Զեկուցումը մտահոգիչ նկատեց Կեդրոնական ընտրական յանձնախումբին կողմէ «առանց հիմնաւոր պատճառաբանութեան ընտրական տեղամասերու արդիւնքներու անվաւեր ճանաչումն ու կրկնակի քուէարկութիւն չկատարելը»:

Յիշեցնենք, որ այդ ընտրատեղամասերու արդիւնքներու չեղարկման իբրեւ հետեւանք խորհրդարանէն դուրս մնաց ընդդիմադիր Բարգաւաճ Հայաստանը, իսկ իշխող Քաղաքացիական պայմանագիրը վճռորոշ քուէարկութիւններու համար յաւելեալ աթոռներ ստացաւ` կազմելով խորհրդարանին 3/5-ը:

Ըստ ԵԽԽՎ դիտորդներուն, Կեդրոնական ընտրական յանձնախումբի այս որոշումը ազդած է ընտրութիւններու ընդհանուր արդիւնքին եւ խորհրդարանի ներկայացուցչականութեան վրայ: Հետեւաբար, Հայաստանի իշխանութիւնները յորդորած են փոփոխելու Ընտրական օրէնսգիրքը, որպէսզի յստակ կարգաւորուի կրկնակի քուէարկութեան կայացումը:

Եւրոպացի դիտորդները այլ խնդիրներ եւս առանձնացուցին, մասնաւորաբար, ընտրակաշառքը, իշխանութեան կողմէ քարոզարշաւին ընթացքին վարչական կարողականութեան չարաշահումը եւ խախտումներու համար արդիւնաւէտ, ժամանակին դատական պաշտպանութեան լուրջ թերութիւնները:

«Քարոզարշաւը խիստ առճակատային էր` պառակտիչ հռետորաբանութեամբ, եւ կ՛ընկերակցէր ընտրակաշառքի ու ընտրական այլ խախտումներու վերաբերեալ մեղադրանքներով, որոնք պատճառ դարձան ընդդիմադիր թեկնածուներու եւ գործիչներու դէմ բազմաթիւ քրէական վարոյթներու, որուն իբրեւ հետեւանք ընդդիմութեան բազմաթիւ աջակիցներ ձեռնպահ մնացին քարոզարշաւին աշխուժ կերպով մասնակցելէ: Ասիկա, ինչպէս նաեւ հանրային հատուածի աշխատողներուն վրայ իշխող կուսակցութեան նախաձեռնութիւններուն մասնակցելու համար գործադրուող ճնշումներու եւ ներդրուած ընկերային-տնտեսական քայլերուն հետ մէկտեղ, մտահոգութիւններ յառաջացուց քարոզարշաւ կատարելու հաւասար կարելիութիւններուն վերաբերեալ», կը գրեն զեկուցումին հեղինակները:

ԵԽԽՎ-ն նաեւ եզրակացուցած է, որ ընտրութիւններուն արդիւնքները ցոյց կու տան, թէ հայ ժողովուրդը ընտրած է եւրոպամէտ ուղին:

ՀՅԴ Բիւրոյի նախկին ներկայացուցիչ եւ Հայ դատի յանձնախումբերու Կեդրոնական խորհուրդի նախագահ Յակոբ Տէր Խաչատուրեան կաթողիկոսին ներկայացուց խորհրդաժողովի աշխատանքները` անդրադառնալով Հայ դատի կառոյցներու գործունէութեան առաջնահերթութիւններուն եւ յառաջիկայ ծրագիրներուն:

Այնուհետեւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը իր օրհնութիւնն ու գնահատանքը տուաւ ներկաներուն` կարեւոր նկատելով միջազգային հարթակներու վրայ հայկական շահերու պաշտպանութեան եւ համազգային հիմնախնդիրներու բարձրաձայնման ուղղութեամբ գործադրուող հետեւողական ջանքերը:

Հանդիպման ընթացքին քննարկուեցան Հայաստանի առջեւ ծառացած մարտահրաւէրներն ու շրջանային զարգացումները, բռնի տեղահանուած արցախահայութեան իրաւունքներու պաշտպանութեան, Ազրպէյճանի մէջ պահուող հայ գերիներու ազատ արձակման եւ Արցախի հայկական հոգեւոր-մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան խնդիրները: Այս առնչութեամբ ընդգծուեցաւ ազգային կառոյցներու ներուժի մէկտեղման հրամայականը` ի խնդիր համազգային խնդիրներու լուծման եւ հայրենիքի զօրացման:

Անդրադարձ կատարուեցաւ նաեւ ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ առկայ մտահոգութիւններուն եւ իշխանութիւններուն կողմէ Հայոց եկեղեցւոյ դէմ սանձազերծուած դատապարտելի արշաւին ու յարուցուող խոչընդոտներուն: Ընդգծուեցաւ Հայոց եկեղեցւոյ հոգեփրկչական եւ ազգապահպան առաքելութեան կարեւորութիւնը ժողովուրդի հոգեւոր կեանքի զօրացման, ազգային ինքնութեան պահպանման եւ հայոց պետականութեան ամրապնդման մէջ:

«Բոլորս հայրենիքին, բոլորս Հարաւի համար» նշանախօսքով սկսած այս համագումարին ընդառաջելով իրենց զօրակցութիւնը յայտնած էին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. վեհափառ հայրապետը եւ մարոնիներու Պշարա Ռայի պատրիարքը: Այս առիթով Հարաւի գծով իրենց կեցուածքին մասին ելոյթներ ունեցան զանազան քրիստոնեայ քաղաքական գործիչներ, ինչպէս` խորհրդարանի փոխնախագահ Էլիաս Ապու Սաապ, խորհրդարանի նախկին փոխնախագահ Էլի Ֆըրզլի, Մարատա կուսակցութեան ղեկավար Սլէյման Ֆրենժիէ ներկայացուցիչ Վերա Եամմին եւ այլ մասնակիցներ: Մասնակիցները իրենց խօսքերուն մէջ շեշտեցին իրենց զօրակցութիւնը հարաւային Լիբանանին` դատապարտելով իսրայէլեան յարձակումները:

Այս առիթով խօսք առաւ նաեւ ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, Միջին Արեւելքի պատասխանատու եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի ներկայացուցիչ Յակոբ Բագրատունի: «Հարաւը Լիբանանի անբաժան մասն է եւ ոչ թէ յատուկ խմբակի մը առնչուող տարածք», յայտարարեց Բագրատունի: Բագրատունի բնորոշեց Հարաւի պատկանելիութիւնը Լիբանանին` դիտել տալով, թէ այդ շրջանը մաս կը կազմէ Լիբանանին եւ լիբանանցիներուն: Բագրատունի մերժեց համայնքային պիտակաւորումով ներկայացնել հարաւային Լիբանանը` նշելով, որ հարաւային Այն Ըպըլ, Ռըմէյշ, Տըպըլ, Քաուզահ եւ Քլէյհա շրջանները քարտէսի վրայ գտնուող սոսկ անուններ չեն, անոնք կը ցոլացնեն լիբանանեան ընկերային-քաղաքական իրավիճակ:

«Ծաւալապաշտական մղումներուն դիմադրելը պէտք չէ նկատել իբրեւ ժողովուրդի մը, կրօնի մը կամ խմբաւորումի մը դէմ ուղղուած յարձակում, այլ անիկա կը բխի հայրենիքի պաշտպանութեան, ժողովուրդի մը իր հայրենական հողամասի եւ անոր սրբավայրերու պաշտպանութեան իրաւունքի արտայայտութենէն, ժողովուրդներու իրենց ճակատագիրի ինքնորոշման, պետութիւններու գերիշխանութեան պաշտպանութեան սկզբունքէն բխող դրսեւորում է, Լիբանանի բազմազանութեան ու համակեցութեան օրինակ ըլլալու արտայայտութիւնն է», շեշտեց Բագրատունի:

Ան նշեց, որ հարաւային Լիբանանի վրայ զինուորական յարձակումներու կասեցումը բաւարար չէ, աւելին` գետնի վրայ ապահովական ու աշխարհագրական իրողական նոր վիճակներու յառաջացումը հարցականներ կը ստեղծէ, թէ ինչպիսի՛ նոր համակարգ կամ վարչակարգ կ՛ուզենք:

«Բազմազանութիւնը պաշտպանել չի նշանակեր կամ չ՛ենթադրեր տուեալ երկրի կամ շրջանի մը մասնատումը, նմանապէս` հարաւային Լիբանանի մէջ քրիստոնեայ ներկայութեան  պաշտպանութիւնը զայն իր արաբական կամ միջինարեւելեան շրջապատէն մասնատել չի նշանակեր», դիտել տուաւ ան: «Իսկական պաշտպանութիւնը կը հիմնուի պետութեան, հաւասար քաղաքացիութեան, օրէնքի գերակայութեան, մարդկային իրաւանց, միջազգային օրէնքի յարգումի եւ անխտիր բոլոր բաղադրիչ տարրերու պաշտպանութեան վրայ», ընդգծեց Բագրատունի` իր խոր յարգանքն ու խոնարհումը արտայայտելով բոլոր անոնց, որոնք պաշտպանեցին եւ կը պաշտպանեն  10.452 քառ. քմ տարածութեամբ լիբանանեան հայրենիքը:

Ըստ նոյն աղբիւրին, կ՛ակնկալուի, որ բանակցութիւնները կը կեդրոնանան նախորդ շաբաթ ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովի շրջանակին մէջ Իրանի ներկայացուցած առաջարկի փոփոխուած տարբերակին վրայ:

Արաղչի ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովէն ետք կը մնայ Նիւ Եորքի մէջ: Առայժմ յստակ չէ, թէ ո՛վ միջնորդներուն հետ բանակցութիւններուն պիտի ներկայացնէ Միացեալ Նահանգները:

Իրանական ԻՍՆԱ լրատու գործակալութիւնը հաստատած է, որ Արաղչին միջնորդներու հետ պիտի հանդիպի Նիւ Եորքի մէջ:

Թեհրանի եօթնօրեայ ծրագիրը կ՛առաջարկէ վերջ տալ մարտական գործողութիւններուն Իրանի եւ Լիբանանի մէջ, ապասառեցնել միլիառաւոր տոլարներու իրանական գումարները, վերացնել պատժամիջոցները Իրանի նաւթին նկատմամբ եւ ապաշրջափակել իրանական նաւահանգիստները: Անկէ ետք Իրանը կը խոստանայ թոյլ տալ վերաբանալ Հորմուզի նեղուցը, ինչպէս նաեւ վերսկսիլ իր հիւլէական ծրագիրին շուրջ բանակցութիւնները:

Միացեալ Նահանգներու նախագահ Տանըլտ Թրամփ շաբաթ օր յայտարարել էր, որ մերժած է Իրանի առաջարկը: Այդուհանդերձ, նախանցեալ որ ան ըսած է, որ կ՛ակնկալէ բանակցութիւններու վերսկսում այս շաբաթ:

Արաղչի նշած է, որ միջնորդները պաշտօնապէս չեն փոխանցած Միացեալ Նահանգներու մերժումը, եւ որ Թեհրան կը սպասէ Ուաշինկթընի վերջնական դիրքորոշումին` իր հետագայ քայլերը որոշելու համար:

«Մեր պայմանները յստակ են, եւ Հորմուզի նեղուցի վերաբացման ուղղութեամբ որեւէ քայլ կախուած է այդ պայմաններու բաւարարումէն», ընդգծած է Իրանի արտաքին գործոց նախարարը` աւելցնելով, որ կարելի է խնդիրի միայն բանակցային լուծում:

«Այդ մասին նոյնպէս խօսած է նախագահը [Վլատիմիր Փութինը]` Ուքրանիան ստիպուած պիտի ըլլայ գին վճարել այն գործողութիւններուն համար, որոնք տեղ գտած են վերջին ամիսներուն: Այժմ նոյնինքն այդ տեղի կ՛ունենայ», ԹԱՍՍ լրատու գործակալութեան փոխանցումով` ըսած է Տմիթրի Փեսքով:

Անոր համաձայն, Ռուսիոյ զինուած ուժերը «կը շարունակեն յատուկ ռազմական գործողութիւնը, շատ հետեւողականօրէն հարուածներ կը հասցնեն այն թիրախներուն, զորս նպատակայարմար կը նկատեն»:

Ուրբաթ օրը Ռուսիոյ նախագահը վստահեցուցած էր, թէ Մոսկուան պատրաստ է վերսկսիլ բանակցութիւնները Կիեւի հետ: Միաժամանակ, «Ռոյթըրզ» լրատու գործակալութեան փոխանցումով, Փութին բողոքած է, մասնաւորապէս, թէ Պետական տումայի ընտրութիւններու քուէարկութեան ընթացքին Ուքրանիան մեծ յարձակում գործած է Մոսկուայի վրայ` թիրախաւորելով ընտրատեղամասերը:

Ռուսիոյ նախագահը նաեւ ըսած է, թէ արդէն 4,5 տարիէ ի վեր շարունակուող հակամարտութիւնը կարգաւորելու բոլոր առաջարկները կը մնան սեղանին վրայ, բայց Մոսկուան պէտք է գնահատէ, թէ ի՛նչը կը բխի իր լաւագոյն շահերէն:

Անկախ ներկայացուող կամ ներկայացուելիք զեկուցումներէն եւ եզրակացութիւններէն, փաստեր պէտք է արձանագրել եւ փորձել պարզել այն հանգամանքները, որոնք հասցուցին այս արդիւնքին:

2018-ին պետութեան ղեկը ստանձնած ուժի ներկայացուցիչները տակաւ առ տակաւ փոխեցին մինչ այդ հաստատուած քաղաքական վարքագիծը, Արցախի նկատմամբ վարուած բանակցային քաղաքականութիւնը, վերաբերումը` Արցախի Հանրապետութեան նկատմամբ: Այս ընդհանուր ուղեգիծին վառ ապացոյցներն էին դէպի Արցախ պետական գործուղումներու դադրեցումը, Արցախի փոխարէն Լեռնային Ղարաբաղ ձեւակերումի օգտագործումը, բանակցութիւնները նախ զերօ կէտ վերադարձնելու որոշումը, յայտարարութիւնը առ այն, որ Հայաստանի իշխանութիւնները լիազօրուած չեն Արցախի ժողովուրդին կողմէ բանակցութիւններ վարելու:

Այս ընդհանուր ուղեգիծի հետեւողականութեան տրամաբանութենէն դուրս հակասական թուացող «Արցախը Հայաստան է եւ վերջ «յայտարարութիւնը խորքին մէջ բանակցային գործընթացէն դուրս գալ էր: Այս յայտարարութիւնը նաեւ ժխտում էր նախկին յայտարարութեան, որ Երեւանի իշխանութիւնները լիազօրուած չեն յանուն Արցախի ժողովուրդին բանակցելու: Այս յայտարարութիւնը ինքնորոշման այդ իրաւունքի ժխտում էր եւ յաչս միջազգային ընտանիքին Արցախի կցում Հայաստանի Հանրապետութեան: Այսպիսով ամբողջովին կը տապալէր բանակցային գործընթացը, եւ Ազրպէյճանին կը հրամցուէր յարձակելու պատրուակի ամբողջական հիմնաւորումներ: Պատերազմի սանձազերծման սկզբնական օրերուն, «ինչ ալ ըլլայ պատերազմի արդիւնքը մենք պէտք է մենք մեզ յաղթանակած նկատենք» յայտարարութիւնը եւս տարակուսելի մտադրութիւններու մասին հարցականներ կը ստեղծէր:

Այնուհետեւ պատահեցաւ այն, ինչ որ պատահեցաւ: Շրջափակում, կանխամտածուած սովամահութիւն, անցարգելներու վրայ առեւանգումներ, յարձակում, գերեվարումներ, ամբողջական հայաթափում, պարտադրուած լուծարում հանրապետութեան: Հիմա, մշակութային ցեղասպանութիւն, հայկական հետքերու ջնջում, պատմութեան նենգափոխում, հայկական քաղաքակրթութեան աղուանացում: Նոր նախապայմաններ, Սահմանադրութիւն փոխելու, պարտադրանք-ընդառաջում` ռազմական յանցագործութիւններու դէմ բացուած դատական հայցերու յետս կոչում, «Զանգեզուրեան միջանցք»-ի ծրագիրի փայփայում եւ անվերջ յիշեցում:

44-օրեայի 6-րդ տարելիցը սակայն, զոհերու յիշատակի լիարժէք յարգումի եւ անոնց թողած կտակը իրականացնելու եւ մանաւանդ տապալածը վերակերտելու համար, քանի մը ուղերձ կը պարփակէ.

– Ամբողջական գնահատում կատարել աշխարհաքաղաքական-տարածաշրջանային անվտանգութեան համակարգի վերափոխման հանգամանքներուն եւ նոր ճարտարապետութեան կառուցման նախադրեալներուն,

– Համահայկական օրակարգի ձեւաւորում, խորապէս գիտակցելով, որ Երեւանի այսօրուան վարիչները ոչ միայն կը շրջանցեն,  այլ նաեւ կը հակադրուին անոնց,

– Արցախի ժողովուրդի իրաւունքներու վերականգնում եւ ասոր իբրեւ առաջին ենթաօրակարգ` հաւաքական վերադարձի իրաւունքի իրացում, միջազգային երաշխաւորութեամբ:

– Ազրպէյճանի ռազմական յանցագործութիւններու, անոր իրականացուցած ցեղային զտումի բազմաթիւ փաստագրումներու դատականացում միջազգային քրէական ատեաններու մօտ,

– Հոգեւոր-մշակութային ժառանգութեան պահպանման համար միջազգային կառոյցներու մօտ իրաւական աշխատանքներ` Ազրպէյճանը ներկայացնելով իբրեւ քաղաքակրթութիւն բնաջնջող պետութիւն,

– Պաքուի մէջ պահուող Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարութեան, ռազմագերիներու եւ պահուող անձերու ազատ արձակումի նպատակով տարբեր պետութիւններու մօտ Ազրպէյճանի նկատմամբ ճնշումի քաղաքականութիւն ապահովող համատարած աշխատանքներու զարգացում,

– Արցախի պետական հաստատութիւններու զօրակցութիւն` նպատակ ունենալով ինքնորոշուած Արցախի ժողովուրդին կողմէ ընտրուած պետութեան հաստատութիւններու ներկայացուցիչներու օրինականութեան պահպանումը,

– Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին հաստատուած Արցախի բռնատեղահանուած ժողովուրդի բազմապիսի օժանդակութիւններու կազմակերպում:

Աշխատանքային այս ծրագիրը ունի անշուշտ իր ածանցեալ կէտերը: Բոլորը` յօգուտ Արցախի ժողովուրդի ամբողջական իրաւունքներու լիակատար վերականգնումին ծառայող: Միայն այդ ձեւով շրջած կ՛ըլլանք մեր վրայ պարտադրուած ճակատագրորոշ խաղի կանոնները:

Խորհրդային-ազրպէյճանական բռնակցումի որոշումէն 70 տարի ետք, Արցախը վերադարձաւ հայութեան: Հիմա, իրադարձութիւնները արագ են եւ նախապէս երկարատեւ ժամանակ ենթադրող իրականացումները կրնան շատ աւելի կարճաժամկէտ սահմաններու մէջ առարկայանալ: Արցախի վերադարձը եւս, ներկայ արագակշռոյթ գործընթացներուն մէջ: Աշխարհաքաղաքականութիւնը կայուն չէ եւ ներկայ օրինաչափութիւններով յարափոփոխ, արագօրէն: Հրամայականը` մե՛ր պատրաստ ըլլալն է:

Պատերազմը տեւեց 44 օր եւ աւարտեցաւ նոյն թուականի նոյեմբեր 9-ին` Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ կողմէ եռակողմ յայտարարութեան ստորագրութեամբ: Այդ յայտարարութեամբ սկսաւ Հայաստանի իշխանութիւններուն յանձնուողական քաղաքականութիւնը, որուն առաջին քայլը եղաւ Ազրպէյճանի վերահսկողութեան յանձնել Արցախի 7 շրջանները, Շուշին ու Հատրութը:

Ըստ Հայաստանի քննչական կոմիտէին, 2020 թուականի 44-օրեայ պատերազմին նահատակուեցան 3833 անձեր, որոնցմէ 3755-ը` զինուորներ, 78-ը քաղաքացիներ: Անյայտ կը մնայ 191 անձերու ճակատագիրը, որոնցմէ 172-ը` զինուորներ, 19-ը` քաղաքացիներ:

Սեպտեմբեր 27-ը մեր ժողովուրդի յիշողութեան մէջ մնաց իբրեւ ազգային մեծ ողբերգութեան, բայց միաժամանակ մեր հերոս նահատակներու անսահման նուիրումի եւ սխրանքի յիշատակի օր:

«Վեց տարի առաջ` 2020 թուականի սեպտեմբերի 27-ին, Ազրպէյճանը, կոպտօրէն ոտնահարելով հակամարտութեան կարգաւորման հիմնարար` ուժի եւ դրա սպառնալիքի չկիրառման սկզբունքը եւ խնդիրը բացառապէս խաղաղ ճանապարհով հանգուցալուծելու միջազգային ստանձնած պարտաւորութիւնները, լայնածաւալ ու արիւնահեղ պատերազմ սանձազերծեց Արցախի ժողովրդի դէմ:

«44 օր շարունակ համայն հայութիւնը միասնական ճակատով պայքարեց սեփական պատմական հայրենիքում ապրելու եւ արարելու անօտարելի իրաւունքի երաշխաւորման համար: Մեր ժողովուրդը ցուցաբերեց աննկուն կամք ու հերոսական դիմադրութիւն: Այսօր մեր խորին խոնարհումն ու երախտագիտութիւնն ենք յայտնում հայրենիքի պաշտպանութեան համար իրենց կէանքը զոհաբերած բոլոր նահատակների պայծառ յիշատակին: Նրանց սխրանքն ու անձնազոհութիւնը յաւերժ դրոշմուած են մեր ազգի պատմութեան մէջ:

«2020 թուականի պատերազմն ու դրա ընթացքում Ազրպէյճանի կողմից իրականացուած բազմաթիւ ռազմական յանցագործութիւնները, քաղաքացիական բնակչութեան եւ ենթակառուցուածքների թիրախաւորումն այդպէս էլ չարժանացան միջազգային հանրութեան պատշաճ, սկզբունքային եւ իրաւական համարժէք գնահատականին: Հէնց այդ անպատժելիութիւնն ու միջազգային անտարբերութիւնը դարձան պարարտ հող հետագայ շրջափակման, նոր նախայարձակումի եւ ի վերջոյ` արցախահայութեան ամբողջական ցեղային զտման համար:

«Արցախի ժողովրդի բռնի տեղահանմամբ ու հայրենազրկմամբ, սակայն, Ազրպէյճանական յանցագործութիւնների շղթան չընդհատուեց: Այսօր էլ Ազրպէյճանը շարունակում է հետեւողականօրէն ջնջել հայկական հետքը բռնազաւթուած Արցախից. պետական մակարդակով աւերւում, պղծւում ու աղաւաղւում է մեր բազմադարեայ պատմամշակութային եւ հոգեւոր ժառանգութիւնը, հողին են հաւասարեցւում մեր տներն ու օճախները, պղծւում` գերեզմաններն ու սրբավայրերը:

«Այս իրողութիւնների պայմաններում Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւնը, Պաքուի բանտերում ապօրինաբար պահուող մեր հայրենակիցների անյապաղ ազատ արձակումն ու անյայտ կորածների ճակատագրերի պարզաբանումը պէտք է մնան համազգային օրակարգի անսակարկելի առաջնահերթութիւններ:

«Կրած ծանրագոյն զրկանքներով հանդերձ` Արցախի ժողովուրդը չի հրաժարուել եւ երբեք չի հրաժարուելու իր հաւաքական իրաւունքներից: Խաղաղութիւնը չի կարող կառուցուել արդարութեան շրջանցմամբ, իսկ ուժի կիրառման ու նախայարձակումի արդիւնքների օրինականացումը բացարձակապէս անընդունելի է: Տարածաշրջանում արդար եւ տեւական խաղաղութիւն հնարաւոր է մեր ժողովրդի հիմնարար իրաւունքների վերականգնման, ինչպէս նաեւ միջազգային յուսալի երաշխիքների ներքոյ դէպի սեփական պատմական հայրենիք արժանապատիւ, անվտանգ ու հաւաքական վերադարձի ապահովման ճանապարհով:

«Յաւե՛րժ փառք մեր նահատակներին:

«Ուժ եւ տոկունութիւն մեր ժողովրդին»:

Մէկ օր առաջ Իրանի արտաքին գործոց նախարար Ապպաս Արաղչի յայտարարած էր, որ Թեհրան Ուաշինկթընին «յստակ» ծրագիր ներկայացուցած է, որով անհրաժեշտ պայմաններու կատարման պարագային նեղուցը կրնար վերաբացուիլ եօթը օրուան ընթացքին:

«Ես կը մերժեմ անոնց գործարքը: Անոնք կ՛ուզեն, որ նեղուցը անմիջապէս բանան, որովհետեւ շատ վատ վիճակի մէջ են», լրագրողներուն ըսած է Թրամփ` աւելցնելով, որ առաջարկուող պայմանները իր համար ընդունելի չեն:

Հորմուզի նեղուցի փաստացի փակումը կը շարունակէ մնալ Միացեալ Նահանգներ-Իրան պատերազմի կարգաւորման գլխաւոր խոչընդոտներէն մէկը: Պատերազմի սկզբնաւորութեան Թեհրան սահմանափակած էր նեղուցով երթեւեկութիւնը` ի պատասխան Միացեալ Նահանգներու եւ Իսրայէլի հարուածներուն, իսկ Ուաշինկթըն հետագային ծովային շրջափակում սահմանած էր Իրանի նկատմամբ:

Թրամփ պնդած է, որ Միացեալ Նահանգները «ամբողջութեամբ կը վերահսկեն» Հորմուզի նեղուցը, եւ որ վերջին մէկ օրուան ընթացքին այդտեղէն անցած է 29 նաւ:

Արաղչի յայտարարած է, որ Թեհրան տեսած է Թրամփի յայտարարութիւնները, սակայն միջնորդներու միջոցով դեռ պաշտօնական պատասխան չէ ստացած: Անոր համաձայն, Իրան կը սպասէ Ուաշինկթընի վերջնական դիրքորոշումին եւ կը պնդէ, որ հակամարտութիւնը կրնայ աւարտիլ միայն դիւանագիտական ճամբով:

«Չեմ ուզեր յոռետեսութեամբ սկսիլ զրոյցս, բայց կրնայ ըլլալ, որ Լիբանանի ներքին քաղաքական կեանքին մէջ որոշ տարակարծութիւններ կային վարչակարգի թէ իշխանութեան գծով, սակայն ներկայիս հիմնական տարակարծութիւնը քաղաքացիութեան տագնապն է», ըսաւ երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի` նշելով, որ Լիբանանի մէջ ներկայիս համայնքային պատկանելիութիւնը կը գերազանցէ հայրենասիրութեան: Վկայակոչելով լիբանանցի կարգ մը մտաւորականներու եւ քաղաքագէտներու կեցուածքները, ինչպէս` Էմիլ Էտտէ, Պշարա Խուրի, Սամի Սոլհ, Ռիատ Սոլհ, Քամիլ Շամուն հասնելով մինչեւ վերջերս Ուալիտ Ժոմպլաթի յուշագրութիւնները, Բագրատունի նշեց, որ կարելի չեղաւ իրականացնել լիբանանցիներու երազանքները: Մեծն Լիբանան եւ անկախութիւն կերտեցինք, սակայն ներկայիս 10.452  քառ. քմ տարածութեան մէջ նոյնքան տարակարծութիւններ կան: Տագնապը լիբանանեան հայրենիքին նկատմամբ քաղաքացիական պատկանելիութեան չգոյութիւնն է: Յակոբ Բագրատունի իր անձնական կեանքէն օրինակ նշելով յայտնեց, որ ինք չորս տարեկանին այցելած է Երուսաղէմ, ներկայիս եւս կը փափաքի այցելել, բայց ոչ անոր գրաւեալ վիճակին մէջ: Նոյնպէս` «կը փափաքիմ այցելել Ցեղասպանութեան բերումով ծնողքիս գրաւեալ բնակարանը եւ այն եկեղեցին, ուր հայրս ծառայած է, սակայն ոչ ներկայ գրաւեալ վիճակին մէջ, ոչ զբօսաշրջութեան նպատակով», ընդգծեց Բագրատունի:

Միջլիբանանեան երկխօսութեան անդրադառնալով Յակոբ Բագրատունի աւելի քան երբեք խիստ անհրաժեշտ նկատեց տարակարծիք կողմերու միջեւ երկխօսութիւնը: Իսրայէլեան յարձակումներուն դէմ պաշտպանութեան գծով Բագրատունի յայտնեց, որ լիբանանեան բանակը ունի զինուորական սարքեր, զորս սակայն թշնամիին դէմ գործածելու լիազօրութիւնը չունի: Հանրապետութեան նախկին նախագահ եւ բանակի նախկին հրամանատար զօր. Միշէլ Սլէյմանի վերագրելով իր խօսքերը` Բագրատունի դիտել տուաւ, թէ ամերիկացիք զինուորական սարքեր տրամադրելու ընթացքին պայման կը դնեն զանոնք չգործածել Իսրայէլի դէմ: Այս գծով Բագրատունի յիշեցուց լիբանանեան բանակին նկատմամբ ժողովուրդին սէրն ու հայրենասիրութիւնը, երբ անդին աշխարհի մէջ եղած են բանակներ, որոնք վարձկան զինուորներ ալ ունեցած են:

Երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի դրուատեց նախագահ Ժոզեֆ Աունի ճիգերը, երբ ան Լիբանանի կայունութեան գծով Ֆրանսայէն մինչեւ Վատիկան ու այլ երկիրներ այցելեց: «Սակայն ներկայիս երկխօսութիւնը հրամայական անհրաժեշտութիւն է», շեշտեց Բագրատունի` պարզելով պետութէան եւ բանակին դերը նման երկխօսութեան իրականացման մէջ եւ աւելցնելով նաեւ, որ կարգ մը կողմեր պէտք է մեղմացնեն իրենց կարծր կեցուածքներն ու որոշ զիջումներ կատարեն: Այս ծիրին մէջ Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան (ՀՅԴ) կեցուածքին անդրադառնալով Բագրատունի յայտնեց, թէ ՀՅԴ-ն միշտ դրական եղած է իր կեցուածքներուն մէջ` նշելով, որ կուսակցութիւնը միշտ ալ անկախ ու անկաշկանդ արտայայտուած է իր կեցուածքներուն մասին` առանց ազդուելու դաշնակից այլ կողմերէ:

ՖԻՆԻՒԼ-ի ուժերու գործունէութեան դադրեցման գծով Բագրատունի յայտնեց, որ նոյնիսկ եթէ որոշուի յառաջիկայ դեկտեմբերին հեռանալ, տակաւին վեց-եօթը ամիս կ՛ուզեն այդ ուժերը լրիւ կերպով հեռանալու Լիբանանէն: Ան հաւանական նկատեց, որ յառաջիկայ նոյեմբեր-դեկտեմբերին այս մասին քայլեր առնուին` նշելով, որ խորհրդարանական պատկան յանձնախումբին անդամներուն հետ այս գծով այցելած են նախագահ Աունին եւ վարչապետ Սալամին: Անոնք նախագահին եւ վարչապետին յանձնեցին 86 երեսփոխաններու կողմէ ստորագրուած յուշագիրը, որ կ՛առաջարկէ (կը պահանջէ) ՖԻՆԻՒԼ-ի ուժերու առաքելութեան երկարաձգումը կամ գործունէութեան ժամկէտի վերանորոգումը: «Այս յուշագիրէն օրինակներ յղեցինք ՄԱԿ-ին եւ անոր Ապահովութեան խորհուրդին», աւելցուց Յակոբ Բագրատունի:

Այս ծիրին մէջ երեսփոխան Բագրատունի դիտել տուաւ, որ նշեալ ուժերու առաքելութեան ժամկէտի նորոգութեան պարագային մասնակից երկիրներու ընտրութիւն կրնայ ըլլալ` իբրեւ օրինակ նշելով, որ կարելի չէ, որ մասնակցին Իսրայէլի դաշնակից ազրպէյճանական ուժեր, որոնք կրնան վտանգաւոր նկատուիլ լիբանանեան որոշ համայնքներու համար: Անոր այս կեցուածքը երկրորդած է նաեւ երեսփոխան Պիլալ Ապտալլա: «Հակառակ պարագային, լիբանանեան բանակը կրնայ ստանձնել այդ ուժերուն դերը», դիտել տուաւ Յակոբ Բագրատունի` վկայակոչելով 1890-ին հիմնուած եւ 1902-ին Լիբանանի (1904) մէջ իր կառոյցը ստեղծած ՀՅԴ-ի դերը, երբ հայութիւնը դիմադրեց օսմանեան իշխանութեան թրքացման քաղաքականութեան: Աւելի՛ն, Բագրատունի նշեց նաեւ 451-ին Վարդանանց ճակատամարտի պարագան, երբ Վարդան Մամիկոնեան փոքրաթիւ խումբով դիմադրեց պարսկական բանակին: «Պարտուեցանք, բայց քրիստոնեայ մնացինք», ընդգծեց Բագրատունի:

Ան հարաւային Լիբանանի մէջ իսրայէլեան արարքները ցեղասպանութիւն որակեց, ինչ որ ժամանակէն ու մարդկային կորուստէն անդին նաեւ յոյսի, մշակոյթի եւ ապագայի կորուստ է: «Այլ խօսքով` երբ Իսրայէլ կը հրկիզէ իր վերահսկած տարածքները, ատիկա կ՛ընէ լիբանանցին յուսալքելու եւ արտագաղթելու մղելու նպատակով», շեշտեց ան:

Լիբանանի եւ առհասարակ շրջանի կացութեան գծով Իրանի դիմադրութիւնն ու տոկալու կամքը մեծ դեր ունին, դիտել տուաւ Բագրատունի` նշելով, որ արաբական կարգ մը երկիրներ սկսած են անդրադառնալ, թէ շրջանին մէջ ուրուագծուող նոր վարչակարգը Քոնտոլիզա Ռայսի օրերէն սկսած ծրագիրի շարունակութիւնն է, որ պիտի իրականանայ օսմանեան իշխանութեան վերակենդանացումով եւ Միջին Արեւելքի ու շրջանի մասնատումով` թուրքեւիսրայէլեան համաձայնութեամբ (գործակցութեամբ): Երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի այս գծով վերյիշեց, թէ ինչպէս  2005-ին «Մարտ 14»-ի ուժերու պատուիրակութեան հետ Սուրիա այցելած եւ  զգուշացուցած էր Սուրիոյ նախկին նախագահ Պաշշար Ասատը Թուրքիոյ վստահելէ եւ անոր հետ դաշնակցելէ: «Հետագային տեսանք, թէ ինչպէ՛ս Հալէպի գործարանները Թուրքիա փոխադրուեցան», եզրափակեց երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի:

Այս խնդիրը սակայն ունի իր պատմականը։ Պէտք է արձանագրել, որ Հայ դատ հասկացողութեան դէմ Հայաստանի առաջին իշխանութիւնները արդէն հրապարակային բացասական դիրքորոշում որդեգրեցին։

Ակունքները այս բոլորին կանգնած են Հայաստանի վերանկախացման առաջին օրերուն պետութեան ղեկին յայտնուած ուժին մօտ, որ՝

ա․ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը դուրս բերաւ Երեւանի արտաքին քաղաքականութեան օրակարգերէն,

բ․ Սփիւռքին ուզեց վերապահել միայն Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան զօրակցելու գործառոյթ,

գ․ Արցախի լուծման համար առաջադրեց ժելեզնովոտսքիական լուծում կամ խաղաղութի՞ւն, թէ՞ պատերազմ․ լրջանալու պահի ընտրութիւն,

դ․ Ազգային գաղափարախօսութիւնը համարեց քաղաքական կեղծ քաթեկորիա

ե․ Հայրենիք հասկացողութիւնը պարզաբանեց այսօրուան Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններով միայն։

«Հայդատականութիւն», «նարինջ ուտողներ», «առաւելապաշտութիւն» ձեւակերպումները կը պատկանին առաջին իշխանութիւններու բառապաշարին եւ անոնց կողմէ արտայայտուած միտքերուն։

Այսօր այս գաղափարախօսութիւնն է, որ աւելի կոշտ ըսելաձեւերով, աւելի հակապետական դրսեւորումներով, սահմանադրութեան խախտումներով կը կիրարկուի։ Գաղափարախօսութիւնը նո՛յնն է։

Արդարութեան համար սակայն պէտք է արձանագրել, որ առաջին իշխանութիւններուն օրով էր, որ թէժ բանավէճերէ եւ քննարկումներէ ետք մշակուեցաւ Անկախութեան հռչակագիրը, որ ստացաւ նաեւ սահմանադրական իրաւականութիւն։

Այս գաղափարախօսութիւնը տապալեցաւ, երբ զիջումներու սահմանը հատուեցաւ եւ իշխանափոխութեամբ՝

ա․ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը վերադարձաւ պետական օրակարգ,

բ․ Արցախի ինքնորոշման իրաւունքը ընդունուեցաւ հիմք՝ բանակցային գործընթացի,

գ․ Սփիւռքահայութեան տրուեցաւ հնարաւորութիւն Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացի դառնալու,

դ․ Ընդունուեցաւ Համահայկական հռչակագիր, ուր նշում կար Սեւրի պայմանագիրին ու իրաւարար վճիռին այժմէական  նշանակութեան։

Հայ դատի դաւանած արժեհամակարգն ու առաջադրանքները կը վերադառնային պետական քաղաքականութիւն։

Այս խնդիրներուն պատմականի յիշեցումը կը նպատակադրէ ոչ անպայման այս գաղափարախօսութեան ակունքներուն կանգնած ուժերը մատնացոյց ընել, որքան հետեւցնել, որ այս օրակարգերը անպայման կը վերապետականանան։ Հիմնականը սակայն ժողովուրդին մօտ այդ առաջադրանքներու եւ արժէքներու պահպանման համար դժուար, սակայն հետեւողական աշխատանքը անվհատ շարունակելն է։ Չարտօնելը, որ ժողովրդափոխութիւն տեղի ունենայ հայրենիքին մէջ, ինչ որ շատ աւելի խորքային խնդիր է, քան իշխանափոխութիւնը։

Ժողովուրդին անունով այսօր այս գաղափարախօսութիւնը յառաջ տանողները կը գիտակցին, որ նախկին հակահայդատ աշխատանքը տապալած է։ Պէտք է գիտակցին նաեւ, որ այս մէկն ալ կը տապալի, եւ Հայ դատի օրակարգերը վերստին կը պետականանան։

Սահմանադրութեան փոփոխութեան մերժումը համաժողովրդային հանրաքուէով ինքնաբերաբար կ՛առաջնորդէ Հայ դատի առաջադրած օրակարգերու վերապետականացման, որուն համար հրամայկան է ժողովուրդին մօտ համախմբուած եւ անդադրում աշխատիլը։

25-28 սեպտեմբեր երկարող այս ժողովը կազմակերպուած է ՀՅԴ Բիւրոյին կողմէ, անոր կը մասնակցին շուրջ քսան երկիրներէ Հայ դատի յանձնախումբերու ու գրասենեակներու պատասխանատուներ, ինչպէս նաեւ ՀՅԴ կուսակցական մարմիններու ներկայացուցիչներ:

Բացման պաշտօնական արարողութեան արտասանած իր խօսքին մէջ ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Արմէն Ռուստամեան դիտել տուաւ, որ Հայաստանի եւ Արցախի դէմ վերջին շրջանին Ազրպէյճանի սանձազերծած պատերազմական գործողութիւններուն պատճառով այսօր Հարաւային Կովկասի մէջ զգալիօրէն փոխուած է ռազմաքաղաքական հաւասարակշռութիւնը, առ այդ անհրաժեշտ է կատարել հայ ժողովուրդին սպառնացող վտանգներու եւ յառաջացած նոր մարտահրաւէրներու ամբողջական վերագնահատում եւ անոր հիման վրայ կառուցել ապագայի ծրագիրներն ու կատարուելիքները:

Ան յայտնեց, որ այսօր հայութեան եւ Հայ դատի կառոյցներուն առաջնահերթ խնդիրներն են` պահպանել հայկական ինքնութիւնը, հայոց պետականութիւնն ու ինքնիշխանութիւնը, տէր կանգնիլ հայ ժողովուրդին ու անոր սերունդներու անժամանցելի իրաւունքներուն եւ կանխել Հայաստանի թրքացումը:

«Այսօր Հայ դատի խնդիրներու հետապնդման համար տարուող պայքարը արտաքին խոչընդոտներէն զատ, դժբախտաբար, ձեռք կը բերէ նորայայտ ներքին ճակատ», դիտել տուաւ Ռուստամեան` շեշտելով, որ այս փուլին Հայ դատի մեր ամբողջ կառոյցին պատմական առաքելութիւնն է  կտրել ազգակործան այս զիջումներու շղթան` յանուն մեր հաւաքական լինելիութեան: Ան հաստատեց, որ Դաշնակցութեան համար իրական ինքնութեան բաղադրիչներն են` մեր ընդհանուր հայրենիքը, մեր մայրենի լեզուն, մեր սերունդներու ժառանգութիւնն ու մշակոյթը եւ մեր սուրբ կրօնն ու հաւատամքը:

Իր խօսքի եզրափակիչ մասով ան շեշտեց, որ այսօր հայ ժողովուրդը կանգնած է ճակատագրական ջրբաժանի առջեւ` կա՛մ ձեւաւորել ազգային իշխանութիւններ, փոխել երկրի այս հակազգային ուղեգիծը եւ Հայաստանը ըլլայ իրական հայկական, կա՛մ ձգել, որ այս ընթացքով Հայաստանի թրքացումը դառնայ իրական` աւելցնելով. «Մենք այստեղ ենք նպաստելու, որ մեր ժողովուրդը ճիշդ կողմնորոշուի եւ ընտրէ ազգայինը պահպանելու ուղղութիւնը»:

ՀՅԴ Հայ դատի Կեդրոնական խորհուրդի նախագահ Յակոբ Տէր Խաչատուրեան` իր խօսքին մէջ ըսաւ, որ խորհրդաժողովին մասնակիցներն ու Հայ դատի կառոյցներուն մէջ գործողները կը մաքառին արտաքին աշխարհի քաղաքական, դիւանագիտական եւ միջազգային ազդեցիկ կազմակերպութիւններու հարթակներուն վրայ հայութեան ու պետութեան շահերը պաշտպանելով եւ զանոնք յառաջ տանելով բոլոր մակարդակներով:

Ան դիտել տուաւ, որ այդ աշխատանքները ունին հիմնական չորս ուղղութիւն` Հայաստան եւ Արցախ,  Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացի խթանում` մինչեւ Թուրքիոյ պաշտօնական ճանաչումը եւ անժամանցելի իրաւունքներու հատուցում եւ վերականգնում, հայրենիքէն դուրս աշխարհատարած հայ ժողովուրդի սահմանադրական, իրաւական, դաշնագրային, քաղաքական եւ համայնքային կամ փոքրամասնական իրաւունքներու պահպանում եւ ընդլայնում, սփիւռքի մէջ հայութեան` առհասարակ, եւ երիտասարդութեան` ի մասնաւորի, քաղաքականացում ու տարբեր երկիրներու մէջ քաղաքական կեանքի լիիրաւ մասնակցութիւն:

Տէր Խաչատուրեան շեշտեց, որ բնականաբար այս աշխատանքը առաւելագոյնս պիտի արդիւնաւորուէր Հայաստանի իշխանութեան տարբեր օղակներու հետ համադրումի եւ դերերու բաշխման հասկացողութեամբ, սակայն  2020-ի արցախեան երկրորդ պատերազմի աւարտէն ետք Հայաստանի իշխանութիւնները կտրականապէս երես դարձուցին ազգային գաղափարախօսութեան, սաստկացուցին հայրենի ժողովուրդը պառակտելու իրենց քաղաքականութիւնը եւ զայն տեղափոխեցին նաեւ սփիւռք, ՀՅԴ-ին եւ առհասարակ ընդդիմութեան, Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին դէմ պայքար շղթայազերծեցին, այդպիսով ալ  այդ համադրումի եւ դերերու բաշխման կապը լրիւ խզուեցաւ:

Ան նշեց, որ անհաւատալի կը թուէր, որ Թուրքիա-Ազրպէյճան հակահայ արշաւին կողքին անխնայ պայքար բանային նաեւ Հայաստանի իշխանութիւնները, բայց եւ այնպէս կացութիւնը այդ է այսօր: «Բայց մենք ընկրկողը չենք. մենք ամրօրէն կը հաւատանք մեր կեցուածքներու արդարութեան, որոնք հիմնուած են մեր պատմութեան, մեր անժամանցելի իրաւունքներուն եւ մարդկային վսեմագոյն արժէքներուն վրայ: Մենք ականատեսն ենք Հայ դատի հանդէպ համահայկական նեցուկին, որ ցայտուն վկայութիւնն է մեր պայքարի ու պահանջատիրութեան արդարացիութեան. նաեւ` քաջ կը գիտակցինք, որ իշխանութիւնները գնայուն են, իսկ պետութիւնը` մնայուն: Մենք պարտք ունինք ո՛չ միայն մեր նահատակներուն առջեւ, այլ նաեւ հայ նոր սերունդի», հաստատեց Տէր Խաչատուրեան:

ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն մարմինի ներկայացուցիչ Իշխան Սաղաթէլեան  եւս անդրադարձաւ այսօրուան իշխանութիւններուն անընդունելի գործելաոճին, երբ փորձ կը կատարուի իրարու հակասող ներկայացնել Հայ դատի նպատակները եւ պետական շահը, Հայ դատի պայքարը` «խաղաղութիւնը խանգարող», իսկ սփիւռքի կառոյցներն ու Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը` «պետականութիւնը վտանգող»:

Ան շեշտեց, որ Հայ դատը երբեք վտանգ չի հանդիսանար պետութեան, այլ անիկա կը հետապնդէ բովանդակ հայ ժողովուրդի արդարութեան դատը, չի խանգարեր խաղաղութիւնը` յայտարարելով, որ Հայ դատի գրասենեակները չեն ստեղծուած օրուան իշխանութիւններուն հաճոյանալու կամ անոնց նեղ շահերուն սպասարկելու համար, այլ` հայ ժողովուրդի իրաւունքներու պաշտպանութեան:

Սաղաթէլեան անդրադարձաւ այն իրականութեան, որ տասնամեակներ շարունակ, երբ Հայաստանը չունէր պետականութիւն, եւ այն տարիներուն, երբ նորանկախ հանրապետութիւնը դեռ չունէր կայացած դեսպանութիւններ, աշխարհի մայրաքաղաքներուն մէջ Հայաստանի իրական շահերը պաշտպանողները եղած են Հայ դատի գործիչները, որոնք բազմազան յաջողութիւններ կերտած են` յանուն հայութեան ու անոր իրաւունքներուն:

«Եւ այսօր մենք այստեղ ենք` արձանագրելու անբեկանելի ճշմարտութիւն մը: Մեր առջեւ դրուած է մէկ ընդհանուր նպատակ` ազգային, մրցունակ, ինքնիշխան եւ անվտանգ Հայաստան: Ու այդ նոյն նպատակի համար պայքարը բաժնուած է երկու անբաժան ճակատներու. Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը այս պայքարը կը տանի ներքին ճակատի վրայ` հայրենիքի մէջ, իսկ Հայ դատի յանձնախումբերն ու գրասենեակները` արտաքին ճակատի` աշխարհի բոլոր հարթակներուն վրայ: Այս երկու ճակատները նոյն գոյապայքարի անբաժանելի դիրքերն են», վստահեցուց ան` նշելով, որ ոչ ոք պիտի կարենայ խախտել այս միասնութիւնը:

Այս առիթով պատգամ յղած էր նաեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոս (ներկայացուց՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ազգային կեդրոնական վարչութեան քաղաքական ժողովի համաատենապետ Ստեփան Տէր Պետրոսեան), որ անցնող տասնամեակներուն Հայ դատի ուղղութեամբ Հայ դատի գրասենեակներու եւ յանձնախումբերու գործիչներուն  առած քայլերը, նուաճած իրագործումները, ինչպէս նաեւ ներկայ դժուար պայմաններուն մէջ կատարուող հետեւողական ճիգը նկատեց արժանի մեր ժողովուրդի բարձր գնահատանքին, «որովհետեւ ինչ որ կը կատարէք մեր ժողովուրդի բռնաբարուած իրաւունքներու ձեռքբերման համար կը կատարէք` հեռու անձնական, կուսակցական ու շահադիտական մօտեցումներէ. կը կատարէք բարձրագոյն աստիճանի նուիրումով, խոր հաւատքով ու գիտակից յանձնառութեամբ»:

Ան շեշտեց, որ ծանօթ ըլլալով Հայ դատի մարմիններու գործունէութեան ու ներկայ աշխարհաքաղաքական պայմաններուն, որոնք երբեք նպաստաւոր չեն Հայ դատի հետապնդման աշխատանքներուն, կարեւորութեամբ կ՛ընդգծէ, որ ազգային մեր պահանջատիրութիւնը իր բոլոր բնագաւառներով ու տարածքներով կը կարօտի վերանայման ու վերարժեւորման` մարտավարական նոր մօտեցումներով ու առաջնահերթութիւններու վերադասաւորումով:

«Եթէ երէկ Ցեղասպանութիւնն ու հատուցումն էին Հայ դատի հետապնդման առանցքային նպատակները, այսօր նաեւ Արցախն է, որ մեզի համար պէտք է մնայ էական ու այժմէական: Սփիւռքը յատկապէս փուշ է Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի աչքին. սփիւռքը իրենց բառով խանգարիչ է, Հայաստանին եւ մեր ժողովուրդին առնչուած իրենց հեռաւոր նպատակներուն: Այս մօտեցումը մեզ պէտք է մղէ կազմակերպչական նոր ուժ ու գործունէական նոր կենսունակութիւն տալու Հայ դատի աշխատանքներուն», եզրափակեց Արամ Ա. կաթողիկոս:

Զելենսքի յայտնած է նաեւ, որ Նիւ Եորքի մէջ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Տանըլտ Թրամփի հետ իր հանդիպումէն ետք, ուքրանական եւ ամերիկեան բանակցային խումբերը պայմանաւորուած են խորհրդակցութիւններ կայացնել Պրիւքսելի եւ Մոսկուայի հետ, ապա վերադառնալ բանակցութիւններուն:

«Պայմանաւորուածութիւնը այսպիսին է. մենք կը տեղեկացնենք եւ այդ մանրամասնութիւնները կը քննարկենք եւրոպական կողմին հետ: Ամերիկացիները կը խօսին ռուսերուն հետ, եւ տասը օրէն մենք կը վերադառնանք այս կամ այն կարծիքով ու արդիւնքով», ըսած է Ուքրանիոյ նախագահը:

«Ազատ Եւրոպա/Ազատութիւն» ձայնասփիւռի կայանի «Նասթոյաշչեյէ Վրեմիա» նախագիծին համաձայն, Քրեմլինի պաշտօնական ներկայացուցիչ Տմիթրի Փեսքով հաստատած է թեքնիք ձեւաչափով եռակողմ հանդիպման նախապատրաստումը: Անոր համաձայն, բանակցութիւնները կրնան կայանալ մօտ ժամանակներս, սակայն այս առնչութեամբ յստակութիւն տակաւին չկայ:

Միացեալ Նահանգներու նախագահի բանագնացներ Սթիվ Ուիթքոֆ եւ Ճարետ Քուշներ 5-6 սեպտեմբերին այցելած էին Մոսկուա եւ Քիեւ, բանակցած Ռուսիոյ եւ Ուքրանիոյ ղեկավարներուն հետ: Ուքրանիոյ մայրաքաղաքին մէջ անոնք յայտարարեցին բանակցային եռակողմ ձեւաչափին վերադառնալու անհրաժեշտութեան մասին, ինչ որ ո՛չ Կիեւը, ո՛չ ալ Մոսկուան բացառեցին:

«Մենք միջնորդներու միջոցով Միացեալ Նահանգներուն ներկայացուցած ենք ծրագիր մը, որ եթէ որոշակի պայմաններ բաւարարուին… նեղուցը կը բացուի 7 օրէն», ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովի շրջանակին մէջ ըսած է ան` աւելցնելով, որ անկէ յետոյ Իրանն ու Միացեալ Նահանգները պիտի վերսկսին բանակցութիւնները վերջնական համաձայնագիրին համար:

Ըստ Թեհրանի, նոր առաջարկը հիմնուած է յունիսին Միացեալ Նահանգներու եւ Իրանի միջեւ կնքուած փոխըմբռնման յուշագիրին վրայ: Այդ համաձայնագիրը 60 օրով կ՛երկարաձգէր ապրիլեան հրադադարը, որուն ընթացքին Միացեալ Նահանգները պետք է արտօնութիւններ տրամադրէին իրանական նաւթի արտահանման համար, եւ Հորմուզի նեղուցով նաւագնացութիւնը պէտք է աստիճանաբար վերադառնար նախապատերազմեան մակարդակին, մինչ երկու հակառակորդները կը բանակցէին երկարատեւ կարգաւորման պայմաններու շուրջ:

ՄԱԿ-ի 81-րդ Ընդհանուր ժողովին Լիբանանի խօսքը արտասանելով վարչապետ Սալամ հիմնական երեք կէտերու մէջ ամփոփեց իր կեցուածքը: Արդարեւ, Լիբանանի գերիշխանութեան ամրապնդման, իսրայէլեան ուժերու հեռացման, տեղահանուածներու տունդարձին եւ վերակառուցման կողքին Սալամ ընդգծեց ՄԱԿ- ի կողմէ տրուած որոշումներու գործադրութիւնը արդար կերպով:

Ան նաեւ շեշտեց վստահութեան ներշնչումը եւ անոր կիրարկման կարեւորութիւնը  բոլորին` անհատին եւ հաւաքականութեան բարօրութեան  համար հաւասարապէս, իբրեւ երաշխիք ամէնուրեք արդարութեան ամրապնդման:

Երրորդ կէտով Սալամ յիշեցուց 1949-ին Լիբանանի եւ Իսրայէլի միջեւ հաստատուած զինադադարը` մերժելով, որ Լիբանան փորձադաշտ դառնայ այլ կողմերու միջեւ հակամարտութեանց : Սալամ նաեւ մերժեց պատերազմի շարունակութիւնը շրջանին մէջ` նշելով, որ Լիբանանը զերծ պէտք է պահել շրջանային պատերազմներու հետեւանքներէն:

Ան նաեւ պահանջեց ՄԱԿ-ի թիւ 1701 որոշումի ամբողջական գործադրութիւնը` շեշտելով, որ Լիբանանի մէջ ապահովական կայունութեան ամրապնդման գլխաւոր երաշխիքը անոր բանակին գերիշխանութիւնն է` յիշեցնելով, որ երկրի պաշտպանութեան զէնքը պէտք է մնայ միայն բանակի հսկողութեան տակ:

Այս առիթով Սալամ շնորհակալութիւն յայտնեց բոլոր անոնց, յատկապէս` Միացեալ Նահանգներուն, որոնք ճիգ չխնայեցին կասեցնելու Լիբանանի վրայ յարձակումները եւ Լիբանանի ու Իսրայէլի միջեւ  բանակցութեան  կարելիութիւնը հարթեցին:

Հայ դատի կեդրոնական խորհուրդի նախագահ Յակոբ Տէր Խաչատուրեանի խօսքը Հ․Յ․Դ․ Հայ Դատի համահայկական խորհրդաժողովի պաշտօնական բացման արարողութեանը.

Գերաշնորհ Սրբազան Հայր, պատուարժան հիւրեր, ընկերներ ու հայրենակիցներ,

Ահաւասիկ հայրենիքի մէջ կրկին կը գումարենք ՀՅԴ Հայ Դատի համաշխարհային մեր ցանցի Խորհրդաժողովը, որ ընդհանրապէս երկու տարին անգամ մը տեղի կ’ունենայ քննարկելու համար անցնող երկու տարիներու մեր գործունէութիւնը, ՀՅԴ Ընդհանուր Ժողովներու ճշտած ռազմավարութեան կիրարկումի հնարաւորութիւններն ու ձեւերը արտաքին քաղաքական ոլորտէն ներս համաշխարհային ու հայրենի յարափոփոխ պայմաններու լոյսի տակ եւ բանաձեւելու յառաջիկայ երկու տարիներու առաջնահերթութիւններն ու զանոնք իրագործելու միջոցները:

Այստեղ համախմբուած են հայ դատի գրասենեակներու եւ յանձնախումբերու ներկայացուցիչները՝ շփումի մէջ մտնելու մեր հայրենի շարքերուն եւ ժողովուրդին հետ, անկաշկանդ կատարելու քննարկումներ եւ հանելու համապատասխան եզրակացութիւններ: Հայ Դատի մեր զինուորագրեալ ընկերներն ու համակիրները հայութեան երկրորդ բանակն են, որ կը մաքառի արտաքին աշխարհի քաղաքական, դիւանագիտական եւ միջազգային ազդեցիկ կազմակերպութիւններու հարթակներու վրայ հայութեան ու պետութեան շահերը պաշտպանելով եւ զանոնք առաջ տանելով բոլոր մակարդակներով: Այդ աշխատանքները կը սահմանուին հիմնականօրէն չորս ուղղութիւններով՝

Ա) Հայաստան եւ Արցախ

– Հայաստանի պետական հիմերու ամրապնդում, բարեկամ երկիրներու հետ կապերու զարգացում, ընդհանուր իրազեկում եւ տարբեր տիպի օժանդակութիւններու ապահովում, ինչպէս նաեւ՝ թուրք-Ազրպէյճանական հակահայ եւ հակաՀայաստան արշաւի դիմակայում (որոնցմէ նշենք Արեւմտեան Ազրպէյճանի քարոզչութիւնը, ՀՀի վրայ շարունակական ճնշումներն ու պահանջները, Սահմանադրական փոփոխութիւններու պահանջը, գրաւեալ շրջաններու հարցը, եւլն.).

– Արցախի պարագային՝ հայութեան վերադարձի իրաւունքի ապահովում անվտանգութեան միջազգային երաշխիքներով, գերիներու ազատ արձակում, Ազրպէյճանի ռազմական ոճիրներու եւ 2023-ի ցեղասպանութեան միջազգայնօրէն ճանաչում, մշակութային ժառանգութեան պահպանում եւ քաղաքական ու նիւթական օժանդակութիւններու ապահովում.

Բ) Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործընթացի խթանում մինչեւ Թուրքիոյ պաշտօնական ճանաչումը եւ անժամանցելի իրաւունքներու հատուցում եւ վերականգնում.

Գ) հարենիքէն դուրս աշխարհատարած հայ ժողովուրդի սահմանադրական, իրաւական, դաշնագրային, քաղաքական եւ համայնքային կամ փոքրամասնական իրաւունքներու պահպանում եւ ընդլայնում.

Դ) Սփիւռքի մէջ հայութեան՝ առհասարակ, եւ երիտասարդութեան՝ ի մասնաւորի, քաղաքականացում ու տարբեր երկիրներու մէջ քաղաքական կեանքի լիիրաւ մասնակցութիւն:

Բնականաբար, մեր գործը առաւելագոյնս կ’արդիւնաւորուէր ՀՀ իշխանութեան տարբեր օղակներու հետ համադրումի եւ դերերու բաշխման հասկացողութեամբ, որն ի զօրու էր մինչեւ 2020-ի Արցախեան երկրորդ պատերազմի աւարտը. այդ թուականէն ետք երբ ՀՀի իշխանութիւնները կտրականապէս երես դարձուցին ազգային գաղափարախօսութենէն, սաստկացուցին հայրենի ժողովուրդը պառակտելու իրենց քաղաքականութիւնը եւ զայն տեղափոխեցին նաեւ Սփիւռք, կամայական ու թելադրուած արդարադատական համակարգ հաստատեցին, քաղաքական նկատառումներով ՀՅԴի եւ առհասարակ ընդդիմութեան դէմ պայքար շղթայազերծեցին, ժողովրդավարութեան տեսքը պահելով խորքը դատարկեցին, Արցախի հիմնահարցը անտեսեցին, շարունակաբար արժեզրկեցին մեր ազգային արժէքներն ու ձգտումները, նոր ու ծայրայեղ արշաւի ձեռնարկեցին Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցուոյ եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի դէմ, այսպէս կոչուած «իրական» Հայաստանով դրժեցին մեր փառապանծ պատմութիւնը եւ ազգային ձգտումները, Անկախութեան հռչակագիրը նուաստացնելով, կեղծ եւ մուրացուող խաղաղութեան օրակարգով մոլորեցուցին ժողովուրդը եւ բազմիցս փաստեցին պարտուողական հոգեբանութեանբ թշնամիներուն միակողմանի զիջումներու պատրաստակամութիւնը … այդ համադրումի եւ դերերու բաշխման կապը լրիւ խզուեցաւ:

Երբ աշխարհով մէկ կը պայքարէինք Թուրքիա-Ատրպէյճան թանտեմի հակահայ արշաւին, խեղաթիւրումներուն եւ տակաւ աճող յարձակողապաշտ ու փան-թուրանական ախորժակներուն դէմ՝ անհաւասար ոյժերով այդ պայքարին մէջ գրանցելով լուրջ յաղթանակներ, բոլորիս անհաւատալի կը թուէր թէ թշնամիներու կողքին եւ մեզ կռնակէն հարուածող անխնայ պայքար պիտի բանար մեր դէմ նաեւ ՀՀ իշխանութիւնները՝ վարչապետի, նախարարներու եւ ԱԺ հարթակէն հնչած անպատասխանատու զրպարտութիւններով, օտար պետութիւններու մօտ ՀՀ շատ մը ներկայացուցիչներու ու պետական այցելուներու կեցուածքով եւ քարոզչութեամբ եւ Սփիւռքի մէջ իր հակակշռին ենթակայ կամակատար կառոյցներ յառաջացնելով եւ գործի մղելով: Անհասկնալին եւ անընդունելին այն է, որ այս ձեւով ՔՊ-ական վարչակարգը ինքն իր ոտքին կը կրակէր փորձել թուլացնելով այն օղակը, որ օրն ի բուն կ’աշխատէր, ու կ’աշխատի, հայրենի պետութեան ամրապնդման ու հայութեան շահերու պաշտպանութեան համար:

Բայց մենք ընկրկողը չենք. մենք ամրօրէն կը հաւատանք մեր կեցուածքներու արդարութեան, որոնք հիմնուած են մեր պատմութեան, մեր անժամանցելի իրաւունքներու եւ մարդկային վսեմագոյն արժէքներու վրայ։ Մենք ականատեսն ենք Հայ Դատի հանդէպ համահայկական նեցուկին, որը ցայտուն վկայութիւնն է մեր պայքարի ու պահանջատիրութեան արդարացիութեան. նաեւ՝ քաջ կը գիտակցինք որ իշխանութիւնները գնայուն են, իսկ պետութիւնը մնայուն: Մենք պարտք ունինք ո՛չ միայն մեր նահատակներու առջեւ, այլ նաեւ հայ նոր սերունդի։

Ուստի, շարունակելու ենք Հայ Դատի մեր ծաւալուն գործունէութիւնը՝ անվարան ու կրկնապատկուած վճռակամութեամբ, մինչեւ մեր ազգային նպատակներու լիակատար իրագործումը:

Շնորհակալութիւն ձեր բոլորին՝ ձեր ներկայութեան, հաւատքին ու աջակցութեան համար:

ՅՏԽ
2026-9-25 Երեւան

Ա.- Հայկական ուժերու հեռացում Արցախի տարածքներէն եւ հակամարտութեան լուծում` Ազրպէյճանի տարածքային ամբողջականութեան շրջագիծին մէջ,
Բ.- Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումի աշխատանքներու դադրեցում,
Գ.- Յատուկ պայմանագիրով Թուրքիոյ տարածքային ամբողջականութեան եւ ընդհանուր սահմաններու ճանաչում:

Այս նախապայմանները վերափոխուած են. թուրքեւ-ազրպէյճանական միացեալ դաշինքը, դերերու բաժանումով, կ՛արծարծէր այլ նախապայմաններ, որոնցմէ ամէնէն առաջնայիններն են.

Ա.- Զանգեզուրի միջանցք,
Բ.- Սահմանադրութեան փոփոխութիւն,
Գ.- Դատական հայցերու յետս կոչում:

Կարելի է արձանագրել, որ նախապայմանները կատարուած են` Արցախի այսօրուան իրավիճակը, Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը Երեւանի արտաքին քաղաքականութեան առաջնային օրակարգ չնկատելը, Հայաստանի Հանրապետութեան յայտարարուած տարածութենէն դուրս հայապատկան որեւէ տարածքի պահանջէն  եւ Ազրպէյճանի դէմ միջազգային ատեաններու մօտ յարուցուած դատերէն հրաժարիլը, Սահմանադրութիւնը փոխելու եւ Անկախութեան հռչակագիրը սահմանադրազերծելու մասին պաշտօնապէս յայտարարելը պարզապէս քանի մը փաստ են նախապայմաններու կատարումին:

Արցախի հարցի այս կերպ լուծարումը իբրեւ նախապայման, սկզբունքով պէտք էր բաւարար նկատուած ըլլար Անգարայի կողմէ  դասական նախապայմաններու ամբողջութիւնը կատարուած նկատելու եւ անցնելու սահմանի բացման գործընթացին: Այդպէս չէ սակայն: Հիմա Անգարան կը պայմանաւորէ այդ բոլորը Հայաստան-Ազրպէյճան խաղաղութեան պայմանագիրի կնքումով: Իր հերթին, Ազրպէյճանը խաղաղութեան պայմանագիրը կը պայմանականացնէ Սահմանադրութեան փոփոխութեամբ:

Անգարան յստակօրէն Երեւանի հետ երկխօսութեան արդիւնաւորումը կամ սահմանի բացումը կը փոխկապակցէ Պաքուի հետ համաձայնութեամբ: Հակառակ անոր որ համաձայնութիւններ կը կայանան եւ այնպիսի մթնոլորտ կը յառաջացուի, որ սահմանի բացումը շատ մօտալուտ է, այդուհանդերձ գործընթացը կը մնայ սառած:

Հայաստանի Հանրապետութեան Անվտանգութեան խորհուրդի քարտուղարը հիմա, ըստ էութեան, կ՛որդեգրէ Երեւան-Անգարան Երեւան-Պաքուին կապելու Անգարայի մօտեցումը: «Հայ-թրքական յարաբերութիւնները կը կապեմ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ազրպէյճանի միջեւ եղած գործընթացների հետ»: Այս յայտարարութեամբ Երեւանը ինք եւս փոխկապակցած կ՛ըլլայ երկու գործընթացները: Այսինքն, Հայաստան-Թուրքիա սահմանը կը բացուի, երբ Ազրպէյճանի հետ կնքուի համաձայնագիրը: Իսկ Ազրպէյճանի հետ կը կնքուի համաձայնութիւն, երբ Հայաստան փոխէ իր Սահմանադրութիւնը: Երեւանը արդէն յայտարարած է Սահմանադրութիւնը փոխելու եւ Անկախութեան հռչակագիրը սահմանադրազերծելու մտադրութեան մասին:

«Ա.»

ՀՅԴ Բիւրոյի հրաւիրած համահայկական այս հաւաքին պիտի մասնակցին շուրջ քսան երկիրներէ ժամանած` ՀՅԴ Հայ դատի յանձնախումբերու եւ գրասենեակներու պատասխանատուներ, ինչպէս նաեւ ՀՅԴ կուսակցական մարմիններու ներկայացուցիչներ:

Խորհրդաժողովի նպատակն է գնահատել կառոյցներուն նախընթաց աշխատանքները, քննարկել ու համադրել յառաջիկայ գործողութիւններու հիմնական ուղղութիւնները, ինչպէս նաեւ կատարել մարտավարական որոշակի վերանայումներ:

Օրակարգի առանցքին մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ առհասարակ հայ ժողովուրդին առջեւ ծառացած արտաքին քաղաքական հիմնական մարտահրաւէրներուն քննարկումն է եւ անոնց յաղթահարման գործին մէջ Հայ դատի համակարգի ներուժի նպատակային օգտագործումը:

Խորհրդաժողովի պաշտօնական բացման արարողութիւնը տեղի կ՛ունենայ 25 սեպտեմբերին, ժամը 12:00-ին, «Էլիթ փլազա» կեդրոնի «Մանթաշով» սրահին մէջ:

Վարչապետի աշխատակազմին մաս կազմող Հանրային կապերու եւ տեղեկատուութեան կեդրոնին զեկուցումը կ՛առաջարկէ ճգնաժամի յաղթահարման հինգ քայլէ բաղկացած ճամբու քարտէս.

1.- Բարենորոգման օրակարգի վերայստակացում եւ հանրահռչակում,
2.- Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ փաստացի պետի հեռացումը (հանգստեան կոչուիլը),
3.- Կաթողիկոսական տեղապահի ընտրութիւն,
4.- Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ միասնական կանոնադրութեան ընդունումը,
5.- Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ընտրութիւն:

«Սոյն զեկուցումը չի վիճարկեր եկեղեցւոյ դաւանաբանական հիմքերը, սրբազան աւանդութիւնը եւ կանոնական կարգը: Հակառակը` ան կը փաստագրէ նոյնինքն այդ հիմքերու խախտումները` ի պաշտպանութիւն եկեղեցւոյ ինքնութեան եւ ինքնավարութեան», նշուած է յայտարարութեան մէջ:

Զեկուցումին մէջ փաստագրուած են 16 կէտեր, որոնցմով, ըստ գործադիր իշխանութեան, կ՛արտայայտուի ճգնաժամը:

Անոնց շարքին են.

• . կուսակրօնութեան ուխտի խախտումը եւ բարեվարքութեան խախտումներու անպատժելիութիւնը,
• հոգեւորականներու կամայական հետապնդումները եւ կարգալուծութիւնները,
• ֆինանսական անթափանցիկութիւնը եւ եկեղեցապատկան գոյքի ոչ նպատակային օգտագործումը,
• ազգակցական ձեռնադրութիւնները եւ խմբակային կառավարումը,
• Սուրբ խորանի քաղաքականացումը եւ արտաքին ազդեցութիւններու տարածումը,
• Ազգային-եկեղեցական ժողովի 27-ամեայ խափանումը եւ միասնական Սահմանադրութեան բացակայութիւնը,
• պառակտումները սփիւռքի թեմերուն մէջ:

Այս զեկուցումին մէջ կը ներկայացուին նաեւ պնդումներ, որոնց շարքին` հոգեւորականներու սեռային կեանքին վերաբերեալ մանրամասնութիւններ, որոնք հիմնականին մէջ հիմնուած են Գարեգին Բ. կաթողիկոսէն տարբեր պատճառներով դժգոհ տարբեր հոգեւորականներու հարցազրոյցներուն վրայ: Թէեւ Առաքելական եկեղեցին իր տնօրինած գոյքին բերումով Հայաստանի մեծ հարկատուներէն է, սակայն զեկուցումին մէջ նաեւ ծաւալուն անդրադարձ կայ ֆինանսական թափանցիկութեան խնդիրներուն:

Մայր Աթոռը Կը հակադարձէ

Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածինը յայտարարեց, որ «կառավարութեան կողմէ հրապարակուած Հայաստանեայց առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ մասին այսպէս կոչուած զեկուցումը իր բովանդակութեան եւ ձեւին մէջ հակասահմանադրական է, հակականոնական եւ անօրինական»:

«Պետական միջոցներու մսխումով` ընկերային ցանցերու եւ լրատուամիջոցներու մէջ հրապարակուած մեղադրանքներու ու յերիւրանքներու հիման վրայ շարադրուած «զեկուցումը» դրսեւորումն է քաղաքական հաշուեյարդարի, քինախնդրութեան եւ եկեղեցւոյ ներքին կեանքին դատապարտելի միջամտութեան», կը պնդէ Մայր աթոռը:

«Եկեղեցւոյ տկարացման, եկեղեցականութեան հեղինակազրկման համար որդեգրուած սոյն դատապարտելի քաղաքականութիւնը երբեք չի կրնար ծառայել հայրենիքի եւ աշխարհասփիւռ մեր ժողովուրդի բարիքին, միասնականութեան ամրապնդման, առաւել եւս արտաքին անվտանգային սպառնալիքներու յանդիման` առկայ փորձութիւնների դիմագրաւմանը», նշուած է յայտարարութեան մէջ:

Տեսանիւթի մը մէջ, զոր հրապարակած են իրանական «Ֆարս» եւ «Թասնիմ»  լրատու գործակալութիւնները, Սաֆաւի կը պնդէ, որ Իրանն ու Օմանը «համաձայնութեան եկած են նեղուցի կառավարման եղանակին շուրջ, սակայն ամերիկացիները խոչընդոտած են զայն»:

Պատերազմէն առաջ Հորմուզով կը փոխադրուէր աշխարհի մէջ սպառող նաւթին եւ բնական կազին շուրջ 20 առ հարիւրը: Մինչդեռ հիմա օրական շատ քիչ նաւեր կ՛անցնին նեղուցէն:

Գերագոյն հոգեւոր պետին խորհրդականը նշած է, որ Պարսից ծոցը եւ Կարմիր ծովը, ինչպէս նաեւ Հորմուզի նեղուցն ու Պապ Մանտեպը իբրեւ փոխկապակցուած պատերազմի թատերաբեմ դիտարկելու Իրանի ռազմավարութիւնը հիմնովին պիտի փոխէ տագնապին բնոյթը:

Սաֆաւի նաեւ ըսած է, որ Եմէնի հուսիները, որոնք յառաջխաղացք արձանագրած են Պապ Մանտեպի նեղուցին մէջ եւ կարեւոր դիրքեր գրաւած են, ունին իրենց «սեփական նպատակներն ու ռազմավարութիւնը, եւ անոնք մեծ յառաջընթաց արձանագրած են զէնքի արտադրութեան մէջ»:

Իրանի նախագահ Մեսուտ Փեզեշքիան 23 սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովի ամպիոնէն վստահեցուցած էր, որ Իրան երբեք պիտի չյանձնուի Միացեալ Նահանգներուն, բայց տակաւին կը հաւատայ դիւանագիտութեան:

Ան նաեւ հակադարձած էր Միացեալ Նահանգներու նախագահ Թրամփին` յայտարարելով, որ Իրան ոչ թէ ահաբեկչութեան աղբիւր է, այլ անոր զոհը: «Երէկ Թրամփ մեզ ահաբեկիչներ անուանեց: Մենք ահաբեկչութեան զոհեր ենք», յայտարարած էր Փեզեշքիան: