Խաչատուր Վրդ. Կեսարացի Հիմնադիր Ն. Ջ. Սբ. Ամենափրկիչ Վանքի Տպարանի Եւ Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Ուրուագիծ
Խաչատուր Վարդապետի Կենսագրութեան

Բայց աւելի լաւ ճանչնալու համար այս թեմին անցեալն ու ներկան, ես պէտք էր երթայի Նոր Ջուղայի պատմութեան արմատներուն: Բազմաթիւ գիրքերէ իմ քաղած տեղեկութիւնները կ՛ըսէին, որ Ջուղայի ոսկեդարը 17-րդ դարն էր, իսկ անոր եկեղեցական ու մշակութային կեանքին հիմնաքարերը դրուած էին վանքի վանահայր եւ թեմի առաջնորդ Խաչատուր վրդ. Կեսարացիին կողմէ, որ հակառակ հետագային եպիսկոպոս ձեռնադրուած եւ օծուած ըլլալուն, մինչեւ իսկ արքեպիսկոպոսութեան տիտղոսին արժանացած ըլլալուն շարունակեց ճանչցուիլ որպէս Խաչատուր Վարդապետ:

Բայց ո՞վ էր Արեւմտեան Հայաստանի մեզի ծանօթ Կեսարիա քաղաքէն Ջուղա հասած, պատմութիւն կերտած այս հրաշք հոգեւորականը:

Ծնած` 1590-ին, անոր երկու համբաւաւոր գիտնական ուսուցիչները եղած են նախ Գրիգոր Կեսարացի եւ ապա Մովսէս Տաթեւացի վարդապետները: Մեզի ծանօթ չէ, թէ ե՛րբ մեկնած է Էջմիածին: Ըստ Առաքել Դավրիժեցիի, եղած է «աշակերտն մեծ» Մովսէս Գ. Տաթեւացի Կաթողիկոսի (1629-1632): Գրիգոր Կեսարացիին մասին Դավրիժեցին կը խօսի մեծ գովեստով, իսկ Մովսէս Տաթեւացիին մասին ունի դրուատական բազմաթիւ էջեր:

Խաչատուր Կեսարացի 1627-ին, երբ արդէն Նոր Ջուղայի առաջնորդն էր, գրած է իր ուսուցիչին` Գրիգոր Կեսարացիին մասին բանաստեղծութիւն մը, որով փառաբանած է զայն` կոչելով «Րաբունապետ տանս Արամայ… Արդիւնարար եւ ուսուցիչ ըստ Սահակայ եւ Մեսրովպայ…»: Ներբողական այս քերթուածի իւրաքանչիւր տան սկզբնատառերը միացուցած` կ՛ունենանք «Գրիգոր Վարդապետ». իսկ վերջին տառերը կը կազմեն «Խաչատուր Ծառայից»:

Մովսէս Տաթեւացիի մասին Խաչատուր Կեսարացի, իր առաջին գիրքի` «Սաղմոս ի Դաւիթ»-ի, ինչպէս նաեւ երկրորդ գիրքի` «Հարանց վարք»-ի յիշատակարաններուն մէջ երախտագիտական ջերմ զգացումներով բարձրօրէն գնահատած է անոր իրագործումները, որոնց պիտի անդրադառնանք իր տեղին:

Խօսելով Խաչատուր վարդապետին մասին` Հ. Աճառեան իր «Հայոց անձնանունների բառարան»-ին մէջ (հատոր Բ. No 147) կ՛ըսէ. «Ենթադրւում է, որ [նա] հոգեւոր կոչում է ստացել Կիպրոս կղզու Ս. Մակար վանքում»: Չենք գիտեր նման ենթադրութեան համար Աճառեանը ո՞ր աղբիւրէ, ի՞նչ տեղեկութիւն քաղած է: Ուրեմն, ներկայիս թուրքերու կողմէ տասնամեակներէ ի վեր բռնագրաւուած եւ աւերակի վերածուած Սուրբ Մակարայ վանքը 17-րդ դարուն ունէր իր միաբանութիւնը եւ ճանչցուած էր որպէս կարեւոր վանական կեդրոն: Յամենայն դէպս կ՛արժէ այս հարցը ապագային առանձին քննարկել:

Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքին առաջին առաջնորդը եղած է Մեսրովբ արքեպիսկոպոսը, որ 1605-ին Հայաստանէն բռնի տեղահանուած հայութեան հետ (շատ հաւանաբար Հին Ջուղայէն) եկած էր Նոր Ջուղա: Իր մասին գրեթէ ոչինչ գիտենք, բացի այն, որ ըստ կարգ մը ձեռագիր մատեաններու յիշատակարաններու (1), 1613 թուին տակաւին ան առաջնորդական պաշտօնի վրայ էր. իսկ ո՞ր թուականէն սկսեալ եղած էր առաջնորդ եւ ե՞րբ էր վախճանած, ոչ մէկ տեղեկութիւն ունինք այդ մասին:

1620-ին Խաչատուր վարդապետը կը գտնենք Նոր Ջուղայի մէջ: Խաչատուր աբղ. Ջուղայեցին իր «Պատմութիւն պարսից» (2) գիրքին մէջ (էջ 114) կը գրէ, որ Մեսրովբ արքեպիսկոպոսին մահէն ետք Նոր Ջուղա եկաւ Էջմիածինէն իբրեւ նուիրակ Խաչատուր արք. Կեսարացին՝  սրբալոյս միւռոնը բաշխելու նպատակով եւ մխիթարելու համար «զվարատեալ եւ զցրուեալ խաշինսն Քրիստոսի», այսինքն` Նոր Ջուղայի տարագրուած եւ գաղթական ժողովուրդը:

Շարունակելով անոր մասին տուած իր վկայութիւնը` կ՛ըսէ. «Սա էր այր հեզահոգի, հզօր աստուածաբան, հմուտ Հին եւ Նոր Կտակարաններու. երբ Ջուղայեցիք տեսան անոր երկնապարգեւ շնորհները եւ «յորդահոսան իմաստութեամբ» լեցուած ըլլալը, մանաւանդ տեսնելով անոր ամբիծ եւ աստուածահաճոյ կենցաղը` հրաւիրեցին զինք ընդունելու առաջնորդութեան պատիւը» (3):

Անոր մասին բոլոր աղբիւրները կը խօսին մեծ գովեստով, քանի որ օրինակելի կենցաղով եւ բնաւորութեամբ հեզ եւ բարի անձնաւորութիւն մըն էր, որ ունէր բարձր զարգացում եւ ազգասիրութեան եռանդ ու կորով, նախաձեռնութեան ոգի եւ անընկճելի կամք:

Խաչատուր Կեսարացի ամենայն խոհեմութեամբ եւ նուիրումով վարեց առաջնորդական իր պաշտօնը (գուցէ մէկ տարուան ընդմիջումով 1630-ին) 1620-էն մինչեւ 1646, որուն ընթացքին Ս. Ամենափրկիչ վանքին մէջ հիմքերը դրաւ համալսարանական մակարդակի վրայ ուսումնական կեդրոնի, ուր աստուածաբանական նիւթերէ զատ, նաեւ կ՛ուսուցանէր «զհամայն արհեստս (արուեստս) ազատականացս եւ զգերբնազանցականս» (Liberal arts and methaphysics):

Բազմաթիւ գովասանական արտայայտութիւններէ ետք, «Պատմութիւն պարսից»-ի հեղինակը կ՛եզրակացնէ. «Ուստի վայել է զինք կոչել բոլորին հայրը եւ «պատճառ կրկին լուսաւորութեան ազգիս Արամեան եւ նախասկիզբ հեղինակ սրբոյ տանս շինութեան եւ բարեկարգութեան` որ ի Նոր Ջուղա, եւ արմատ անմահութեան, վայելչութեան եւ պայծառութեան ազգիս մերոյ» (4):

Այնուհետեւ անոր կատարած մշակութային, կրթադաստիարակչական գործը կը նմանցնէ «երանելի եւ աստուածաշնորհ Թարգմանչաց մերոց», Սահակ հայրապետի եւ Մեսրոպ վարդապետի եւ անոնց աշակերտներուն «զմիգամած խաւարն անգիտութեան» հալածելով Հայաստան աշխարհը պայծառակերպելու հրաշալի իրագործումին:

Խաչատուր վարդապետին գուցէ ամէնէն կարեւոր աշխատանքներէն մէկը եղաւ իր դաստիարակած աշակերտներուն պարագան, որոնք իրենց ուսուցիչին հայրենասիրական ոգիով ու տեսիլքով տոգորուած, խոր գիտութեամբ եւ հաւատքով սպառազինուած` նոյն թափով ու նուիրումով շարունակեցին միտքերու լուսաւորութեան եւ հոգիներու փրկութեան յոյժ կարեւոր առաքելութիւնը: Անոնք եւս իրենց հերթին ունեցան փայլուն ու բազմատաղանդ աւելի մեծ թիւով աշակերտներ, որոնց գործունէութիւնը չսահմանափակուեցաւ Նոր Ջուղայի մէջ, այլ ծաւալեցաւ ու նպաստեց ողջ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ պայծառութեան:

Խաչատուր աբեղան առաջին հերթին կը յիշէ Յակոբ Ջուղայեցի վարդապետը, որ հետագային եղաւ Ս. Էջմիածնի կաթողիկոս, 1655-ին: Ապա Դաւիթ վարդապետը, որ հինգ տարի մերժելէ ետք, վերջապէս յաջորդեց Խաչատուր վարդապետ Կեսարացիին եւ Փիլիպպոս կաթողիկոսին կոնդակով 1652-ին եղաւ առաջնորդ Նոր Ջուղայի, որուն օրով կառուցուեցաւ Ս. Ամենափրկիչ վանքին նոր եկեղեցին եւ զարդարուեցաւ աստուածաշնչական չքնաղ նկարներով, ոսկենկար ու գոյնզգոյն ծաղիկներով, «յար եւ նման Եդեմայ դրախտին»:

Դաւիթ Եպիսկոպոսը նաեւ ընդարձակեց վանքի բնակութեան վայրը. նոր շինութիւններով բարեզարդեց վանքը ու, տակաւին, իրագործեց այլ ծրագիրներ, որոնց չենք ուզեր անդրադառնալ այստեղ` մեր բուն նիւթէն չշեղելու համար:

Խաչատուր Կեսարացիին փայլուն աշակերտներէն յատուկ յիշատակութեան արժանի է Սիմէոն «նրբամիտ եւ քաջ հռետոր վարդապետն», որ մասնագէտ էր Հին եւ Նոր Կտակարաններու. միաժամանակ` «ուսեալ էր զհամայն արհեստս (արուեստս) ազատականս»: Ան գրեց քերականութեան եւ տրամաբանութեան նիւթերու վերաբերեալ գիրքեր` օգտուելով Արիստոտէլ մեծ փիլիսոփայի երկերէն:

Վերջապէս կը յիշէ Յովհաննէս Ջուղայեցի բազմերախտ վարդապետը, որ գնաց Իտալիա, «հրամանաւ սրբոյ մեծի հօրն մերոյ Խաչատրոյ երանաշնորհ վարդապետին», որպէսզի այնտեղ սորվի, մասնագիտանայ տպագրութեան արհեստին մէջ: Յովհաննէս Ջուղայեցիի` Իտալիոյ մէջ թափած ջանքերուն եւ ապա Նոր Ջուղա վերադարձին անոր սպասող տխուր ճակատագիրին պիտի անդրադառնանք առանձին յօդուածով, Խաչատուր վրդ. Կեսարացիին հիմնած տպարանին եւ տպագրած գիրքերուն մասին անհրաժեշտ տեղեկութիւնները արձանագրելէ ետք:

Յիշեցինք արդէն, որ Խաչատուր Կեսարացիի առաջնորդութեան տարիները եղան 1620-էն մինչեւ իր վախճանը` 1646. սակայն 1630 թուականը անկիւնադարձային կարեւորութիւն ունեցաւ անոր կեանքին մէջ, երբ իր երբեմնի սիրելի ուսուցիչը` Մովսէս Գ. Տաթեւացի Կաթողիկոս զինք լիազօր նուիրակ նշանակեց` մեկնելու Լեհաստան, միջամտելու` Նիկոլ Թորոսովիչի կողմէ Լվովի (5) հայ համայնքին կեանքը փոթորկած ու թունաւորած ծանօթ վէճին:

Անթիլիաս

(Շար. 5)

 

(1) Պատմութիւն Նոր Ջուղայի, Բ. հատոր, աշխարհաբար թարգմանութիւն, Պօղոս Ա. քհնյ. Պետրոսեան, Նոր Ջուղա, 1981, էջ 31:

(2) Խաչատուր աբեղայի Ջուղայեցւոյ, «Պատմութիւն պարսից», աշխատութեամբ Բաբգէն վարդապետ Աղաւելեանց, Վաղարշապատ, 1905:

(3) Անդ, էջ 114-115:

(4) Անդ, էջ 116:

(5) Գրաբար բնագրի մէջ Իլով գրուած քաղաքին անունը ընդհանրապէս ծանօթ է աշխարհաբար բնագիրներու եւ ուսումնասիրութեանց մէջ որպէս Լվով: Ներկայիս շրջանը ծանօթ է որպէս Լվիվ:  Լեհահայոց պատմական անցեալի եւ անոնց նախ առաքելական եւ ապա կաթոլիկ թեմերու կազմաւորման, ինչպէս նաեւ դարերու ընթացքին տարբեր քաղաքներու մէջ կառուցուած եկեղեցիներու եւ վանքերու մասին տեսնել «Քրիստոնեայ Հայաստան Հանրագիտարան»-ի, Լեհահայոց կրօնական համայնք, յօդուածը, էջ 409-411, Երեւան, 2002:

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)