Այս անգամ ես միջամտեցի.
– Ես յիշում եմ, որ երբ առաջ էիր գալիս ու խօսքը ուղղում ոչ թէ բեմում հաւաքուած դերասան «կարսեցիներին», այլ` ուղղակի ժամանակակից երեւանցիներին, չգիտեմ` ինչո՞ւ ես յիշում էի Արամ Մանուկեանին, գուցէ դրա համար էլ հանդիսատեսը ծափողջոյններով ողջունում էր քեզ, աւելի ճիշդը` քո մարմնաւորած Մազութի Համոյին:
– Այո, որովհետեւ ես խաղում էի «Հայոց արքայ» եւ ոչ թէ կեղծաւոր, ապիկար ու պատեհապաշտ հայրենասէրի կերպար:
– Արքա՞յ…
– Այո՛, ինչո՞ւ ես զարմանում:
– Այդ ինչպէ՞ս…
– Բացատրեմ…
– Չարենցը երգիծելով հանդերձ ապիկար ու ձախողած ազգային գործիչներին, նա անուղղակիօրէն վեր է հանում նաեւ հայրենասէրի կերպարը: Միշտ չէ, որ Մազութի Համոն ժխտական կերպար է, այնպէս` ինչպէս ներկայացնում են նրան մերոնք: Իր ճառը կարելի է արտասանել երկու ձեւով` հեգնական եւ կամ ամենայն լրջութեամբ:
– Ինչպէ՛ս…
Լեւոնը ինքնիր մասին դժուար կ՛արտայայտուէր: Ծայր աստիճան համեստ էր ու քչախօս: Սակայն, երբ խօսք բացուէր դերասանական արուեստի շուրջ, ան կը դառնար խստապահանջ ու անողոք… նոյնի՛սկ ինքնիրեն հանդէպ, առանց սակայն զիջելու իր համոզումներէն: Ան խոր շունչ քաշեց եւ հայեացքը պտտցնելէ ետք մեր վրայ, շարունակեց.
– Չարենցը ասում է. «Մազութի Համոյի աչքերում «Արցունք կար եւ արցունքի միջից, սպասումի ժպիտ, իսկ այդ աչքերը սեւեռած էին դէպի այն գնացքը, որ գնում էր Մազութի Համոյի երազած միացեալ ու անկախ, ծովից ծով Նայիրին»: Սա կարելի է արտասանել այնպիսի ծաղրանքով, որ խնդուք կը յառաջացնի հանդիսատեսի մօտ եւ կամ էլ` այնպիսի լրջութեամբ, որ կը յուզի եւ արցունք կը քամի հանդիսատեսի աչքերից…
Մենք հարցականօրէն իրարու երես նայեցանք եւ լռութիւն…
Իմ իրատե՛ս ընթերցող, հաստատելու համար Թուխիկեանի համոզումը հակաւոր է հոս փակագիծ մը բանալ: (Ամիսներ առաջ «Հայրենիք»-ի մէջ լոյս տեսաւ յայտնի գրականագէտ Դաւիթ Գասպարեանի մենագրութիւնը` «Եղիշէ Չարենցի գրական քաղաքական աղերսները», որուն գրախօսականին կը հանդիպինք «Դրօշակ»-ի 2026-ի 7-րդ թիւին մէջ: Գրախօսը` Նարինէ Յովհաննիսեանը (բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու), այս հատորը կարդալէ ետք հետեւեալ եզրակացութեան կու գայ. «Չարենցի միակ կուսակցութիւնը հարենիքն էր, ազատ անկախ ու միացեալ Հայաստանը, որի գաղափարական ուխտաւորն էր, անձնուրաց զինուորն ու նահատակը»: Իսկ նոյնինքն հմուտ չարենցագէտ Դաւիթ Գասպարեանը «Երկիր Նայիրի»-ին մասին հետեւեալ հաստատումը կ՛ընէ. «Վէպը ռուս-թրքական դաշինքին զոհաբերուած եւ աստիճանական ոչնչացման դատապարտուած Հայաստանի ողբերգութիւնն է»):
Առանց մեկնաբանելու այս մէջբերումները` վերադառնանք Վարուժանի բնակարանը, ուր պահը լարուած մնաց… երկար: Վարուժը աչքի տակով հայեացքը այնպիսի բովանդակալից շարժումով մը սեւեռեց Լեւոնին վրայ, որ ըսել կ՛ուզէր, թէ «Ինքն է»… Միայն Լեւոնի նման արդարամիտ եւ օժտուած դերասան մը պիտի կարենար նման յանդուգն կեցուածք ճշդել եւ իրագործել այն: Պահը փրկելու համար Ժանոն միջամտեց.
– Իսկ ո՞ւր մնաց արքան…
– Ասեմ: Վերջում, երբ Մազութի Համոյին կախում են դաւաճանի նման, գլխավերեւում դնում են մի ցուցանակ` իբրեւ ծաղրանք, որի վրայ գրում են Մ.Հ.Ա.Ն. սկզբնատառերը, որ նշանակում էր «Մազութի Համոյ արքայ Նայիրիի», ճիշդ այնպէս, ինչպէս հրեաները վարուեցին Քրիստոսին հետ… Ես սա ընդունել եմ լրջութեամբ, իբրեւ ճշմարտութիւն, որովհետեւ այդ դաժան տարիներին ազգը փլուզւում էր, երկիրը ոտքի տակ էր գնում, պատեհապաշտներ հրապարակ իջել եւ ծախու էին հանել ազգն ու հայրենիքը: Մազութի Համոն միակը չէր, որ անարդարօրէն մեղադրւում էր եւ «կախաղան» հանւում: Նման ճակատագրական ժամանակաշրջաններին մենք պէտքը զգացել ենք կացութիւնը իր բռի մէջ առած հզօր ու յանդուգն արքայի: Չնայած մերթ Մազութի Համոյին ներկայացնում էի իբրեւ իր դիրքն ու վարկը չարաշահող առաջնորդ, սակայն յատկապէս իր յայտնի ճառը արտասանելիս, ես նրան ներկայացրել եմ իբրեւ փառքի արժանի արքայավայել հերոսի, եւ մարմնաւորել այնպիսի անձնազոհ ու հզօր մի արքայի, որ Քրիստոսի նման պատրաստ էր խաչուելու յանուն ազգի ու հայրենիքի փրկութեան:
Վարուժը օղիի բաժակները նորոգեց, բարձրացուց ու ցած ձայնով, սակայն բառերը յստակօրէն արտասանելով` ըսաւ.
– Ատոր համար ալ… խաչեցին…
Որո՞ւ… Չարենցի՞ն, Մազութի Համոյի՞ն, թէ՞ Թուխիկեանին: Վարուժի ակնարկութիւնը հաւանաբար կ՛երթար նաեւ Լեւոնին, որովհետեւ ան ոչ միայն մաս կազմած էր Պարոյր Սեւակի խումբին (Լ. Ներսիսեան, Ս. Սողոմոնեան, Վ. Առաքելեան …) ու 1965-ին հեռացուած էր Սունդուկեանի անուան թատրոնէն, այլ նաեւ շուրջ 2 տասնեակ «արքաներու» կերպարներ մարմնաւորած էր ու հալածուած… յաճախ` անուղղակիօրէն:
Ժանոն ըսաւ.
– Բայց ի վերջոյ Չարենցը ինքն էլ երգիծավէպ (թէկուզ` «տրագիգոմետիա») է համարել «Երկիր Նայիրի» վէպը:
– Այդ օրերին նա ուրիշ բան չէր կարող անել: Սակայն նա ասել է նաեւ, որ «Երկիր Նայիրի» վէպը «այլակերպ» է: Սրանով նա վէպի բանալին Է տուել մեզ:
– Բայց բոլորը ասում են, որ Չարենցը «Երկիր Նայիրի» վէպում ծաղրել ու ծանակել է Դաշնակցութեան ապիկար ու անհեռատես ղեկավարներին: Նոյնի՛սկ չարենցագէտ Հրանդ Թամրազեանը այդպէս էր դասաւանդում մեզ…
– Իսկ կամաւորական շարժմանը մասնակից Եղիշէ Չարենցը չէր կարող ծանակել այդ անձնուրաց կամաւորներին: «Նա ծաղրում էր ոչ թէ այդ շարժումը, այլ` դրա հանդէպ հայրենասիրական ոգուց զուրկ, նայիրցիների քաղքենիական թշուառ վերաբերմունքը»: Ներկայացումը տեսնելուց յետոյ, 1977-ին հէնց այդպէս էլ գրել է Լեւոն Հախվերդեանը:
Յասմիկը անգամ մը եւս միջամտեց ու ըսաւ.
– Ես արդէն հասկանում եմ, թէ դու ինչո՞ւ «արքայավայել» ճառ ես արտասանել: Բայց դու բազմաթիւ թագաւորների կերպարներ ես խաղացել…
– Այո՛, բայց միշտ ես «արքայ» եմ մարմնաւորել…
Վարուժը, որ մինչ այդ լսողի դերի մէջ էր, քիչ մը զարմացած ըսաւ.
– Բայց տարբերութիւնը ի՞նչ է, «եավրում», նոյնը չէ՞…
– Մեր թագաւորները մեծամասամբ եղել են թոյլ, անհեռատես ու օտարամոլ… Ես խաղում եմ հայոց արքայ, հզօր, ինքնավստահ ու իմաստուն առաջնորդի…: Մենք թագաւորներ շատ ենք ունեցել, սակայն Արքաներ` չափազանց քիչ:
Որովհետեւ «Ռիչարդ Գ.»-ն ու «Երկիր Նայիրի»-ն, մարդկօրէն ու ցեղայնօրէն ինքնահաստատման ու ինքնամաքրման միջոց են նաեւ հեղինակներուն համար…. ըլլայ Ռիչարդ Գ.-ի թէ Մազութի Համոյի պարագային, դերասանի առջեւ դրուած խնդիրը չափազանց բարդ է ու կնճռոտ: Զանոնք մարմնաւորելը բացառիկ տաղանդ եւ մասնագիտական խոր հմտութիւն կ՛ենթադրէ: Հակառակ անոր որ հանդիսատեսները ո՛չ սիրելու եւ ո՛չ ալ նոյնիսկ համակրելու պատճառներ ունին ժխտական, յատկապէս ապաբարոյ կերպարներու հանդէպ, խաղարկութեան ընթացքին հետզհետէ կը սկսէին համակրիլ անոնց: Եւ որովհետեւ Թուխիկեանի մարմնաւորած արքաները թէեւ կ՛արտայայտուին ու կը գործեն «Նպատակը կ՛արդարացնէ միջոցը» ընդհանուր բնաբանի տակ, ու բեմի վրայ կ՛ապրին մարդկօրէն դատապարտուած փառամոլ ու ընչաքաղց մարդու յոռի արատներով, սակայն անոնց մահը կը վերածուի հերոսական ողբերգականութեան…
Ահաւասիկ հո՛ս է, որ ի յայտ կու գայ Թուխիկեանի կեանքի բնազդային ընկալման խորութիւնն ու տաղանդի դրսեւորման ուժգնութիւնը :
Մոնրէալ, 2026, յուլիս
(Շար. 2 եւ վերջ)
Ծանօթ.
Իմ համակրելի ընթերցող,
Նախ ըսեմ, որ աւարտելէ ետք, երբ անգամ մը եւս կարդացի այս յուշագրութիւնը, անդրադարձայ, որ գրած եմ անոնց համար, որոնք արդէն իսկ ծանօթ են «Ռիչարդ Գ.»-ի եւ «Մազութի Համօ»-ի կերպարներուն: Այնպէս որ, թող ներողամիտ ըլլան բոլորը անոնք, որոնք առաջին անգամն է, որ կը ծանօթանան յիշեալ կերպարներուն: Եւ եթէ ոմանք ցակութիւն ունին կեանքը պեղելու եւ լաւ ճանչնալու, լաւ կ՛ըլլայ, որ կարդան վերոյիշեալ երկու գիրքերը…:
Յետոյ` ձեզմէ ոմանք հաւանաբար նորէն թերահաւատութեամբ պիտի մտածեն, որ կարգ մը միտքեր կը յօրինեմ, որովհետեւ կարելի չէ, որ մէկը այդ մանրամասնութեամբ յիշէ ամէն ինչ: Խոստովանիմ, որ երկխօսութիւններու շարադասութիւնը կրնայ ճշգրիտ վերարտադրուած չըլլայ, սակայն արտայայտուած միտքերն ու գաղափարները ճշմարտութեան կը համապատասխանեն, որոնց համար պատասխանատու եմ… Նկատի առէք, որ ոչ միայն ամէն գնով կ՛աշխատիմ հաւատարիմ մնալ արտայայտուած միտքերուն ու գաղափարներուն ճշմարտացիութեան, այլ ի հարկին նաեւ հրատարակուելէ առաջ յուշագրութիւններս կարդալ կու տամ խնդրոյ առարկայ անձնաւորութիւններուն (եթէ ողջ են) եւ կամ անոնց պարագաներուն… Իսկ եթէ հակառակ իմ կամքին` թուականներու, անուններու եւ կամ` այլ վրիպումներ ըլլան, ատոր համար ալ ի սկզբանէ ձեր ներողամտութիւնը կը հայցեմ:
Այս յուշագրութիւնը մամուլին յանձնելէ առաջ կարդացածս եւ գրածիս ճշմարտացիութիւնը հաստատած են Լեւոն Թուխիկեանի դուստրը` Նարինէն, դերասանուհի Յասմիկ Տէր Կարապետեանն ու դերասան-բեմադրիչ Ժան Ֆարրան:
Նոյնը
