Գրական Սփիւռքում Պատկառելի Տեղ Ունի Լիբանանցին

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Արուեստագիտութեան դոկտոր

Ուշագրաւ է Հայաստանում լոյս տեսած «Գրական սփիւռք» հերթական ժողովածուն: Դա Հայաստանի Հանրապետութեան գիտութեան Ազգային ակադեմիայի Մ. Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի ազգանպաստ, սփիւռքաարժեւորման գործունէութեան վառ արգասիքն է: Այս հատորի ստեղծման գործընթացում իր ներդրումն ունի նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան սփիւռքի նախարարութիւնը: Ծաւալուն եւ բովանդակալից հատորում ընդգրկուած են հայ սփիւռքի եւ տարբեր երկրների` Լիբանանի, Սիրիայի, Միացեալ Նահանգների, Եգիպտոսի, Իրանի, Դանիայի, Պիելոռուսիայի գրողների եւ բանաստեղծների ստեղծագործութիւնները: Լիբանանահայ բանաստեղծներից տեղ են գտել Փանոս Ճերանեանի քերթուածները, որոնք աչքի են ընկնում քնարական, խոհական ինքնատիպ պատկերներով ու մտազննումներով.

Ճանապարհիդ
որքա՜ն ծաղիկներ նշմարեցի,
անոնք կարծես
մթնշաղի պահերուն
ափերուդ մէջ փունջ փունջ
վարդերն ըլլային:
Քանի յառաջանայի,
անոնց վարդագոյնով բռնկած հորիզոնը,
մարող-մարող լապտերի նման կը փայլին
այդ մութ կարմիր ծաղիկներու հրդեհէն,
տիեզերքի տարածքին
ծիրանագոյն կայծեր կը յայտնուէին:
Քեզ կորսնցուցած ըլլալ կը կարծէի…

Աւելի ընդարձակ է ներկայացուած այս հատորում լիբանանահայ արձակը: Հայկ Նագգաշեան, Արամ Սեփեթճեան, Վարուժ Չիլինկիրեան, Խաժակ Այնթապեան` ծագումով լիբանանցիներ, որոնցից երկուսը (Հ. Նագգաշեան, Վ. Չիլինկիրեան) այժմ կը բնակուեն Լիբանանից դուրս: Գրականասէր ընթերցողները տեղեակ են, որ Հ. Նագգաշեանի պատմուածքների գերակշռող մասի նիւթը` որսորդութիւնն է: Սակայն այստեղ զետեղուած «Ռամոնա» պատմուածքը հոգեբանօրէն հետաքրքրական պատում է կին-տղամարդ անձնական, յուզական յարաբերութիւնների մասին:

… Բացառիկ խորիմաստ եւ ներիմաստ են Արամ Սեփեթճեանի երկու պատմուածքները. «Հրաժեշտի գիշեր», «… Անազատ օր մը` ազատութեան արձանին հայեացքին տակ»: Իրենց թէ՛ արտաքին բովանդակութեամբ, թէ՛ ենթաիմաստով դրանք` ճակատագրի բերմամբ այսօր աշխարհում թափառող հայ մարդուն յուշում են բարոյապէս ապրելու ճշմարիտ ճանապարհը: Գրողը վարպետօրէն նկարագրում է հայրենի հողից, հայրենիքից դուրս ապրող, երկրից-երկիր տեղափոխուող հայի կեանքի ընթացքը, որում սակայն Արամ Սեփեթճեանը գտնում է հնարաւորինս ամենաճշմարիտ լուծումը: Այո՛, ազատութեան արձանը եւ դրան տեղադրած երկիրը բնաւ դեռ ազատութեան (ո՛չ մարդու, ո՛չ աշխարհի) արգասիքն ու երաշխիքը չեն: Եւ հոգեբանօրէն ու ազգայնականօրէն հարիւրապատիկ ճշմարտացի է պատմուածքի հեղինակը, արդէն իսկ իր բովանդակաիմաստ խորագրով յուշելով տուեալ երեւոյթի էականութիւնը. անազատ օր մը` ազատութեան արձանին հայեացքին տակ: Ըստ էութեան, խորքին մէջ` մարդ էակի, հայ մարդու թէ՛ արտաքին, թէ՛ ներքին ազատութիւնը չի՛ կարող կախում ունենալ եւ չունի կախում «արձաններից»: Եւ ինչպէս փաստում է այսօրուայ աշխարհընթացքը` նաեւ այդ արձաններով մարդուն շեղելու երկրների մտայնութիւնից: Եւ Արամ Սեփեթճեանի հերոսը իր իմաստուն որոշումով գտնում է միակ ճշմարիտ ճանապարհը. ազատութեան արձանի երկրից վերադառնալով այնտեղ, ուր հայը ճակատագրի բերումով, այնուամենայնիւ, ունի իր տունը, իր հարազատ միջավայրը, իր հոգու եւ մտքի ո՛չ արձանեալ ազատութիւնը: Իրաւացիօրէն կարելի է փաստել, որ Արամ Սեփեթճեանի այս երկու պատմուածքներն իրենց իւրօրինակութեամբ նոր էջ են սփիւռքահայ եւ ընդհանրապէս մեր գաղթական, տարագիր ազգին նուիրուած գրականութեան ասպարէզում:

… Վարուժ Չիլինկիրեանը թէպէտ այժմ բնակւում է Եգիպտոսում, սակայն արժէ արդ յիշատակել նաեւ իր անունը, քանզի նա իր ծագումով (ո՛չ միայն), այլեւ իր էութեամբ այնճարցի – Մուսա լեռցի է: Հետաքրքրական պատմուածքը ներկայացուած է տուեալ հատորում «Պատճառը…» խորագրով: Յուզալից գրութեան հիմքում իրական դէպք է: Երբ Հելմութ անունով գերմանացին գործի բերմամբ հանդիպում է, ծանօթանում է Վարուժ Չիլինկիրեանին եւ պատմում է նրան, որ երկու անգամ այցելած է Լիբանան, եղել է նաեւ Այնճարում եւ զարմացած ու հիացած է հայ ժողովուրդի կենսունակութեամբ: Եւ այդ ամէնի պատճառը` տակաւին իր պատանի տարիներին կարդացած Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լերան 40 օրը» վէպն է: Մի բան, որ գերմանացու մէջ մեծ հետաքրքրականութիւն առաջացնելով, մղեց նրան այցելել Պէյրութ եւ Այնճար, եւ նոյնիսկ մէկ անգամ` իր կնոջ ու զաւակների հետ: Թէ՛ փաստագրական եւ թէ՛ գեղարուեստականօրէն գրաւիչ ոճով է ներկայացնում Վարուժ Չիլինկիրեանը հայ ժողովուրդի հանդէպ համակրանք ունեցող գերմանացի մտաւորականի կերպարը, նրա հոգու յուզումները, մանաւանդ Այնճարի եկեղեցին այցելելու ժամանակ: «Երբ կանգնած էինք ձեր եկեղեցւոյ բակին մէջ, մերոնց բացատրեցի, թէ կան ժողովուրդներ, որոնք մարտնչող են, ուրիշներ` շինարար, ուրիշներ` իրաւազրկուած, բայց այստեղ կայ մարդկային հաւաքականութիւն մը, որ այդ բոլորն է միատեղ: Հերոսաբար դիմադրած է իրմէ հզօր թշնամիին, կարողացած է յաղթահարել տնտեսական, ընկերային եւ հոգեբանական թշնամիները, շինել ու վերականգնել», պատմում է գերմանացին: Այսպիսով Վարուժ Չիլինկիրեանի գրչի շնորհիւ քաջատեղեակ ենք լինում այլ ազգի մարդու արդարացի գնահատանքի մեր ազգի նկատմամբ:

… Այնճարցի մտաւորական Խաժակ Այնթապեանը լիբանանահայ շատ երիտասարդների թւում, իր բարձրագոյն ուսումը ստացել է Երեւանում: Դրանք ցուրտ-մութ-սովահար 90-ական տարիներն էին: Իր «Գիրք ու բրինձ մութ ու ցուրտ տարիներին» գրուածքի մէջ հեղինակը իւրայատուկ, ուշայարոյց ոճով է ներկայացնում այդ ժամանակի հայրենիքի կենցաղը, մարդկային, հոգեկան ապրումների ալեկոծումները, մտային կարողութիւնների չափանիշները: Հետաքրքրական եւ արժէքաւոր է, որ զուտ կենցաղային թուացող «բրինձ եփելու» արարողութեան միջոցով Խաժակ Այնթապեանը վարպետօրէն երեւան է բերում այդ տարիների հայաստանեան ընդհանուր հոգեմտային լինելութիւնը: Իսկ նրա «Կը յիշե՞ս, Մասիս» պատմուածքը` ընդհանրապէս հայ գրականութեան մէջ` սուրբ Արարատին ընծայուած ինքնատիպ ու գրաւիչ գործերից մէկն է: Բացառապէս եզակիօրէն, անհուն մարդկային զգացումներով, բարձր ազգային մտայնութեամբ է ներկայացնում ընթերցողին Խաժակ Այնթապեանը այն տարիներին Երեւանում առաջին անգամ իր ամբողջական հմայքի մէջ տեսած եւ իր մանկութիւնից երազած Արարատը: «Երկար տարիներ ետք, երկար սպասումներէ ետք ես ու Մասիսը առաջին անգամ այս պատուհանէն իրարու նայեցանք: Յետոյ այդ պատկերը ես յիշողութեանս պաստառին վրայ նկարեցի ու մինչեւ այսօր ոչ մէկ պատկերի հետ զայն փոխեցի… Որովհետեւ այդ պատկերին առջեւ ես գիտցայ կեանքին արժէքը, հասկցայ հայրենիքին արժէքը: Այդ պատկերին առջեւ ես աւելի լաւ հայ դարձայ… Կը յիշե՞ս Մասիս մեր այդ հանդիպումը»: Կը յիշե՞ս Մասիս… սա` հայի հոգու ճիչ է, պատգամ, միասնականութեան երազանք: «Արարատը` մեր ներկայութիւնն է տիեզերքում», գրել է մեր անուանի գրող Նորայր Ադալեանը: Սա հանճարեղօրէն իմաստուն եզրայանգում է եւ ամփոփում: Այո՛, մենք յաւերժում ենք մեր Մասիսով, Մասիսը` մեզանով: Եւ այդ տիեզերական խորիմաստութեան ծիրում, կարելի է մտերմաբար հարցնել. կը յիշե՞ս, Մասիս: Պատասխանը միանշականօրէն յստակ է. կը յիշէ, եւ հաւատում ենք, որ Խաժակ Այնթապեանը նայելով Մասիսին ու խօսելով նրա հետ, լսել է նրանից այդ պատասխանը: Ուրեմն… Այս ամէնով վերստին արժեւորւում է նման ժողովածուի հրատարակումը: Երեւոյթ, որ յուսանք, կ՛ունենայ իր շարունակականութիւնը: Քանզի ե՛ւ հայրենիքը ե՛ւ սփիւռքը պիտի փոխադարձաբար քաջատեղեակ լինեն նման երեւոյթներին: Ե՛ւ հայաստանցին ե՛ւ օտար երկրում ապրող հայը պիտի մշտապէս ձայնակցեն ու ներդաշնակօրէն միաձայն խօսեն Մասիսի հետ: Եւ մեր ազգի յաւերժող խորհրդանիշ Մասիսը դա երբեք չի՛ մոռանայ:

Երեւան-Պէյրութ