Յ. Արմէնեան Աւելի Բարձր Նուաճումներու Տեսլականով

ԴՈԿՏ. Մ. Ս. ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ

Նախորդ տարուան նոյեմբերին տոքթ. Յարութիւն Արմէնեան Համազգայինի «Լիւսի Թիւթիւնճեան» ցուցասրահին մէջ ջրանկարներու յատկանշական ցուցահանդէս մը տալէ ետք, այս տարուան մայիսին մասնակցեցաւ նաեւ «Նիւ Եորք»-ի «Էքսփօ»-ին «Փիր 92» համագումարներու սրահին մէջ կայացած միջազգային ցուցահանդէսին: Այս առիթով մեր աշխատակիցներէն տոքթ. Մովսէս Ծիրանի յօդուած մը ստորագրեց «Ֆայն արթ մեկեզին»-ի մէջ, որուն բնօրինակը կու տանք ստորեւ:

Եթէ չըլլային լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի անձկութեամբ առլի օրերը, ապա դժուար թէ Յարութիւն Արմէնեանի նման գիտական մտքի տէր անձնաւորութեան մը մէջ բացայայտուէր ջրանկարիչ արուեստագէտը:

1976-ը մահասարսուռ  աւերումներու եւ մանաւա՛նդ մարդկային արժէքներու խորտակման տարի մըն էր Լիբանանի համար: Անբացատրելի պոռթկումներու սկիզբ մը, որ անորոշութենէ եւ անվստահութենէ ծնած հոգեկան պարապութիւն կը ստեղծէր շուարած ու մոլորած քաղաքացիներու ներաշխարհէն ներս: Այս ահաւոր օրերուն Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի դասախօսներէն մէկը իր տան ծովահայեաց պատշգամը կ’ելլէր ու կը սկսէր երփնագրել ծովու անհունութիւնն ու մռայլ տրամադրութիւնը: Փախո՞ւստ մը տիրող անտրամաբանական ու անհեթեթ ճշմարտութենէն, թէ՞ որոնումը այլ ճշմարտութեան մը, ուր արուեստագէտի խառնուածք ունեցող մէկը հնարաւորութիւն պիտի ունենար յայտնաբերելու գեղեցիկն ու իմաստաւորելու կեանքը: Հետագային տոքթ. Արմէնեան պիտի ըսէր. «The truth is the legend that gives wing to our imagination»: Այո՛, առասպելը իրականի ու անիրականի ընդելուզումն է, որ թեւ կու տայ արուեստագէտի երեւակայութեան` կերտելու համար ի՛ր աշխարհը, ուրկէ բխած գեղեցկութիւնները, հանրութեան ուշադրութիւնը գրաւելով հանդերձ, պիտի մնային իրը` իբրեւ ուրոյն յղացք: Այսօր Արմէնեան կը շարունակէ իր գեղարուեստական որոնումներն ու ստեղծագործական կեանքը եւ յաջողած ու համապատասխան փառքի արժանացած գիտնականին ու մանկավարժին զուգահեռ կը բացայայտէ իր երկրորդ անհատականութիւնը, որ տաղանդաւոր ջրանկարիչն է, տակաւին` անյայտ միջազգային արուեստասէր հանրութեան:

Նմուշ մը Յարութիւն Արմէնեանի ջրանկարներէն

Ան ծնած  է Լիբանան: Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Պէյրութի Նշան Փալանճեան ճեմարանին մէջ, ուր կ՛աշակերտէ գեղանկարիչ Կիւլենիայի: Կիւլենիա հաւատարիմ ժառանգորդն էր վարպետ ջրանկարիչներ Ֆիլիփ Մուրանիի, Օմար Օնսիի եւ մանաւա՛նդ` Ժորժ Սիրի, որոնք բոլորն ալ եւրոպական կրթութեան տէր լուրջ ու տաղանդաւոր արուեստագէտներ էին: Հետագային Լիբանանի մէջ քիչեր միայն կրցան շարունակել յիշեալ վարպետներուն ջրանկարչական աւանդները ու դառնալ առանձին անհատականութեան տէր արուեստագէտներ: Այդ քիչերէն է տոքթ. Յ. Արմէնեան: Ան պաշտօնի բերումով (իբրեւ բժիշկ եւ դասախօս կը պաշտօնավարէր Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ) եւ իր շարք մը պաշտօնակիցներուն զուգահեռ, բնակութիւն հաստատած էր համալսարանի շրջափակէն ներս, ի մասնաւորի ապահովական նկատառումներով: Պէյրութի ամերիկեան համալսարանը կառուցուած է Միջերկրականի ծովափնեայ պուրակի մը մէջ, ուր յարդարային մարգագետինները զարդարուած էին խայտաբղէտ ու երփներանգ ծաղիկներով: Այդ օրերուն շրջափակէն դուրս գալը խոհեմութիւն չէր, սակայն այս կամովին «ինքնաբանտարկում»-ը ոչ միայն տհաճ չէր Արմէնեանին համար, այլ նաեւ` գրաւիչ ու ներշնչող: Ան արհամարհելով մոլորած ռումբերու մահագոյժ սուլոցներն ու թնդանօթներու մահասփիւռ որոտումները` իր ազատ ժամերուն կը գտնէր գողտրիկ ու մտերիմ անկիւններ ու կ՛անմահացնէր զանոնք իր թրթռուն եւ հեզասահ վրձնահարուածներուն տակ: Այդ շրջանի իր ստեղծագործութիւնները, որոնք հետզհետէ կը մտնէին դէպի կիսավերացականութեան եւ երբեմն նաեւ վերացականութեան սահմաններէն ներս, առասպել դարձած մօտիկ անցեալի մը վկայութիւնները կ՛արձագանգեն եւ, միջավայրի գեղեցկութեանց զուգահեռ, կը դրսեւորեն նաեւ արուեստագէտին ներքին տրամադրութիւնները, ապրումներն ու յոյզերը: Իր ստեղծագործական առաջին շրջանին Արմէնեան գոհ էր իրեն ընձեռուած ստեղծագործելու առիթէն. սակայն դժգոհ էր ինքն իրմէ, որովհետեւ իրեն կը պակսէին այն անհրաժեշտ գիտելիքները, որոնց միջոցով պիտի կարողանար աւելի ամբողջականօրէն եւ կատարեալ ձեւով արտայայտուիլ: Գիտելիքներու այս պակասը կը «տառապեցնէր» զինք եւ կը մղէր ինքնաշխատութեան: Ան արուեստի անյայտը բացայայտելու ներքին կիրքով հրդեհուած` կը դիմէր լուրջ ուսումնասիրութիւններու եւ որոնումներու: Սակայն որքան որ խորանար արուեստի խորհրդաւոր ոլորտներէն ներս, այնքան աւելի կը զգար իր անզօրութիւնը արուեստի անհունութեան հանդէպ: Երբ լիարժէք ձեւով արտայայտուելու ներքին մղումը սկսած էր տագնապեցնել զինք, յանկարծ 1982-ին բախտը կը ժպտի անոր: Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի  բազմավաստակ դասախօսներէն մէկը` դոկտոր փրոֆեսէօր Սամիր Թապեթ ինք եւս բնակութիւն կը հաստատէ համալսարանին մէջ: Լայն մտահորիզոնի տէր գիտնական մը ըլլալով հանդերձ, ան միաժամանակ վաւերական գեղանկարիչ էր եւ հմուտ գիտակ մը` արուեստի պատմութեան եւ փիլիսոփայութեան: Երբ Սամիր Թապեթ կը նշմարէ Արմէնեանին մէջ տաղանդաւոր արուեստագէտն ու կատարելագործուելու տենչը, առաւելագոյն չափով կը փոխանցէ անոր այն բոլորը, զորս ինք ձեռք բերած էր երկար տարիներու իր որոնումներուն եւ  փորձառութիւններուն ընթացքին: Արմէնեան հակառակ անոր որ այդ շրջանին գրեթէ վերացականութեան հասած էր, զինուած նոր գիտելիքներով եւ Սամիր Թապեթի արհեստավարժ խորհուրդներով` կը վերադառնայ տպաւորապաշտ արտայայտչաձեւերու, ուր իր դիմաց կը բացուին երփնագրելու անհուն հնարաւորութիւններ: Ան լաւապէս տիրապետելէ ետք գոյնի եւ գիծի արհեստագիտութեան, կը սկսի պատկերել իր շրջապատը երանգային նուրբ ու թափանցիկ անցումներով, որոնք կը սկսին ներդաշնակուիլ ու երգել իր հեզասահ վրձնահարուածներուն տակ: Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ Արմէնեան երախտագիտութեամբ կը վերյիշէ իր ուսուցիչներու` Կիւլենիայի եւ յատկապէս Սամիր Թապեթի անունները:

Տիգրան

Երբ իր մասնագիտութեան մէջ բացառիկ դիրք մը նուաճած ու փառքի տիրացած գիտնական մը  յամառօրէն կը շարունակէ ստեղծագործել եւ հետզհետէ աւելի կը բիւրեղացնէ իր ջրանկարները, կը նշանակէ, թէ վաւերական արուեստագէտի մը դէմ յանդիման կը գտնուինք: Արուեստագէտ մը, որուն ո՛չ փառքը, ո՛չ նիւթաբարոյական նուաճումները եւ ո՛չ ալ ժամանակը «սպաննելու» խաղն է, որ զինք կը հետաքրքրէ. այլ պարզապէս գեղեցիկը որոնելու եւ հարազատօրէն դրսեւորելու ներքին կրակը, որ զինք կը մղէ դժուարագոյն եւ անխառն արտայայտչամիջոցի մը` ջրանկարչութեան: Ինքնամաքրման երկունքներէ անցնելէ ետք ան այս անգամ իբրեւ ենթագիտակիցի թելադրանք` կը մտնէ կիսավերացական ոլորտներ, ուր ծաղիկը կրնայ շփոթուիլ արեւու հետ, արեւը` բոցեղէն ամպի, ամպոտ երկինքը` դաշտանկարի եւ կամ բնանկարը` անհուն ու անսահման ովկիանոսի: Բոլոր պարագաներուն, սակայն, անոր ստեղծագործութիւնները քաոսային վիճակ չեն պարզեր, այլ կարծէք թէ բնութեան երեւոյթները «սրբագրուած» ու «խմբագրուած» կը ներկայանան մոգական վրձինին տակ: Այս բոլորը երկար տարիներու փորձառութիւն եւ գունային, գծային եւ բծային բնազդային նուրբ զգացողութիւն կ՛ենթադրեն:

Ցոյց տալու համար, թէ որքան մեծ սէր եւ գուրգուրանք ունի գուներանգներու հանդէպ, տանք օրինակ մը իր մտածումներէն.

Սեւան

«The blue, satiated with the green of unlimited depths; the bright green layered with rich hues of yellow; the spot of red that does not respect its limits; the topsy-turvy undulation of feelings and lines yet to be expressed; a round loop that represents eternity yet seeks its prey».

Արմէնեանի այս մեկնաբանութիւնը բանաստեղծական ուժ կը պարունակէ իր մէջ: Պատահական չէ, որ ան գրող ու բանաստեղծ է միաժամանակ: Պատահական չէ նաեւ, որ անոր իւրաքանչիւր ջրանկար բանաստեղծութեան մը ջերմութիւնը, անմիջականութիւնն ու համը կը փոխանցեն ակնդիրին:

Արմէնեան ցարդ կազմակերպած է շարք մը անհատական ցուցահանդէսներ` Միջին Արեւելքի, Միացեալ Նահանգներու եւ Քանատային տարբեր քաղաքներու մէջ եւ արժանացած` ջերմ ընդունելութեան եւ բարձր գնահատանքներու: Հրատարակած է երկու պատկերագիրք «Colors and words” եւ “Past does not yet melt here»: Մամուլի տակ է նաեւ յետահայեաց բնոյթի պատկերագիրք մը, որ լոյս կը տեսնէ այս տարուան ընթացքին: Պէյրութի մէջ կայացած իր վերջին անհատական ցուցահանդէսին բացառիկ յաջողութիւնը խթան հանդիսացաւ իրեն նոր թափով եւ թարմ յղացքներով շարունակելու իր ստեղծագործական կեանքը` աւելի բարձր նուաճումներու տեսլականով:

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)