, թէ՝ Հիքսոսները չեն յարձակած Եգիպտոսի վրայ, այլ անոնք գաղթական բանուորներ, ստրուկներ էին, որոնք բազմանալով յեղաշրջում կը կատարեն եւ իշխանութեան կը տիրանան …

Շատ բան կարելի է եզրակացնել: Այստեղ, Հիքսոսներուն «Սեմական» ծագումին վարկածը թէեւ կը ժխտուի, սակայն փոխարէնը՝ առանց ապացոյցի, կը փորձեն ժխտել անոնց Հայկական լեռնաշխարհէն իբրեւ նուաճող հզօր բանակ եկած ըլլալու իրողութիւնը:

Զարմանալի չեն այսպիսի «գիւտերը», մեկնաբանութիւնները, երբ տէր չենք կանգնիր մեր պատմութեան, եւ այսպիսի «յայտնութիւններ» առանց պատասխանի կը մնան եւ մեր հայկական մամուլը առանց զանոնք ըստ էութեան քննարկելու՝ խմբագրական ակնարկի, իբրեւ «հետաքրքրական լուր» թութակի նման կը կրկնէ զանոնք (6), եւ մեր հասարակութիւնը կը մոլորեցնէ, դառնալով «Պատմութիւն»:

 28 Յուլիս 2020

 

* Լուսաբանութիւնները իմս:

(1) https://www.academia.edu/29347526/Հին_աշխարհի_առեղծվածները._Հիքսոսներ_-_Hycsos

(2)  https://www.researchgate.net/profile/Hans_Peter_Uerpmann

(3)  http://argisdi.am/publ/8-1-0-80

(4)  Հայաստանի Ձիերը Ձիաւոր Հերոսները Հեծելազօրը եւ Յաղթանակները – Է.:

(5)  https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0235414

(6)  https://news.am/arm/news/591714.html

 

 

 

 

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )