ՎԱԶԳԷՆ ԳԱՎԼԱԳԵԱՆ

Լիբանանի ապագան՝ ընտրական հաշուարկներու, տարածաշրջանային հակամարտութեան եւ դիւանագիտական բանակցութիւններու խաչմերուկին վրայ

Մերձաւոր Արեւելքը կը գտնուի այնպիսի հանգրուանի մը մէջ, ուր ընտրութիւնները այլեւս միայն իշխանութեան փոփոխութեան հարց չեն։ Անոնք կրնան անմիջական ազդեցութիւն ունենալ պատերազմի շարունակութեան, բանակցութիւններու ապագային եւ ամբողջ տարածաշրջանի անվտանգութեան վրայ։

Իսրայէլի Հոկտեմբեր 27-ի խորհրդարանական ընտրութիւնները եւ Միացեալ Նահանգներու Նոյեմբեր 3-ի միջանկեալ ընտրութիւնները կը կատարուին Իրանի հետ հակամարտութեան, Լիբանանի հարաւին շարունակուող բախումներուն եւ նաւթային շուկաներու անկայունութեան պայմաններուն մէջ։

Այս ընտրութիւնները տեղի կ՚ունենան այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր ներքին քաղաքական հաշուարկները ուղղակիօրէն կը կապուին արտաքին եւ անվտանգային որոշումներու հետ։ Կառավարութիւնները պէտք է միաժամանակ պատասխանեն հասարակութեան վախերուն, զինուորական հաստատութիւններու պահանջներուն, տնտեսական ճնշումներուն եւ դաշնակիցներու ակնկալիքներուն։ Այդ պատճառով ընտրական քարոզարշաւները կրնան վերածուիլ ոչ միայն քաղաքական ծրագրերու մրցակցութեան, այլեւ պատերազմի նպատակներու, անոր գինին եւ ելքի կարելիութեան շուրջ հանրային քուէարկութեան։

Հիմնական հարցումը հետեւեալն է․ արդեօք ընտրութիւնները պիտի նպաստե՞ն պատերազմի սաստկացման, թէ՞ հակառակաբար պիտի ստիպեն կողմերը փնտռելու ելքի մը կարելիութիւնը։ Պատասխանը կախեալ պիտի ըլլայ ոչ միայն ընտրութիւններու արդիւնքէն, այլեւ այն բանէն, թէ նոր կամ գործող իշխանութիւնները որքան ազատութիւն պիտի ունենան իրենց նախընտրական խոստումները գործնական քաղաքականութեան վերածելու համար։

Իսրայէլ․ ընտրութիւններ՝ անվտանգութեան եւ իշխանութեան պայքարի միջեւ

Իսրայէլի մէջ վարչապետ Բենիամին Նեթանիահուի քաղաքական ապագան սերտօրէն կապուած է անվտանգութեան հարցերուն, 2023-ի հոկտեմբեր 7-ի յարձակումներուն հետեւանքներուն եւ յաջորդած պատերազմներուն։ Հոկտեմբեր 27-ի ընտրութիւնները պիտի որոշեն ոչ միայն կառավարութեան կազմը, այլեւ այն քաղաքական շրջանակը, որուն մէջ պիտի ձեւաւորուին Իսրայէլի յաջորդ քայլերը Լիբանանի, Իրանի եւ պաղեստինեան հարցին նկատմամբ։ Սակայն ընդդիմութեան իշխանութեան հասնիլը ինքնաբերաբար չի նշանակեր արտաքին քաղաքականութեան արմատական փոփոխութիւն։

Իսրայէլի ընտրական պայքարին մէջ անվտանգութիւնը սովորաբար կը զբաղեցնէ կեդրոնական տեղ։ Հոկտեմբեր 7, 2023-ի յարձակումներուն հետեւանքով հասարակութեան մէջ խորացած է այն համոզումը, որ պետութիւնը պէտք է կանխէ սահմանային սպառնալիքները՝ նոյնիսկ եթէ այդ նպատակին համար անհրաժեշտ ըլլան երկարատեւ ռազմական գործողութիւններ։ Միաժամանակ, պատերազմի երկարաձգումը կը բարձրացնէ զոհերու, պատանդներու, տեղահանուածներու եւ տնտեսական վնասներու հարցերը։ Այս հակասութիւնը ընտրական բանավէճին կու տայ երկակի բնոյթ․ մէկ կողմէ՝ պահանջ կայ աւելի կոշտ անվտանգային քաղաքականութեան, իսկ միւս կողմէ՝ աճող է այն հարցումը, թէ արդեօք ռազմական ուժը կը մօտեցնէ՞ երկիրը կայուն լուծումի։

Ընտրութիւններուն շուրջ կարելի է առանձնացնել երեք սցենար։

Առաջին՝ Նեթանիահուի ճամբարին վերարտադրութիւնը։ Այս պարագային անվտանգութեան խիստ քաղաքականութիւնը կրնայ շարունակուիլ, իսկ Լիբանանի հարաւին մէջ Իսրայէլի ռազմական ներկայութեան եւ «Հըզպալլայի» զինաթափման հարցերը մնալ բանակցութիւններու կեդրոնը։ Իրանի պարագային եւս կրնայ պահպանուիլ ռազմական ճնշման ու դիւանագիտական պարտադրանքի համադրութիւնը։

Այս սցենարին մէջ կառավարութիւնը կրնայ փորձել ընտրական յաղթանակը ներկայացնել իբրեւ հանրային մանդատ՝ շարունակելու ռազմական գործողութիւնները եւ մերժելու արագ զիջումները։ Սակայն այդպիսի մօտեցումը կրնայ նաեւ խորացնել միջազգային մեկուսացումը, մեծցնել դաշնակիցներու հետ տարակարծութիւնները եւ աւելի ծանրացնել Լիբանանի ու Իրանի ճակատներուն վրայ միաժամանակ գործելու բեռը։

Երկրորդ՝ ընդդիմութեան յաջողութիւնը։ Նոր կառավարութիւնը կրնայ փորձել վերականգնել միջազգային յարաբերութիւններու որոշ մասը եւ վերատեսութեան ենթարկել ռազմական գործողութիւններու քաղաքական գինը։ Սակայն Իրանի միջուկային կարողութիւնները սահմանափակելու եւ Իսրայէլի հիւսիսային սահմանին անվտանգութիւն ապահովելու հարցերուն շուրջ ընդդիմութեան գլխաւոր ուժերուն մօտ նոյնպէս կան խիստ դիրքորոշումներ։ Հետեւաբար, ղեկավարութեան փոփոխութիւնը պէտք չէ շփոթել խաղաղութեան ինքնաբերական հաստատման հետ։

Ընդդիմադիր կառավարութիւնը կրնայ աւելի մեծ տեղ տալ դիւանագիտութեան, միջազգային միջնորդութեան եւ սահմանային վերահսկողութեան աշխատելացեւերուն։ Բայց անոր առջեւ պիտի մնայ ներքին քաղաքական ճնշումը․ որեւէ զիջում կրնայ ներկայացուիլ իբրեւ անվտանգութեան թուլացում, իսկ որեւէ նոր ռազմական գործողութիւն՝ իբրեւ նախորդ իշխանութեան քաղաքականութեան շարունակութիւն։ Այս երկակի ճնշումը կրնայ սահմանափակել նոր ղեկավարութեան մանեւրի տարածքը։

Երրորդ՝ ընտրական փակուղի։ Եթէ ո՛չ իշխող ճամբարը, ո՛չ ընդդիմութիւնը չկարենան կազմել կայուն մեծամասնութիւն, Իսրայէլ կրնայ մտնել երկարատեւ քաղաքական անորոշութեան շրջան։ Այդ պարագային կառավարութիւնը կրնայ շարունակել գործել ժամանակաւոր կարգավիճակով, մինչդեռ ռազմական եւ անվտանգային որոշումները կը մնան գործող իշխանութեան ձեռքը։ Այս վիճակը կրնայ դիւանագիտութիւնը դանդաղեցնել եւ սահմանափակել երկարաժամկէտ համաձայնութիւններ կնքելու կարողութիւնը։

Կարեւոր է նաեւ նշել, որ Իսրայէլի ընտրական պայքարը տեղի կ՚ունենայ բազմաթիւ կուսակցութիւններու եւ կոալիցիոն բանակցութիւններու պայմաններուն մէջ։ Հետեւաբար, նոյնիսկ ընտրութիւններու արդիւնքին յստակ ըլլալու պարագային, նոր կառավարութեան կազմաւորումը եւ քաղաքական ուղղութեան ճշդումը կրնան ժամանակ պահանջել։

Այս ժամանակային բացը ինքնին կրնայ ազդեցութիւն ունենալ տարածաշրջանային զարգացումներուն վրայ։ Գործող կառավարութիւնը կրնայ փորձել արագ որոշումներ առնել՝ նախքան նոր կոալիցիայի ձեւաւորումը, իսկ ընդդիմութիւնը կրնայ զգուշանալ այնպիսի քայլերէ, որոնք ընտրութիւններէն առաջ կը թուին քաղաքական շահագործում։ Այս պատճառով ընտրական շրջանը կրնայ ըլլալ միաժամանակ զսպման եւ վտանգաւոր սխալ հաշուարկներու շրջան։

Միացեալ Նահանգներ․ Նոյեմբեր 3-ի ընտրութիւններուն ազդեցութիւնը

Ամերիկայի միջանկեալ ընտրութիւնները պիտի որոշեն Քոնկրեսի ուժերու յարաբերակցութիւնը, եւ ազդեցութիւն պիտի ունենան նախագահ Տանըլտ Թրամփի Իրանի նկատմամբ քաղաքականութեան վրայ։ Ի տարբերութիւն նախագահական ընտրութիւններու, այս քուէարկութիւնը ուղղակիօրէն նոր նախագահ չի նշանակեր, սակայն կրնայ փոխել վարչակազմին քաղաքական եւ օրենսդրական հնարաւորութիւնները։

Քոնկրեսի կազմը կրնայ ազդել ռազմական ծախսերու հաստատման, պատժամիջոցներու ընդլայնման, արտաքին օգնութեան եւ վարչակազմի որոշումներու նկատմամբ վերահսկողութեան վրայ։ Նոյնիսկ եթէ նախագահը պահպանէ արտաքին քաղաքականութեան հիմնական նախաձեռնութիւնը, խորհրդարանական մեծամասնութեան փոփոխութիւնը կրնայ սահմանափակել կամ ընդլայնել անոր գործողութիւններու քաղաքական տարածքը։

Հոկտեմբեր 8-ին Թրամփ յայտարարած էր, թէ Միացեալ Նահանգները մինչեւ նոյեմբեր 3-ի ընտրութիւնները պիտի չյարձակին Իրանի վրայ՝ միաժամանակ նշելով, որ Ուաշինկթընի եւ Թեհրանի միջեւ բանակցութիւններ կը շարունակուին։ Այդ յայտարարութիւնը կը մատնանշէ ընտրական օրացոյցին եւ ռազմական որոշումներուն միջեւ կապը, բայց ինքնին երկարաժամկէտ խաղաղութեան երաշխիք չէ։

Ամերիկեան քաղաքականութեան երեք հնարաւոր ուղղութիւնները հետեւեալներն են։

Առաջին՝ ընտրութիւններէն առաջ զսպուածութիւն։ Սպիտակ Տունը կրնայ փորձել խուսափիլ լայնածաւալ նոր պատերազմէ մը, որ կրնայ բարձրացնել նաւթի գիները, սրել կենսածախսի հարցը եւ ընտրողներուն մօտ դժգոհութիւն յառաջացնել։ Սակայն այդ զսպուածութիւնը չի բացառեր սահմանափակ ռազմական գործողութիւնները, պատժամիջոցները կամ ծովային ճնշումը։

Այս զսպուածութիւնը կրնայ նաեւ ծառայել բանակցային դիրքերու ամրապնդման։ Վարչակազմը կրնայ փորձել պահպանել ռազմական սպառնալիքի հաւաստիութիւնը՝ առանց անմիջական լայնածաւալ գործողութեան դիմելու։ Այսպիսի քաղաքականութիւն մը, սակայն, ունի հակառակ վտանգ․ Իրանը կրնայ զայն ընկալել իբրեւ ժամանակաւոր ընտրական դադար եւ փորձել այդ շրջանին մէջ բարելաւել իր դիրքերը։

Երկրորդ՝ ընտրութիւններէն ետք նոր ռազմական ճնշում։ Եթէ բանակցութիւնները ձախողին եւ կողմերը շարունակեն տարակարծիք մնալ Իրանի միջուկային ծրագիրին, ուրանի հարստացման եւ Հորմուզի նեղուցին վերահսկողութեան շուրջ, ռազմական գործողութիւններու վերսկսումը կրնայ վերադառնալ օրակարգ։ Բայց նոյնիսկ ընտրութիւններէն ետք նման որոշում մը կախեալ պիտի ըլլայ ռազմական ծախսերէն, դաշնակիցներու դիրքորոշումներէն եւ հակամարտութեան ընդլայնման վտանգէն։

Նոր ռազմական ճնշումը կրնայ ունենալ տարբեր ձեւեր՝ սահմանափակ օդային հարուածներ, ծովային գործողութիւններ, պատժամիջոցներու խստացում կամ տարածաշրջանային դաշնակիցներու աջակցութեան ընդլայնում։ Սակայն իւրաքանչիւր քայլ կրնայ առաջացնել հակադարձութիւններ ոչ միայն Իրանի, այլեւ անոր դաշնակից ուժերուն կողմէ Լիբանանի, Իրաքի, Սուրիոյ կամ Եմէնի ուղղութիւններուն մէջ։

Երրորդ՝ բանակցութիւններու վերակենդանացում։ Թրամփի վարչակազմը կրնայ փորձել ձեռք բերել համաձայնութիւն մը, որ կը սահմանափակէ Իրանի միջուկային գործունէութիւնը, կը վերականգնէ նաւագնացութեան անվտանգութիւնը եւ կը նուազեցնէ ռազմական գործողութիւններու անհրաժեշտութիւնը։ Սակայն այդպիսի համաձայնութեան մը կայունութիւնը կախեալ պիտի ըլլայ պայմաններու յստակութենէն, փոխադարձ վստահութենէն եւ համաձայնութեան գործադրութեան վերահսկողութենէն։

Ուստի, Նոյեմբեր 3-ը կրնայ ըլլալ քաղաքական հանգրուան մը, բայց ոչ ինքնաբերաբար պատերազմի աւարտի կամ նոր պատերազմի սկզբնաւորման ամսաթիւ մը։ Ընտրութիւններէն ետք վարչակազմը կրնայ ունենալ աւելի մեծ ազատութիւն, բայց նաեւ աւելի մեծ պատասխանատուութիւն՝ բացատրելու համար, թէ ինչու ընտրուած է ռազմական կամ դիւանագիտական ուղին։

Իրան․ զսպո՞ւմ, համաձայնութի՞ւն, թէ՞ նոր պատերազմ

Իրանի հարցը տարածաշրջանային ճգնաժամին կեդրոնական հանգոյցներէն մէկն է։ Թեհրանի միջուկային ծրագիրը, ամերիկեան պատժամիջոցները, ծովային հաղորդակցութեան անվտանգութիւնը եւ Իրանի տարածաշրջանային դաշնակիցներուն դերը փոխկապակցուած խնդիրներ են։ Նոյնիսկ եթէ կողմերը համաձայնին ժամանակաւոր զինադադարի մը շուրջ, այդ մէկը չի նշանակեր, թէ անոնց հիմնական տարակարծութիւնները լուծուած են։

Իրանի համար բանակցութիւնները միայն միջուկային հարցի շուրջ չեն։ Անոնք կը կապուին նաեւ ազգային ինքնիշխանութեան, պատժամիջոցներու վերացման, տարածաշրջանային ազդեցութեան եւ ռազմական զսպման կարողութեան հետ։ Թեհրանը կրնայ վախնալ, որ միջուկային ծրագիրին շուրջ զիջումները պիտի օգտագործուին յաջորդաբար հրթիռային կարողութիւններուն եւ տարածաշրջանային դաշնակիցներուն դէմ ճնշում բանեցնելու համար։

Առաջին ցենար՝ սահմանափակ համաձայնութիւն։ Իրանը եւ Միացեալ Նահանգները կրնան համաձայնիլ ժամանակաւոր քայլերու շուրջ՝ նուազեցնելու յարձակումները, ապահովելու նաւագնացութիւնը եւ վերսկսելու բանակցութիւնները։ Նման համաձայնութիւն մը կրնայ ժամանակ շահիլ, բայց առանց միջուկային հարցին եւ պատժամիջոցներուն շուրջ յստակ լուծումներու՝ մնալ փխրուն։

Սահմանափակ համաձայնութիւնը կրնայ ներառել հարստացման մակարդակի ժամանակաւոր սահմանափակում, միջազգային վերահսկողութեան ընդլայնում, որոշ պատժամիջոցներու մասնակի թեթեւացում եւ ծովային հաղորդակցութեան անվտանգութեան փոխադարձ երաշխիքներ։ Սակայն նման քայլերու գործադրութիւնը պիտի պահանջէ մշտական վերահսկողութիւն եւ խախտումներու պարագային յստակ արձագանգի կարգ։

Երկրորդ սցենար՝ ռազմական գործողութիւններու վերսկսում։ Եթէ բանակցութիւնները ձախողին, ծովային բախումները սաստկանան կամ կողմերէն մէկը յարձակումները դիտէ իբրեւ իր կենսական շահերուն անմիջական սպառնալիք, հակամարտութիւնը կրնայ վերսկսիլ աւելի մեծ տարողութեամբ։ Հորմուզի նեղուցին մէջ նաւերու դէմ յարձակումներու մասին հաղորդումները կը բարձրացնեն այս վտանգը՝ յատկապէս երբ անոնք կը զուգադիպին ռազմական սպառնալիքներու եւ դիւանագիտական փակուղիի։

Այս սցենարին մէջ առաջին հետեւանքներէն մէկը կրնայ ըլլալ նաւթային շուկաներու նոր անկայունութիւնը։ Հորմուզի նեղուցը միջազգային էներգետիկ փոխադրումներու կարեւոր ուղի է, եւ անոր շուրջ որեւէ լուրջ խափանում կրնայ բարձրացնել փոխադրութեան ապահովագրական ծախսերը, նաւթի գիները եւ համաշխարհային տնտեսական անորոշութիւնը։ Այդ տնտեսական հետեւանքները իրենց հերթին կրնան ճնշում բանեցնել բոլոր կողմերուն վրայ՝ վերադառնալու բանակցութիւններու։

Երրորդ սցենար՝ երկարատեւ դիմակայութիւն առանց վերջնական պատերազմի։ Կողմերը կրնան շարունակել պատժամիջոցները, ռազմական պատրաստութիւնները, սահմանափակ գործողութիւնները եւ միջնորդաւորուած բանակցութիւնները՝ առանց համապարփակ համաձայնութեան հասնելու։ Այս տարբերակը չի վերացներ պատերազմի վտանգը, այլ զայն կը պահէ մշտական անորոշութեան մէջ։

Երկարատեւ դիմակայութիւնը կրնայ նաեւ աստիճանաբար փոխել տարածաշրջանի ուժերու դասաւորումը։ Կողմերը կրնան փորձել ամրապնդել իրենց դաշնակիցներու ցանցերը, զարգացնել անօդաչու սարքերու եւ հրթիռային համակարգերու կարողութիւնները եւ օգտագործել տնտեսական կամ ծովային ճնշման միջոցներ։ Այսպիսի միջավայրի մէջ փոքր միջադէպ մը կրնայ արագօրէն վերածուիլ մեծ ճգնաժամի։

Իրանի ղեկավարութեան հաշուարկներուն մէջ կարեւոր պիտի ըլլան նաեւ ներքին կայունութիւնը, տնտեսական ճնշումը եւ այն հարցը, թէ որքան հեռու կրնայ երթալ Թեհրանը՝ առանց հակառակորդներուն կողմէ աւելի լայն գործողութիւններու պատճառ դառնալու։ Ներքին տնտեսական դժուարութիւնները կրնան մղել դէպի համաձայնութիւն, բայց կրնան նաեւ ուժեղացնել կոշտ դիրքորոշումները՝ արտաքին սպառնալիքի շուրջ հասարակութիւնը համախմբելու նպատակով։

Լիբանան․ տարածաշրջանային պատերազմի ամենախոցելի ճակատներէն մէկը

Լիբանանի պարագային վտանգը այն է, որ երկիրը կրնայ դառնալ իր վերահսկողութենէն դուրս գտնուող հակամարտութեան գլխաւոր մարտադաշտերէն մէկը։ Իսրայէլի եւ «Հըզպալլայի» միջեւ 2026-ի Մարտ 2-ին վերսկսած պատերազմէն ետք, ամերիկեան միջնորդութեամբ բանակցութիւնները կեդրոնացած են իսրայէլեան յարձակումներու դադրեցման, իսրայէլեան ուժերու հեռացման եւ «Հըզպալլայի» զինաթափման հարցերուն վրայ։ Այս պահանջներուն շուրջ կողմերուն միջեւ խոր տարակարծութիւնները կը դժուարացնեն կայուն համաձայնութեան մը կնքումը։

Լիբանանի խոցելիութիւնը միայն ռազմական բնոյթ չունի։ Երկիրը կը տառապի տնտեսական տկարութենէ, պետական հաստատութիւններու սահմանափակ կարողութենէն, քաղաքական բաժանումներէ եւ երկարատեւ տեղահանութենէ։ Նոր պատերազմ մը կրնայ հարուածել նաւահանգիստներուն, ճամբաներուն, ելեկտրական ցանցին, առողջապահական համակարգին եւ կրթական հաստատութիւններուն։

Լիբանանի ապագային համար կարելի է առանձնացնել չորս հիմնական սցենար։

Առաջին՝ բանակցութիւններով պայմանաւորուած լարուածութեան նուազում։

Այս սցենարին պարագային, Ուաշինկթընի միջնորդութեամբ կարելի կ՚ըլլայ ձեռք բերել համաձայնութիւն մը, որ աստիճանաբար կը նուազեցնէ իսրայէլեան յարձակումները, կը կարգաւորէ սահմանային անվտանգութեան հարցերը եւ պայմաններ կը ստեղծէ տեղահանուածներու վերադարձին ու հարաւի վերաշինութեան համար։

Սակայն հիմնական հարցը կը մնայ հետեւեալը․ արդեօք կարելի՞ է համաձայնիլ Լիբանանի պետական ինքնիշխանութեան ամրապնդման շուրջ՝ առանց նոր ռազմական բախումներու։ Այդ նպատակին համար անհրաժեշտ պիտի ըլլան ոչ միայն դիւանագիտական յայտարարութիւններ, այլեւ գործադրելի պայմաններ, վերահսկողութեան մեխանիզմներ եւ կողմերուն պարտաւորութիւններուն յստակեցում։

Այս սցենարը կրնայ ներառել սահմանային դիտարկման միջազգային կամ երկկողմ մեխանիզմներ, զինադադարի խախտումներու արձանագրում, տեղահանուածներու անվտանգ վերադարձ եւ հարաւային շրջաններու վերաշինութեան ֆինանսաւորում։ Սակայն անոր յաջողութիւնը կախեալ պիտի ըլլայ այն բանէն, թէ արդեօք բոլոր կողմերը պատրաստ են ընդունելու լիբանանեան պետութեան աւելի մեծ դերակատարութիւնը։

Երկրորդ՝ սահմանափակ բախումներու շարունակութիւն։

Այս տարբերակին պարագային լայնածաւալ պատերազմ չի սկսիր անմիջապէս, սակայն հարաւային Լիբանանի մէջ կը շարունակուին յարձակումները, հակադարձ գործողութիւնները եւ ռազմական ճնշումը։ Այս վիճակը կրնայ երկարաձգել տեղահանութիւնը, խոչընդոտել վերաշինութիւնը եւ աւելի ծանրացնել արդէն իսկ տկարացած լիբանանեան տնտեսութեան վիճակը։

Այս նաեւ կրնայ ստեղծել վտանգաւոր շրջան մը, ուր իւրաքանչիւր նոր միջադէպ կրնայ վերածուիլ աւելի մեծ բախումի՝ նոյնիսկ եթէ ո՛չ մէկ կողմ պաշտօնապէս կ՚ուզէ ամբողջական պատերազմ։ Սահմանափակ բախումներու երկարաձգումը կրնայ նաեւ սովորական դարձնել ռազմական ներկայութիւնը եւ թուլացնել զինադադարի քաղաքական արժէքը։

Երրորդ՝ լայնածաւալ պատերազմի վերսկսում։

Եթէ Իսրայէլ որոշէ աւելի ուժգին հարուածներ հասցնել «Հըզպալլային», իսկ վերջինս պատասխանէ աւելի մեծ տարողութեամբ հրթիռային կամ այլ յարձակումներով, ռազմական գործողութիւնները կրնան ընդլայնուիլ՝ ընդգրկելով աւելի մեծ տարածքներ։

Վտանգը առաւել կը մեծնայ, եթէ Լիբանանի ճակատը ուղղակիօրէն կապուի Իրանի եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ նոր ռազմական բախումներուն հետ։ Այդ պարագային Լիբանանը կրնայ վերածուիլ աւելի լայն տարածաշրջանային պատերազմի մէկ ճակատին՝ կրելով մարդկային, տնտեսական եւ ենթակառուցուածքային ծանր հետեւանքներ։

Իրավիճակ մը կրնայ նաեւ խորացնել համայնքային լարուածութիւնները եւ նոր ճնշումներ ստեղծել մայրաքաղաքին ու երկրի այլ շրջաններուն վրայ։

Չորրորդ՝ պետական իշխանութեան դերի ամրապնդում։

Լիբանանի համար երկարաժամկէտ լուծումը կը պահանջէ, որ պետութիւնը կարենայ իր տարածքին մէջ ապահովել անվտանգութիւնը եւ որոշումներու գործադրումը։ Սակայն այս գործընթացը չի կրնար սահմանափակուիլ միայն զինաթափման պահանջով։ Անհրաժեշտ են նաեւ իսրայէլեան յարձակումներու դադրեցում, սահմանային խնդիրներու լուծում, լիբանանեան բանակին կարողութիւններու ամրապնդում եւ միջազգային աջակցութեամբ վերաշինութեան ծրագիր։

Այս ուղղութեամբ բանակցութիւնները կրնան ճանապարհ բանալ դէպի աւելի կայուն կարգավիճակ, բայց միայն այն պարագային, երբ անվտանգութեան պարտաւորութիւնները փոխադարձ եւ գործադրելի ըլլան։

Պետական իշխանութեան ամրապնդումը կը պահանջէ նաեւ ներքին քաղաքական համաձայնութիւն։ Լիբանանեան պետութիւնը չի կրնար արդիւնաւէտ կերպով ստանձնել անվտանգութեան պատասխանատուութիւնը, եթէ քաղաքական ուժերը չեն համաձայնիր միասնական ազգային առաջնահերթութիւններու շուրջ։ Այդ առաջնահերթութիւնները պէտք է ներառեն սահմաններու պաշտպանութիւնը, բանակին աջակցութիւնը, տնտեսական վերականգնումը եւ արտաքին միջամտութիւններու սահմանափակումը։

Երեք ճակատներու փոխկապակցուածութիւնը

Իսրայէլի, Միացեալ Նահանգներու եւ Իրանի զարգացումները պէտք չէ դիտել իբրեւ իրարմէ անջատ գործընթացներ։ Իսրայէլի ընտրական հաշուարկները կրնան ազդել ռազմական որոշումներուն վրայ, ամերիկեան ընտրութիւնները՝ Իրանի նկատմամբ ճնշման մակարդակին, իսկ ամերիկա-իրանեան բանակցութիւնները՝ Լիբանանի մէջ ռազմական գործողութիւններու ծաւալին։

Այս փոխկապակցուածութիւնը կը նշանակէ, որ մէկ ճակատի մէջ տեղի ունեցող փոփոխութիւնը կրնայ արագօրէն արձագանգել միւս ճակատներուն վրայ։ Օրինակ՝ ամերիկեան-իրանեան բանակցութիւններու ձախողումը կրնայ մեծցնել Իսրայէլի ռազմական գործողութիւններու հաւանականութիւնը, իսկ Լիբանանի մէջ նոր բախումը կրնայ խոչընդոտել ծովային անվտանգութեան կամ միջուկային հարցի շուրջ բանակցութիւնները։

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ

Անգարայի մէջ գործող «Եւրասիական հետազօտութիւններու կեդրոն»-ը (AVIM) կ՛ուսումնասիրէ Կովկասի, Պալքաններու, Կեդրոնական Ասիոյ, Ռուսիոյ եւ Իրաքի հարցերը: Կեդրոնը պարբերաբար կը հրապարակէ յօդուածներ, որոնք զօրակցութիւն կը դրսեւորեն հանդէպ Փաշինեանի կառավարութեան եւ կը քննադատեն սփիւռքը:

Ստորեւ կը ներկայացնենք քանի մը յօդուածներ, զորս «Եւրասիական հետազօտութիւններու կեդրոն»-ը հրապարակած է վերջին չորս շաբաթներուն.

1.- «Հայաստանը` սփիւռքի յաւակնութիւններու եւ պետական յիշողութեան միջեւ»

(Հեղինակ` Այկիւն Աթար, 14 սեպտեմբեր 2026)

Ահա թէ ինչպէ՛ս հեղինակը ամփոփած է յօդուածը.

«Հայկական սփիւռքը պատմականօրէն նշանակալից դեր խաղացած է ժամանակակից հայկական քաղաքական ինքնութեան ձեւաւորման եւ Հայկական հարցի միջազգայնացման մէջ: Մասնաւորապէս Միացեալ Նահանգներու, Ֆրանսայի եւ եւրոպական քաղաքական աւելի լայն ասպարէզին մէջ ձեւաւորուած լոպիին կազմակերպուած կարողականութիւնը ստեղծած է գործունէութեան ընդարձակ հորիզոն` 1915 թուականի իրադարձութիւնները միջազգային օրակարգի վրայ պահելէն մինչեւ Թուրքիոյ առնչուող խորհրդարանական նախաձեռնութիւններ եւ ղարաբաղեան հիմնախնդիրէն մինչեւ Ազրպէյճանի դէմ ուղղուած քաղաքական ճնշումներու ու պատժամիջոցներու պահանջներ:

«Այնուամենայնիւ, 2020 թուականի ղարաբաղեան երկրորդ պատերազմէն ետք Հարաւային Կովկասի մէջ ի յայտ եկած աշխարհաքաղաքական իրողութիւնը աւելի ու աւելի կը բացայայտէ կազմակերպուած սփիւռքեան որոշակի շրջանակներու պահպանած պատմական-քաղաքական նախատիպի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ժամանակակից պետական շահերուն միջեւ եղած տարբերութիւնը: Այս յօդուածը այդ տարբերութիւնը կը բնորոշէ իբրեւ «պետականութիւն ունեցող սփիւռքի փարատոքս»: Ան համեմատական քննութեան կ՛ենթարկէ «907-րդ բաժնի» շուրջ ամերիկահայ լոպին, Ֆրանսայի մէջ խորհրդարանական քաղաքականութիւնը, Եւրոպական խորհրդարանի` Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի վերաբերող բանաձեւերը, ինչպէս նաեւ արեւմտեան լրատուամիջոցներու լուսաբանման առանձին օրինակներ…

«Հիմնական փաստարկը այն է, որ թէեւ հայկական սփիւռքի պատմական նուաճումը Հայկական հարցի միջազգայնացումն էր, բայց եւ այնպէս, անփոփոխ հակամարտութեան նախատիպի շարունակական վերարտադրութիւնը այժմ կրնայ դիւանագիտական եւ տնտեսական վնասներ հասցնել ոչ միայն Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանին, այլ նաեւ` ինքնին Հայաստանին, քանի որ Երեւանը կը ձգտի կարգաւորել յարաբերութիւնները երկու պետութիւններուն հետ»:

2.- «Հայաստանի քաղաքական կողմնորոշման երկու տարբեր մօտեցումներ` տարածքային պահանջներ եւ «Իրական Հայաստան»»

(Հեղինակ` Թուղչէ Թեճիմեր, 9 հոկտեմբեր 2026)

Ահա թէ ինչպէ՛ս թուրք հեղինակը արձագանգած է իմ յօդուածիս.

«2026-ի սեպտեմբեր 20-ին սփիւռքի արմատական, ռազմատենչ հատուածը ներկայացնող «The California Courier» պարբերականին մէջ` «Փաշինեանը հակահայկական յայտարարութիւններ կ՛ընէ Երեւանի մէջ կայացած միջազգային համաժողովին» խորագիրով յօդուածին մէջ խիստ քննադատութեան կ՛ենթարկուին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի արտայայտած միտքերը` 17 սեպտեմբերին Երեւանի մէջ կայացած «Համապարփակ անվտանգութիւն եւ դիմակայունութիւն 2026» համաժողովին ընթացքին: Կեդրոնանալով Ազրպէյճանի հետ Փաշինեանի վարած խաղաղութեան գործընթացին, սահմանադրական փոփոխութիւններու շուրջ բանավէճերուն եւ պատմական հարցերու մէջ անոր մօտեցման վրայ` յօդուածին մէջ կը պնդուի, որ վարչապետին վարած քաղաքականութիւնը կը հակասէ Հայաստանի ազգային շահերուն:

«Այնուամենայնիւ, յօդուածին ամէնէն ուշագրաւ կողմը ոչ թէ Փաշինեանի դիւանագիտական ընտրութիւններու քննադատութիւնն է, այլ` Հայաստանի ապագային վերաբերեալ անոր ձեւակերպած քաղաքական տեսլականը: Մասնաւորապէս Մուշի եւ Վանի վերաբերեալ անոր բարձրացուցած քննարկումը ընդգծած է սփիւռքեան որոշ շրջանակներու մօտ տիրապետող պատմական իրաւունքներու մասին խօսոյթին եւ Փաշինեանի «Իրական Հայաստան» հայեցակարգին միջեւ եղած տարբերութիւնը:

«Յօդուածին հիմնական առարկութիւնները կը վերաբերին սահմանադրական փոփոխութիւններու հարցին մէջ Փաշինեանի դիրքորոշումներուն, որոնք կը դիտարկուին իբրեւ Ազրպէյճանին եղած չափազանց մեծ զիջումներ, ինչպէս նաեւ` տարածքային պահանջները մէկ կողմ դնելու անոր որոշման: Բացի ատկէ` այս նիւթին մէջ մէջբերում կատարուած է դրուագէ մը` պատմութեան ուսուցիչին մասին, որ աշակերտներուն կ’ըսէ, թէ անոնք պէտք է «ազատագրեն Մուշն ու Վանը», երբ մեծնան: Այս օրինակին միջոցով յառաջ տարուած փաստարկը յստակ է. հայերը պէտք չէ հրաժարին պահանջներէն այն տարածքներուն նկատմամբ, որոնք, ըստ իրենց, կորսուած են անցեալին, այլ պէտք է վառ պահեն այն կարելիութիւնը, որ աշխարհաքաղաքական պայմաններու փոփոխութիւնը կրնայ առիթ ստեղծել այդ հողերը վերադարձնելու»:

3.- «Հայաստանի կառավարութիւնը կը քննադատէ արմատական սփիւռքը»

(Հեղինակ` Սելենա Էրվա Եալչըն, 12 հոկտեմբեր 2026)

Ահա թէ ի՛նչ գրած է Եալչընը.

«Հայաստանի վարչապետ Փաշինեանի կողմէ «Իրական Հայաստան» հայեցակարգը իբրեւ կառավարութեան պաշտօնական քաղաքականութիւն հռչակուելէն ետք ընդդիմադիր խումբերը մնայուն կերպով կը քննադատեն զայն: Այս տեսլականը առաջնահերթութիւն կու տայ առկայ սահմաններու շրջանակներուն մէջ խաղաղութեան, բարգաւաճման եւ կայունութեան վրայ հիմնուած տարածաշրջանային յարաբերութիւններու հաստատման` միաժամանակ հրաժարելով պատմական յաւակնութիւններէ:

«Մինչ երկրին մէջ այս քննադատութեան հիմնական աղբիւրները ընդդիմադիր կուսակցութիւններն ու Եկեղեցւոյ ղեկավարութիւնն են, արտաքին աղբիւրները սփիւռքի այն արմատական-ռազմատենչ տարրերն են, որոնք յայտնի են հակախաղաղարար իրենց դիրքորոշումով… Իբրեւ «Եւրասիական հետազօտութիւններու կեդրոն»` մենք բազմիցս ընդգծած ենք, որ սփիւռքի արմատական եւ հակախաղաղարար դիրքորոշումը հիմնուած է չարամիտ մօտեցումի մը վրայ, որուն նպատակն է` խաթարել Հարաւային Կովկասի կայունութիւնը, Ազրպէյճան-Հայաստան խաղաղութեան պայմանագիրի գործընթացը, ինչպէս նաեւ` Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւններու կարգաւորման ընթացքը»:

4.- «Փաշինեանի` Նիւ Եորքի մէջ ունեցած հանդիպումներէն ետք. սփիւռքի եւ Հայաստանի կառավարութեան միջեւ լարուածութիւնը կ՛աճի»

(Հեղինակ` Հէյզել Քաղան Էլպիր, 15 հոկտեմբեր 2026)

Ահա թէ ինչպէ՛ս հեղինակը արձագանգած է իմ միւս յօդուածիս.

«Նիկոլ Փաշինեանի` 2026 թուականի սեպտեմբերին Նիւ Եորք կատարած այցելութիւնը, բացի ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովին մէջ ունեցած ելոյթէն, կրկին ուշադրութեան կիզակէտ դարձուց հայկական սփիւռքի եւ Երեւանի կառավարութեան միջեւ առկայ կառուցուածքային լարուածութիւնը: Յարութ Սասունեանի յօդուածը, որ հրապարակուած է «The California Courier» եւ «The Armenian Weekly» պարբերականներուն մէջ` «Արդեօք Փաշինեան Նիւ Եորք եկած էր ՄԱԿ-ի մէջ ելո՞յթ ունենալու, թէ՞ հայ ուսանողները պառակտելու նպատակով» վերնագիրով, կը ներկայացնէ այս հակասութեան յստակ օրինակը:

«Ըստ Սասունեանի, հայկական համայնքի աւելի լայն շրջանակներու հետ բաց երկխօսութեան մէջ մտնելու փոխարէն, Փաշինեան փակ հանդիպում ունեցած է «Համահայկական ուսանողական միութեան» (All-ASA) անդամ հանդիսացող ուսանողներու սահմանափակ խումբի մը հետ. ասիկա դիտարկուած է իբրեւ սփիւռքի մէջ պառակտում յառաջացնելու միտող ընտրողական քայլ: Յօդուածին հիմնական փաստարկն այն է, որ սփիւռքի եւ կառավարութեան միջեւ առկայ ճեղքուածքը չի նուազիր, ընդհակառակը, հակադրութեան զգացումը աւելի կը խորանայ»:

Ազրպէյճանցի եւ թուրք վերլուծաբաններու ու անոնց երկիրներու ղեկավարներուն կողմէ պարբերաբար, յաճախ նաեւ` ակամայ, արձանագրուող մեծագոյն սխալը այն է, որ անոնք որքան շատ կը գովաբանեն եւ կ՛աջակցին Նիկոլ Փաշինեանին, այնքան աւելի կը հաստատեն այն տպաւորութիւնը, թէ անոր քաղաքականութիւնը կը բխի ոչ թէ Հայաստանի, այլ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ շահերէն: Ասկէ աւելի ոչինչ կ՛ապացուցէ, որ Փաշինեանի դիրքորոշումները կը ծառայեն Հայաստանի հակառակորդներու շահերուն:

www.TheCaliforniaCourier.com

7 օգոստոս: Առաւօտեան ժամը` 7:40:

Մութին մէջ ժամերով մագլցելէ ետք, սառած ձեռքերով, ցաւող մէջքով եւ ամբողջ մարմինս պատած յոգնութեամբ, վերջապէս կանգնած էի Արարատ լերան գագաթին:

Ծովու մակերեսէն 5137 մեթր բարձրութեան վրայ: Եւ պահ մը ամէն ինչ կարծես անհետացաւ:

Հասած էի: Կանգնած էի այն լերան վրայ, որուն ամբողջ կեանքիս ընթացքին ակնածանքով նայած էի:

Եւ այդ պահուն յիշեցի փոքրիկ աղջիկ մը, որ Ճեմարանի չորրորդ դասարանի Հայոց պատմութեան պահուն նստած` Արարատ լերան երկու գագաթները կը գծէր:

Այդ փոքրիկ աղջիկը ե՛ս էի:

Պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներուս Արարատը ամէնուրեք էր: Մեր դասարաններուն, մեր բանաստեղծութիւններուն ու պատմութիւններուն մէջ, մեր տուներուն պատերէն կախուած լուսանկարներուն մէջ: Մեծցած էի անոր գագաթը բարձրացած մարդոց մասին լսելով եւ զիրենք հիացումով դիտելով, կարծես գրեթէ անկարելի բան մը իրագործած ըլլային: Երբեք չէի երեւակայած, որ օր մը ես ալ կրնայի անոնցմէ մէկը ըլլալ:

Այս բոլոր տարիներուն պահած էի չորրորդ դասարանի այդ գծագրութիւնս: Եւ 7 օգոստոսին այդ լերան վրայ կանգնած էի նաեւ այն փոքրիկ աղջկան համար, որ ժամանակին գծած էր զայն` առանց երբեք հաւատալու, թէ օր մը կրնար անոր գագաթը հասնիլ:

Բայց այդ պահու նշանակութիւնը մանկութեան երազանքի մը իրականացումէն շատ անդին կ՛երթար:

Լիբանանի մէջ իբրեւ հայ մեծնալ` կը նշանակէր սորվիլ, սիրել վայրեր, որոնք երբեք չէի տեսած, եւ կապուած զգալ ինքզինքս պատմութեան մը, զոր անձամբ չէի ապրած: Ճեմարանը, Համազգայինը եւ ՀՄԸՄ-ի Պէյրութի մասնաճիւղը մեծ դեր ունեցած են այսօրուան իմ ինքնութեանս կերտման մէջ: Անոնք ինծի սորվեցուցին մեր պատմութիւնը, զիս հաղորդ պահեցին մեր մշակոյթին եւ մէջս սերմանեցին մեր ժողովուրդին հանդէպ պատասխանատուութեան զգացում: Արարատի վրայ անոնց դրօշները պարզելը կը զգացնէր, որ մանկութենէս, համայնքէս եւ անոնց` ինծի փոխանցած բոլոր արժէքներէն մասնիկ մը գագաթ կը տանէի:

Վերելքէն առաջ մեր ճամբորդութիւնը մեզ տարաւ Վան, Անի եւ Կարս: Վայրեր, որոնց անունները անհամար անգամներ կրկնած էի Հայոց պատմութեան դասերուն ընթացքին, յանկարծ իմ առջեւս էին: Խորապէս յուզիչ էր քալել այն հողերուն վրայ, ուր ժամանակին ապրած էին մեր նախնիները, տեսնել անոնց ներկայութենէն մնացած հետքերը եւ զգալ շատ բաներու կորուստը եւ բացակայութիւնը: Ուրիշ բան է մեր պատմութիւնը սորվիլը, ուրիշ բան` կանգնիլ հոն, ուր անիկա կերտուած է:

Եւ կային նաեւ այն մարդիկը, որոնք այս ճամբորդութեան իր իւրայատուկ իմաստը տուին:

Տասնեօթը հայեր` Լիբանանէն, Միացեալ Նահանգներէն, Ուրուկուէյէն եւ Ֆրանսայէն: Մեզմէ շատերը սկիզբը իրարու անծանօթ էին, բայց մեզ միացուցած էր երազանք մը, որ իւրաքանչիւրս իր ձեւով սրտին մէջ կրած էր:

Լերան վրայ բոլորս նոյն ցուրտը, յոգնութիւնն ու անորոշութիւնը կ՛ապրէինք: Երբ մեզմէ մէկը կը դժուարանար, միւսները իրենց քայլերը կը դանդաղեցնէին: Երբ մէկը քաջալերանքի կարիք ունէր, միւսները իր կողքին էին: Կը շարունակէինք յառաջանալ` ոչ միայն իբրեւ գագաթ հասնելու վճռական անհատներ, այլեւ` իբրեւ խումբ մը, որ վճռած էր միասին հասնիլ հոն:

Եւ թերեւս այս էր ամբողջ փորձառութեան ամէնէն գեղեցիկ մասը:

Եօթը օր շարունակ իբրեւ մէկ ամբողջութիւն գործեցինք: Տասնեօթը հայեր էինք` միացած լերան մը շուրջ, որ մեր պատմութիւններուն մաս կը կազմէր իրարու հանդիպելէն շատ առաջ:

Այս բոլորը զիս մղեցին մտածելու մեր ազգի ապագային մասին: Մեր միասնութեան մէջ եղած ուժին մասին եւ այն բոլոր բաներուն, զորս կրնայինք իրագործել, եթէ նոյն ոգին դրսեւորէինք մեր ժողովուրդին համար կատարած ամէն մէկ աշխատանքին մէջ: Մեր պատմութիւնը մեզի սգալու բազմաթիւ պատճառներ տուած է, բայց այդ տասնեօթը հոգիներուն մէջ գտնուիլը ինծի յիշեցուց, որ անիկա նաեւ յուսալու պատճառներ տուած է: Այն յոյսը, որ մեր սերունդը պիտի շարունակէ միասնական մնալ, պահպանել մեզի վստահուած ժառանգութիւնը եւ հետապնդել այն արդարութիւնը, որուն արժանի է մեր ժողովուրդը:

Երբ միտքով կը վերադառնամ այդ առաւօտուն, կը մտածեմ Ճեմարանի այն փոքրիկ աղջկան մասին, որ ժամանակին գծած էր լեռ մը` առանց երբեք երեւակայելու, որ օր մը պիտի բարձրանար անոր գագաթը: Տարիներ ետք ան կանգնած էր այդ գագաթին` աշխարհի տարբեր կողմերէն եկած հայերով շրջապատուած եւ իրեն հետ կրելով այն բոլոր արժէքներն ու համոզումները, որոնցմով դաստիարակուած էր:

Արարատէն հեռացայ երախտագիտութեամբ լեցուն սրտով, արմատներուս հանդէպ աւելի խոր սիրով եւ մեր ազգի ապագային նկատմամբ վերանորոգուած յոյսով:

Այն, ինչ ժամանակին դասարանի մը մէջ գծուած պատկեր մըն էր, վերածուեցաւ յիշատակի մը, որ ամբողջ կեանքիս ընթացքին պիտի կրեմ սրտիս մէջ: Եւ տեղ մը` այդ փոքրիկ աղջկան երազանքին ու Արարատի գագաթին միջեւ, ես ինքզինքս աւելի մօտ զգացի մանկութենէս ի վեր արմատացած հայկական ինքնութեան:

Անտարակոյս, Լիբանանը ոչ միայն կը գտնուի հիւանդկախ վիճակի մը մէջ, այլ նաեւ կը գալարուի ու կը տառապի իր սուր ցաւերով, աղէտաբեր տագնապներով ու շարունակուող ծուղակներով:

Այդ բոլորը միայն կապուած չեն արտաքին գործօններու հետ, այլ նաեւ` նոյնքան ներքին ազդակներու, որովհետեւ, երկու պարագաներուն ալ մէկը միւսին  առնչուած է, կախեալ է զիրար ամբողջացնող օղակներէ:

Այն միջնորդութիւններն ու միջամտութիւնները, որոնք կ՛արձանագրուին` իբր թէ կայունութիւն ու խաղաղութիւն բերելու կամ հաստատելու Լիբանանի տարածքին, խօսքի սահմաններէն անդին չեն անցնիր, քանի ատոնք մեծ մասամբ քաղաքական փրփուրներ են, շրթնային մարզանքներ, ջուր ծեծելու սովորամոլութեամբ:

Այս կապակցութեամբ, ո՛չ Ամերիկան, ո՛չ Եւրոպան, ո՛չ ալ արաբական աշխարհը, հակառակ իրենց յաւակնութիւններուն, կրցան սանթիմեթրով մը իսկ օգնել Լիբանանին կամ նպաստել անոր տեղաշարժին եւ ելիցին, զայն ձգելով իր անտէրութեան եւ անօգնութեան դառն ճակատագիրին առջեւ:

Իսկ ներքին ճակատի վրայ ամէն ինչ կը մնայ մռայլութեան ու մթագնութեան մէջ` ի հեճուկս այն ճիգերուն ու ջանքերուն, որոնք կը նշմարուին հոս ու հոն, սակայն ատոնք եւս փխրուն ու լղրճուկ փորձեր են` նկատի ունենալով սանձարձակութեան ահաւոր տարածումին անբաղձալի հետեւանքները:

Այս ապականեալ մթնոլորտին մէջ ինչպէ՞ս կարելի է համբերութեամբ դիմանալ ցաւցնող վերիվայրումներուն կամ լաւատեսութեամբ նայիլ ապագային` քաջ գիտակցելով, որ այս բոլորը ցարդ յուսադրիչ ոչինչ տուին Լիբանանին ու լիբանանցիներուն` բացի դժոխային պայմաններ ստեղծելէ սահմաններէն ներս թէ դուրս, յարուցելով ողբերգութիւններ, բռնազբօսիկութիւններ, ճնշամիջոցներ, խուճապներ, անձկութիւններ ու ճգնաժամեր:

Իսկ այս օրհասականութիւնները, հոգեվարքութիւնները, մահաժամութիւնները ինչպէ՞ս կրնան բարենիշներ ու հեռանկարներ պարզել կամ պարգեւել Լիբանանին, երբ ներլիբանանեան առօրեան աւելի՛ ձեռնտու է, երբ ամէն քայլափոխին կան անհաղորդութիւններու, անհաճոյութիւններու եւ անմխիթարութիւններու լեռնակուտակ հիմնահարցեր, որոնք բնակչութեան կեանքը վերածած են դժոխային բռնադատութիւններու, ապրելակերպերու աննախընթաց դժուարութիւններով ու սեղմումներով:

* * *

Ա.- Արտալիբանանեան Կարգավիճակ

Լիբանան կ՛անցնի խիստ մտահոգիչ փուլերէ, եւ երբեք պատահական չէ, որ դառնայ նոր զարգացումներու թիրախ, մէկ կողմէն իսրայէլեան բիրտ ոտնձգութիւններու պատճառով, միւս կողմէն` ներքաղաքացիական ճակատներու հաւանական խլրտումներու բերումով:

Գաղտնիք չէ, որ Իսրայէլ չի վարանիր` Լիբանանը պղծելէ հողային առգրաւումներով, քանդումներով, լիբանանցիները դուրս մղելով իրենց գիւղերէն ու բնակարաններէն, տեղահանելով եւ արտաքսելով, առանց դոյզն ընկրկումի, նահանջի կամ զգաստացումի, մինչ Իսրայէլի ամբարտաւան չվարչապետը կը պնդէ, որ պիտի մնայ կառչած իր բռնագրաւեալ շրջաններուն` արգիլելով բնիկները վերադառնալու իրենց… քանդուած տուները, իսկ այս անմարդկային եւ անասնական վերաբերմունքը տակաւին ոչ մէկ կողմ կրցաւ զսպել, նոյնիսկ երբ առաջարկուեցաւ, որ լիբանանեան բանակը այդ տարածքներուն վրայ իր հսկողութիւնը գործադրէ:

Առ այդ, ո՛չ Ամերիկան, ո՛չ Ֆրանսան, ո՛չ ՄԱԿ-ը կրցան ցեղասպան իսրայէլացիները զգօնութեան եւ ազդարարութեան հրաւիրել, նախ` այդ պատրաստակամութիւնը ու տրամադրութիւնը չունենալով, ապա, ակնյայտօրէ՛ն, զօրավիգ կանգնելով անոնց մարդասպանական գործողութիւններուն, քանդողական նկրտումներուն, բռնատիրական ախորժակներուն:

Անդին` Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահ Ժոզեֆ Աունի ու վարչապետ Նաուաֆ Սալամի այցելութիւնները Ուաշինկթըն, Իտալիա, Վատիկան, արաբական կարգ մը երկիրներ, զօրակցութիւն եւ օգնութիւն հայցելով, արդեօք ի՞նչ տուին, երբ ահաբեկչապետ Պենիամին Նեթանիահու ոչ ոքի կարեւորութիւն տուաւ կամ լսեց «խոշոր ականջ»-ներով շարունակելով իր միմոսութիւնները` ծաղրածուի տգեղութեամբ ու տգիտութեամբ:

Նոյնիսկ ՄԱԿ-ի վերջին Ընդհանուր ժողովին, երբ այս մարդակապիկը ամպիոն բարձրացաւ, ներկայ ժողովականներու ջախջախիչ մեծամասնութիւնը լքեց հանդիսասրահը` չտեսնելու անոր այլանդակութիւնն ու չլսելու անոր ձաբռտուքները:

Բայց որո՞ւ հոգը, երբ ապիկարութեան սահմանները անցած վհուկ մըն է ու տակաւին կը ժպրհի աշխարհին ներկայանալու իբրեւ… «փրկիչ» մը, մինչ Կազայի ու Լիբանանի մէջ միայն իր սպաննած երեխաներուն թիւը կը հասնի աւելի քան 6000-ի` չհաշուած միւսները:

Սակայն ամէնէն սարսափազդուն, որ բնաւ ներելի չէ, խաղաղութեան համաձայնագիրի կեղծ ու խախուտ պիտակներուն տակ ծուարիլն է, իրենք զիրենք «միջնորդ տէր պապա»-ներ հռչակածները քանդումները չդատապարտեցին, այլ քմծիծաղով, հեգնանքով կամ լռութեամբ եւ պրկուածութեամբ անցան անոնց վրայէն, իսկ ահաբեկիչ վարչապետը ատիկա յաղթանակ (՞) նկատեց եւ աւելի յամառօրէն կառչեցաւ իր ցեղասպանական թեզերուն:

Դժբախտաբար (եւ աններելիօրէն) իսրայէլեան այս խամաճիկութիւնները լիբանանեան տեղական կարգ մը շրջանակներուն կողմէ գոհունակութեամբ ընդունուեցան (եւ կ՛ընդունուին), որովհետեւ կը կարծեն (ի՜նչ ստորութիւն), թէ Իսրայէլ եթէ դաւադրական հաշուեյարդար տեսաւ լիբանանեան Դիմադրութեան հետ, ատիկա Լիբանանի (կամ իրենց) օգտին է, առանց անդրադառնալու (կամ անդրադառնալո՞վ), որ տուժողը, վերջին հաշուով, Լիբանանն ու լիբանանցիներն են:

Պարզ դիտարկում մը. իսրայէլեան բացատրութիւնները եւ արդարացումները, թէ իրենք կը հետապնդեն ընդդիմադիր ղեկավարները եւ անոնց ռազմախարիսխները, ապա հարց տուող կա՞յ (նոյնինքն այդ լիբանանցիներէն), թէ ինչո՞ւ տակաւին անմեղներ կը սպաննուին, տուներ ու գիւղեր կ՛աւերուին, հո՛ն, ուր այլեւս իրենց կարծեցեալ «ուրուական»-ները չկան, եւ արդեօք տակաւին հաւատք կայ, որ այս ձեւով, հարիւր տոկոսով, իրենց մուրազին հասած են:

Իսկ այս մօտեցումները կամ կեցուածքները միթէ կ՛օգնե՞ն լիբանանեան հարցին (դատի՞ն), թէ՞ աւելի կը կնճռոտեն, այնքան ատեն որ լիբանանցիները, կամայ թէ ակամայ, ամէն մէկը թառած է ճիւղի մը վրայ, անոնք կը հակադրուին իրարու` նոյնիսկ փորձելով ստուերել նախագահութիւնը, վարչապետութիւնը, հրամանատարութիւնը, մոռնալով, որ Լիբանան տակաւին փափուկ կացութեան մը մէջ կ՛օրօրուի, իսկ զայն շահագործելը, այս կամ այն սին ու տափակ հաշիւներով, աւելի կը վատթարացնեն իրավիճակը:

Բ.- Ներլիբանանեան Կարգավիճակ

Ի դէմս այս կարծր ու կոշտ կացութաձեւերուն, որոնք խիստ ժխտականօրէն կ՛արձագանգեն լիբանանեան ներքին կեանքին վրայ` առաւել` համաշխարհային խառնակ իրադարձութիւնները, խորապէս ազդած են (ու կ՛ազդեն) լիբանանեան ներքին հարթակներուն վրայ, տնտեսական, առեւտրական, ապրուստային, ուսումնական, սննդական, սպառողական առումներով, նաեւ` առտնին կենսական, փոխադրամիջոցներու եւ յարակից բազմաթիւ կարիքներուն, արդէն իսկ, համարեա անդամալուծելով բնական եւ էական կեանքը, բնակչութեան կէսէն աւելի մատնելով, մեղմ ըսած, թշուառութեան:

Հոս հարց կը ծագի (էն էլ ո՜նց), թէ պետական-կառավարական պատասխանատու ու պաշտօնական կառոյցներ ի՛նչ կ՛ընեն լիբանանցիներու «բեռ»-ը թեթեւցնելու եւ անոնց կարիքները հոգալու համար:

Հարցադրումը վստահաբար տեղին է ու հրամայական, որովհետեւ, մեր հայեցողութեամբ, գրեթէ ոչի՜նչ կ՛ընեն, իսկ եթէ կարծուի, թէ կը փորձեն, այդ ալ ճիշդ չէ, պարզապէս անոր համար, որ ամէն տեղ եւ ամէն մարզէ ներս կայ` պարապութիւն, ինքնակամութիւն, անհսկողութիւն, անօրինապահութիւն, շահագործութիւն, անպատասխանատուութիւն եւ այլն, մէկ խօսքով` կարօտեալները ճզմելու, անարգելու, փետրաթափելու, մերկացնելու, վարկաբեկելու, անտեսելու եւ հազարումէկ միջոցներով զանոնք անշքացնելու եւ օգտագործելու` յանուն իրենց շահերուն ու քսակներու, դրամագլուխներու ու նիւթակոյտերու ուռճացման ու հարստացման ծրագիրներուն:

Տանք կենդանի քանի մը օրինակներ.

Ա.- Ո՞վ կը հսկէ, կը հետեւի, կը կարգաւորէ հանրախանութներու վաճառքներու գիները համահաւասարեալ չափանիշներով եւ հերթական ու պաշտօնական պահեցողութեամբ:

Կար ժամանակ, երբ տնտեսական նախարարութեան մէկ տնօրինութիւնը կը ստանձնէր այդ դերը, իսկ հիմա՞, ամէն մէկը իր «մեմլէքէթ»-ը ունի եւ ամէն մէկը իր սակացոյցը, ուր` արդեօ՞ք կայ պետական հակակշիռ եւ արձանագրութիւն: Նոյնիսկ պարզ կամ թաղային նպարավաճառներուն երբ հարց կը տրուի, թէ ինչո՞ւ այս կամ այն ապրանքը, ուտեստեղէնը սուղ է, առարկութիւնը կ՛ըլլայ. «Մեծ ընկերաբաշխումները բարձր գումարներ կը պահանջեն»:

Եթէ սխալ են այս վերագրումները, այն ատեն, ո՞ւր են ի պաշտօնէ պատասխանատուները, եւ ո՞ւր են զանցառումներու պատժամիջոցները:

Տակաւին խօսի՞նք երթեւեկութիւն խանգարող ու խախտող անհնազանդներուն մասին, ատոնք ըլլան այս կամ այն ինքնաշարժներու եւ վարորդներու խելագարութեան աստիճան… զիկզակութիւններ, յատկապէս` բանուկ ու խճողուած մայրուղիներուն վրայ, ուր ամէնօրեայ զոհեր եւ արկածներ կան:

Անկեղծօրէն, պիտի չխօսիմ ու չյիշեմ 1975-էն առաջուան Լիբանանի մասին, որ գրեթէ ամէն ինչ օրինական էր, ընդունելի ու գոհացուցիչ, նոյնիսկ 17 տարուան քաղաքացիական պատերազմէն ետք շատ աւելի կարգապահութիւն ու համակերպութիւն կար, քան` այս «փառքի՜» օրերուն, երբ ամէն ինչ աքցանուած է, այլասերած եւ սղճատուած:

Անշուշտ վերոյիշեալ թւումները ՉՆՉԻ՜Ն օրինակներ են, բայց անոնք շատ են, շա՜տ, զզուեցնող, արգահատող եւ յուսահատեցնող յաճախականութեամբ եւ յաջորդականութեամբ:

* * *

Կար ժամանակ, երբ Լիբանանը կը նկատուէր ու կը կոչուէր, իրաւացիօրէն, Միջին Արեւելքի Զուիցերիան:

Թերեւս այդ պերճանքը, փառաբանանքը, պարծանքը գրգռեց ու նախանձադրեց շա՜տ շատեր, ընդ որուն` կարծեցեալ բարեկամ օտար թէ արաբ երկիրներ, մինչեւ որ ամէն տեսակի պատուհասներ անոր գլխուն փաթթեցին, իսկ ներքին հոսանքներ ալ, այս կամ այն միջոցներով, ուղղակիօրէն թէ անուղղակիօրէն, գիտակցաբար թէ ոչ, մասնակից դարձան այդ տխրահռչակ ու դաւադրական հոլովոյթներուն:

Այսօր Լիբանանը կը գտնուի լուրջ անկիւնադարձներու դիմաց, թէ՛ արտաքին, թէ՛ ներքին ոլորտներով, կարելի պիտի ըլլա՞յ շրջանցել զանոնք դէպի խաղաղ ափեր:

Հաւատացող թէ տարակուսող կա՞յ: Պէտք է ըլլայ:

Ո՞ւր են անոնք:

ՅԱԿՈԲ ՃԱՆՊԱԶԵԱՆ

Յիշատակի ու երախտագիտութեան յուզիչ երեկոյ մը՝ Պէյրութի մէջ

Կան անհատներ, որոնց ֆիզիքական բացակայութիւնը չի կրնար խամրեցնել անոնց ներկայութիւնը մեր կեանքին մէջ։ Անոնք իրենց ապրած կեանքով, ստեղծագործական վաստակով, մարդկային ազնուութեամբ եւ անշահախնդիր նուիրումով այնպիսի հետք մը կը ձգեն իրենց ետին, որ ժամանակն անգամ անկարող կը դառնայ զայն ջնջելու։ Անոնց անունը կը շարունակէ ապրիլ մեր յիշողութեան, մշակութային ժառանգութեան եւ հաւաքական գիտակցութեան մէջ՝ իբրեւ արժանապատուութեան, ծառայասիրութեան ու ազգային հաւատարմութեան կենդանի վկայութիւն։

Այդպիսի լուսաւոր դէմք մըն էր մեր թանկագին Իրման՝ Իրմա Գապաքեան-Տէտէեան, որ իր գիտակից կեանքին ամբողջ ընթացքին նուիրուեցաւ հայ գիրին ու գրականութեան, ասմունքին ու արուեստին, կրթութեան եւ հայապահպանման սրբազան գործին։

Այսօր՝ Հոկտեմբեր 22-ին, առցանց կապով մասնակցեցայ Պէյրութի «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ կազմակերպուած յիշատակի եւ մեծարման հանդիսութեան, որուն նպատակն էր արժանի տուրք մատուցել Իրմայի անմար յիշատակին եւ արժեւորել անոր տասնամեակներու մշակութային վաստակը։ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններու նախաձեռնութեամբ եւ Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեանի հովանաւորութեամբ կազմակերպուած այս ձեռնարկը ոչ միայն յարգանքի ու երախտագիտութեան արտայայտութիւն էր, այլեւ՝ հայ մշակոյթին հանդէպ մեր հաւաքական պատասխանատուութիւնը վերահաստատելու առիթ մը։

Խորապէս տպաւորուած էի ձեռնարկին ընդհանուր մթնոլորտէն, յայտագրին բովանդակութենէն եւ մասնակիցներուն սրտաբուխ արտայայտութիւններէն։ Ամէն ինչ կը վկայէր, որ Իրման իր կեանքի ընթացքին արժանացած էր ոչ միայն հանդիսատեսին ծափահարութիւններուն, այլեւ՝ մարդոց սիրոյն ու վստահութեան, գործակիցներուն յարգանքին եւ մշակութասէր հասարակութեան անկեղծ երախտագիտութեան։

Բեմական արուեստի, ասմունքի, ռատիօ-հաղորդավարութեան եւ ուսուցչութեան բնագաւառներուն մէջ Իրմայի բազմակողմանի գործունէութիւնը կը վկայէր անոր անշահախնդիր նուիրումին եւ կամաւոր ծառայութեան բացառիկ արժէքին մասին։

Կը վկայեմ, որ Իրմայի ասմունքը պարզապէս բառերու արտասանութիւն չէր։ Ան կը բանար բառին հոգին, կը բացայայտէր բանաստեղծութեան ներքին երաժշտութիւնը եւ հեղինակին միտքն ու ապրումը կը փոխանցէր ունկնդիրին՝ զայն հաղորդակից դարձնելով հայ գրականութեան գանձերուն։ Անոր անաղարտ հայերէնը, մեղմ ու ինքնատիպ ձայնը, արտայայտչական բացառիկ կարողութիւնն ու բեմական վայելուչ ներկայութիւնը կը ստեղծէին կախարդական մթնոլորտ մը, ուր խօսքը կը վերածուէր ապրումի, իսկ ապրումը՝ հոգեւոր հարստութեան։

Իրմայի առաւօտեան ռատիօ-հաղորդումներն ու անոր հարազատ «Բարի լոյս»-ը շատերու համար սովորական հաղորդումներ չէին։ Անոնք օտար ափերու վրայ ապրող հայ մարդուն տունը, ընտանիքն ու հայրենի մշակոյթը յիշեցնող հարազատ ձայնն էին՝ ուրախութեան բաժնեկից, ցաւերու սփոփիչ եւ մտահոգութիւններու փարատիչ։ Անոր ձայնը կը մտնէր տուներէն ներս՝ իր հետ բերելով հայերէն խօսքի քաղցրութիւնը, մշակութային ժառանգութեան շունչը եւ նոր օրուան հանդէպ յուսալից տրամադրութիւն մը։

Իսկ իբրեւ ուսուցչուհի՝ Իրման իր գիտելիքները կը փոխանցէր նոր սերունդին՝ գիտակցելով, որ հայերէնի ուսուցումը լոկ դասաւանդման պարտականութիւն մը չէ, այլ՝ ազգային ինքնութեան պահպանման եւ հայեցի դաստիարակութեան սրբազան առաքելութիւն։ Նոյնիսկ առողջական դժուար օրերուն, երբ մարմինը կը տկարանար ու կը յոգնէր, ան հաւատարիմ մնաց իր պարտականութեան եւ շարունակեց իր ներկայութեամբ քաջալերել ու դաստիարակել Թորոնթոյի ՀՕՄ-ի վարժարանի իր սիրելի աշակերտները։

Այսպիսի նուիրում մը չի չափուիր միայն տարիներով կամ կատարուած աշխատանքներու ծաւալով։ Ան կը չափուի այն լոյսով, զոր մարդը կը փոխանցէ ուրիշներուն, եւ այն հետքով, զոր կը ձգէ անոնց հոգիներուն մէջ։

Օրուան յիշատակի ձեռնարկին կարեւորագոյն հանգրուաններէն մէկը եղաւ օրուան բանախօս Սեդա Խըտշեանի բացառիկ ելոյթը։ Իր սրտաբուխ ու ներշնչող խօսքով ան կարողացաւ ներկաներուն առջեւ վերակենդանացնել Իրմայի կեանքն ու գործունէութիւնը՝ ներկայացնելով անոր մարդկային նկարագիրը, գեղարուեստական շնորհները, մշակութային ծառայութիւններն ու ազգային արժէքներուն հանդէպ ունեցած անսակարկ հաւատարմութիւնը։

Սեդա Խըտշեանի խօսքը պարզ կենսագրական անդրադարձ մը չէր։ Ան Իրմայի ապրած կեանքին եւ կատարած աշխատանքներուն ընդմէջէն բացայայտեց այն ներքին ուժը, որ մարդը կը մղէ անձնական դժուարութիւնները վերածելու նուիրումի, իր տաղանդը՝ ծառայութեան, իսկ իր կեանքը՝ ուրիշներու հոգիները լուսաւորող առաքելութեան։

Իրմայի յիշատակը մեծարելու այսպիսի առիթներու անհրաժեշտ է ոչ միայն յիշել անցեալը, այլեւ հասկնալ, թէ ինչո՛ւ այդ անցեալը տակաւին կը խօսի մեզի եւ ի՛նչ պատգամ կը փոխանցէ գալիք սերունդներուն։ Սեդա Խըտշեանի ելոյթը, իր սրտառուչ ու համոզիչ բնոյթով, այդ պատգամին կենդանի արտայայտութիւնն էր։

Իմ անկեղծ գնահատանքս եւ շնորհաւորանքներս կը յայտնեմ Սեդա Խըտշեանին՝ իր այս արժանավայել, տպաւորիչ եւ Իրմայի յիշատակը անմահացնող բացառիկ ելոյթին համար։

Ձեռնարկին առանձնայատուկ յուզականութիւն հաղորդեց նաեւ Իրմայի սիրելի ամուսնոյն՝ Խաչիկ Տէտէեանի ներկայութիւնը։ Թորոնթոյէն մինչեւ Պէյրութ կատարուած այս ուղեւորութիւնը միայն աշխարհագրական տարածութիւն մը յաղթահարելու քայլ մը չէր։ Ան սիրոյ, ամուսնական հաւատարմութեան եւ անմոռանալի յիշատակին առջեւ խոնարհումի խորունկ խորհրդանիշ մըն էր։

Խաչիկին կողմէ փոխանցուած սրտառուչ ու ոգեշունչ խօսքը զգալի դարձուց այն մեծ բացը, զոր Իրմայի բացակայութիւնը ստեղծած է իր ընտանիքին եւ զինք ճանչցող բոլոր մարդոց կեանքին մէջ։ Սակայն նոյն այդ խօսքին մէջ զգալի էր նաեւ մխիթարիչ ճշմարտութիւն մը. սիրելի անձի մը ֆիզիքական բացակայութիւնը չի կրնար խզել անոր հետ կապուած յիշողութիւններուն, ապրումներուն եւ հոգեւոր արժէքներուն թելերը։

Խաչիկին կողմէ Իրմայի յիշատակին հրատարակուած բանաստեղծական գիրքին մակագրումը եւս խորհրդանշական պահ մը եղաւ։ Գիրքը դարձած է սիրոյ ու կարօտի, յիշողութեան ու յաւերժական կապի գրական վկայութիւն մը՝ այն զգացումներուն, զորս երբեմն սովորական բառերը չեն կրնար ամբողջութեամբ արտայայտել։

Սիրելի՛ Խաչիկ, քու այս նուիրումդ, Իրմայի յիշատակը վառ պահելու կամքդ եւ անոր կեանքի գանձերը ուրիշներուն բաժնելու պատրաստակամութիւնդ արժանի են խորին գնահատանքի։ Որովհետեւ սիրելին յիշելը սոսկ անցեալի կարօտով ապրիլ չէ. անոր լաւագոյն արժէքները պահպանելն ու շարունակելն է։

Ձեռնարկի աւարտին իր սրտի անկեղծ խօսքը փոխանցեց Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեան։ Իր պատգամին մէջ Սրբազան Հայրը վեր առաւ Իրմայի աստուածատուր տաղանդները, մշակութային եւ կրթական ծառայութիւնները, ինչպէս նաեւ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններու ձեռնարկներուն անոր անվերապահ ու պատրաստակամ մասնակցութիւնը։

Այս գնահատանքը առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի, որովհետեւ եկեղեցական ու ազգային կեանքին մէջ ծառայող անհատներուն վաստակը արժեւորելը կը նշանակէ նաեւ վերահաստատել անոնց աշխատանքին հոգեւոր ու բարոյական իմաստը։

Իրման իր շնորհները չպահեց միայն իրեն համար։ Ան զանոնք ի սպաս դրաւ իր ժողովուրդին, մշակոյթին ու համայնքին։ Իր ձայնը, խօսքը, գիտելիքներն ու գեղարուեստական կարողութիւնները դարձան հանրային ծառայութեան միջոցներ։ Ան իր մասնակցութեամբ հարստացուց ձեռնարկներ, իր ներկայութեամբ կենդանութիւն տուաւ բեմերուն եւ իր նուիրումով բաժնեկից դարձաւ հայ մշակոյթի պահպանման ու տարածման աշխատանքներուն։

Սրբազան Հօր խօսքը, այս առումով, ոչ միայն Իրմայի հանդէպ գնահատանքի արտայայտութիւն էր, այլեւ՝ յիշեցում մը, թէ աստուածատուր շնորհները առաւելապէս կը փայլին, երբ կը գործածուին ծառայութեան, սիրոյ եւ հանրային բարիքին համար։

Երեկոյթին աւարտին ընթերցուեցաւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին խօսքը, որուն մէջ կ՚արտայայտուէր Իրմայի վաստակին հանդէպ հայրապետական գնահատանքը։ Իրմայի հետմահու պարգեւատրումը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով, խորհրդանշական ու պատուաբեր հանգրուան մը եղաւ հայոց լեզուին, գրականութեան եւ մշակոյթին մատուցած անոր ծառայութիւններուն արժեւորման ճանապարհին։

Մեսրոպ Մաշտոցի անունը կրող այս շքանշանը կը մարմնաւորէ հայ գիրին, հայ լեզուին եւ ազգային ինքնութեան պահպանման գաղափարը։ Հետեւաբար, Իրմայի պարգեւատրումը առանձնայատուկ խորհուրդ մը կը ստանայ. ան, որ իր անաղարտ հայերէնով, ասմունքով, ուսուցչական ծառայութեամբ եւ մշակութային գործունէութեամբ տարիներ շարունակ ծառայեց հայ լեզուին, արժանացաւ այնպիսի պատիւի մը, որուն խորհուրդը պիտի շարունակէ ապրիլ իր անունին հետ։

Այս գնահատանքը միաժամանակ պարտաւորութիւն մըն է մեզի համար՝ շարունակելու այն գործը, որուն Իրման իր կեանքին մեծ մասը նուիրեց։ Որովհետեւ արժանաւորները մեծարելը իր ամբողջական իմաստը կը ստանայ այն ատեն, երբ անոնց ձգած ժառանգութիւնը կը վերածենք մեր այսօրուան ու վաղուան գործի ուղեցոյցին։

Առանձնայատուկ գնահատանքի արժանի է նաեւ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններուն համատեղ նախաձեռնութիւնը՝ ձեռնարկին կազմակերպման եւ իրագործման համար։

Այսօր, երբ մեր համայնքային կեանքը բազմաթիւ դժուարութիւններու, մտահոգութիւններու եւ կազմակերպական մարտահրաւէրներու դիմաց կը գտնուի, մշակութային միութիւններու այսպիսի համագործակցութիւնը ոգեւորիչ օրինակ կը դառնայ։ Ան կը փաստէ, որ երբ նպատակը ազնիւ է եւ խօսքը՝ ազգային ու մշակութային արժէքներու մասին, կարելի է միաւորել ուժերը, յաղթահարել դժուարութիւնները եւ միասնաբար իրականացնել այնպիսի ձեռնարկներ, որոնք կը հարստացնեն մեր հաւաքական կեանքը։

Այս ձեռնարկը նաեւ յարգանքի տուրք մըն էր բոլոր այն անձնուրաց մշակներուն, որոնք տարիներ շարունակ, առանց նիւթական ակնկալութեան, իրենց ժամանակը, տաղանդն ու ուժերը տրամադրած են հայ մշակոյթի պահպանման եւ զարգացման գործին։

Այսօր, աւելի քան երբեք, անհրաժեշտ է գնահատել այն մարդիկը, որոնք իրենց աստուածատուր շնորհները կը ծառայեցնեն հանրային բարիքին՝ առանց իրենց աշխատանքը անձնական շահի կամ նիւթական հաշուարկի վերածելու։

Իրման այդպիսի նուիրումի վառ օրինակներէն մէկն էր։

Խուռներամ էր մշակութասէրներուն ներկայութիւնը «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ։ Այդ բազմամարդ ներկայութիւնն ինքնին վկայութիւն մըն էր, որ Իրմայի անունը տակաւին կենդանի է մարդոց սրտերուն մէջ, իսկ անոր վաստակը կը շարունակէ արժեւորուիլ ու յիշուիլ։

Սակայն յիշատակի երեկոյին իսկական արժէքը միայն ներկաներուն թիւին մէջ չէր։ Անոր խորունկ խորհուրդը այն էր, որ տարբեր սերունդներու, մշակութային շրջանակներու եւ համայնքային կեանքի գործիչները համախմբեց նոյն զգացումին շուրջ՝ արժանաւորին՝ Իրմային հանդէպ երախտագիտութեան։

Երբ մարդ մը իր կեանքը կը նուիրէ ուրիշներուն, անոր մահը չի կրնար վերջակէտ դառնալ իր ծառայութեան։ Անոր խօսքը կը շարունակէ հնչել իր աշակերտներուն բերանով, անոր արուեստը՝ ունկնդիրներուն յիշողութեան մէջ, անոր գաղափարները՝ գործակիցներուն մտածումներուն ընդմէջէն, իսկ անոր սէրը՝ իր ընտանիքին եւ բոլոր իրեն սիրելիներուն հոգիներուն մէջ։

Իմ եւ Ժիւլիէթին համար եւս Իրման պարզապէս տաղանդաւոր արուեստագէտ մը կամ մշակութային գործիչ մը չէր։ Ան թանկագին բարեկամուհի մըն էր, որուն անաղարտ հայերէնը, մեղմ ու եզակի ձայնը, յարգանք պարտադրող ներկայութիւնն ու անկեղծ սէրը կը մնան մեր յիշողութեան անբաժան մասը։

Երբ 22 Դեկտեմբեր 2024-ին, Իրմայի յաւիտենական ննջումին առիթով, մեր խոր վիշտն ու ապրումները կը յանձնէինք թուղթին, կը հաւատայինք, որ ան իր ձգած բազմաթիւ գործերուն ու յիշատակներուն ընդմէջէն պիտի շարունակէր ապրիլ մեր գիտակցութեան մէջ՝ իբրեւ սիրող կողակից, գուրգուրոտ մայր, տաղանդաւոր արուեստագէտ եւ տիպար հայ կին։

Այսօրուան յիշատակի ձեռնարկը անգամ մը եւս հաստատեց այդ հաւատքը։

Սիրելի՛ Իրմա, ձայնդ լռեց, բայց խօսքդ չլռեց։ Ներկայութիւնդ մեզմէ հեռացաւ, բայց ձգած լոյսդ մնաց։ Ապրած կեանքդ դարձաւ յիշատակ, իսկ վաստակդ՝ ժառանգութիւն, որուն պահպանման պարտականութիւնը կը մնայ բոլոր անոնց ուսերուն, որոնք կը հաւատան հայ գիրին, գրականութեան, արուեստին եւ ազգային ինքնութեան յաւերժական առաքելութեան։

Թող անմահ յիշատակդ շարունակէ ներշնչել նոր սերունդները, որպէսզի անոնք եւս իրենց տաղանդները ծառայեցնեն հայ ժողովուրդի մշակութային վերելքին եւ հայոց լեզուի պահպանման սրբազան գործին։

Սրտագին շնորհակալութիւն եւ երախտագիտութեան խօսք՝ ձեռնարկը հովանաւորող Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեանին, կազմակերպիչ չորս մշակութային միութիւններուն, օրուան բանախօս Սեդա Խըտշեանին, յայտագրի բոլոր արուեստագէտներուն ու մասնակիցներուն, ինչպէս նաեւ բոլոր անոնց, որոնք իրենց ներկայութեամբ ու ներդրումով պատուեցին Իրմայի յիշատակը։

Առանձին ջերմութեամբ եւ գնահատանքով՝ սիրելի Խաչիկ Տէտէեանին, որ իր ներկայութեամբ, սրտառուչ խօսքով եւ Իրմայի յիշատակին նուիրուած բանաստեղծական գիրքով անգամ մը եւս վկայեց իր անսահման սէրն ու հաւատարմութիւնը։

Պատիւ ու յարգանք՝ արժանաւորին։ Պատիւ ու յարգանք՝ հայ մշակոյթին անձնուիրաբար ծառայած Իրմային։

Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի։

Իրմայի հոգին թող հանգչի խաղաղութեան մէջ, իսկ անոր անունն ու վաստակը թող ընդմիշտ լուսաւոր մնան հայ մշակոյթի երկնակամարին վրայ՝ իբրեւ յաւերժութեան յուշարձան։

Թորոնթօ

Գիտակցելով, որ ներկայ պայմանները յաճախ կը դժուարացնեն աշակերտներուն եւ ուսանողներուն կրթական ուղին ու ապագայի ծրագիրները, միութիւնը կը շարունակէ իր աշխատանքները` նպատակ ունենալով զօրավիգ կանգնիլ անոնց, քաջալերել զանոնք եւ ստեղծել այնպիսի կարելիութիւններ, որոնք պիտի նպաստեն անոնց մտաւոր զարգացման, մասնագիտական կողմնորոշման եւ ազգային գիտակցութեան ամրապնդման:

Այս ծիրին մէջ, տարեշրջանին ընթացքին պիտի իրականացուին շարք մը ծրագիրներ եւ նախաձեռնութիւններ, որոնք պիտի ծառայեն հայ աշակերտներուն եւ ուսանողներուն կարիքներուն` վերահաստատելով այն համոզումը, թէ կրթութիւնը եւ երիտասարդութեան դաստիարակութիւնը մեր հաւաքական ապագայի հիմնասիւներն են:

Այս նախաձեռնութիւններուն առաջինը հայկական վարժարաններու համալսարանական արեւելումի ձեռնարկն է, որ տեղի կ՛ունենայ այսօր` 23 հոկտեմբերին: Ձեռնարկը նպատակ ունի աջակցիլ հայկական վարժարաններու բարձրակարգ դասարաններու աշակերտութեան` համալսարանի, մասնագիտութեան եւ ապագայի ուղիին ընտրութեան մէջ` անմիջական կապ հաստատելով մասնագիտութիւններու խորհրդատուներու եւ համալսարաններու ներկայացուցիչներու հետ:

ՀՅԴ Զաւարեան ուսանողական միութիւնը կը վերահաստատէ իր յանձնառութիւնը` շարունակելու կանգնիլ հայ երիտասարդութեան կողքին, յատկապէս դժուար օրերուն, եւ իր ներդրումը բերել գիտակից, պատրաստուած ու ազգային արժէքներով առաջնորդուող սերունդի մը կերտման:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ

Հինգշաբթի, 22 հոկտեմբերի կառավարութեան ընթացիկ նիստէն ետք կայացած մամլոյ ասուլիսի ընթացքին Նիկոլ Փաշինեան յայտարարեց, որ նոր սահմանադրութիւնը հանրային քննարկման պիտի դրուի շուտով: Սահմանադրութիւնը ապա պիտի քննարկուի Ազգային ժողովին կողմէ, որ զայն հանրաքուէի ենթարկելու որոշում պէտք է կայացնէ երկու երրորդ մեծամասնութեամբ: Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցութիւնը չունի եօթանասուն պատգամաւոր Ազգային ժողովին մէջ. երկու երրորդ գոյացնելու համար անհրաժեշտ է, որ ընդդիմութենէն գէթ վեց պատգամաւորներ թեր քուէարկեն սահմանադրութեան նախագիծին: Նիկոլ Փաշինեան կ՛ուզէ համոզել ընդդիմադիր «գործընկերները», որ հայթայթեն պակսող ձայները: Ձախողութեան պարագային անհրաժեշտ պիտի ըլլայ կազմակերպել կանխահաս խորհրդարանական ընտրութիւն, ապահովելու համար երկու երրորդ մեծամասնութիւնը: Նիկոլ Փաշինեան 7 յունիսի ընտրութեան նախօրեակին յայտնած էր, որ եթէ Քաղաքացիական պայմանագիրը չապահովէ սահմանադրական (այսինքն` երկու երրորդ) մեծամասնութիւն, աշնան կրնանք պատերազմ ունենալ: Այժմ, օգոստոս 8-ի յուշագրի ստորագրութենէն եւ խաղաղութեան պայմանագրի նախաստորագրութենէն ետք, Փաշինեան խաղաղութիւնը հաստատուած կը նկատէ, ուրեմն պատերազմի սպառնալիքը հեռացած: Սակայն խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութեան համար Ազրպէյճան կը պահանջէ սահմանադրութեան փոփոխութիւնը, այդ փոփոխութիւնը վերածելով առկախ հարցերու լուծման հիմնական բանալիի:

Նկատի ունենալով սահմանադրութիւնը փոխելու առկայ դժուարութիւնը, Նիկոլ Փաշինեան շաբաթ մը առաջ նախատեսած էր, որ խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութիւն կրնայ տեղի ունենալ 2031-ին, այսինքն` յաջորդ Ազգային ժողովի ժամանակաշրջանին: Հաստատելով, որ յունիս 7-ի ընտրութեան արդիւնքը բաւարար չէ եղած, Նիկոլ Փաշինեան կը նախատեսէ, որ յաւելեալ ճնշումներով, ամբոխավարութեամբ, վախի մթնոլորտի ստեղծմամբ, ձերբակալութիւններով եւ այլազան միջոցներով պիտի յաջողի սահմանադրական մեծամասնութիւն ապահովել յաջորդ Ազգային ժողովին մէջ: Այժմ կը խօսի արտակարգ ընտրութիւն կայացնելու մասին, քանի որ, ցարդ մեզի անծանօթ պատճառներով շտապելու պատճառներ երեւան եկած են:

Ի՞նչ միջոցներով Նիկոլ Փաշինեան կը նախատեսէ սահմանադրական մեծամասնութիւն ապահովել արտակարգ ընտրութեամբ կազմաւորուած յառաջիկայ խորհրդարանին մէջ: Գործադրելի միջոցներէն ոմանք կը գործադրուին այս օրերուն: 25 հոկտեմբերին բազմաթիւ մարզերու մէջ տեղի պիտի ունենան տեղական ինքնակառավարական մարմիններու ընտրութիւններ: Թեկնածուներու վարկաբեկման, հալածանքի դասականացած մեթոտները կը կիրարկուին անսայթաքօրէն: Ով կը քուէարկէ Քաղաքացիական պայմանագիրէն տարբեր ուժի մը, անպայման ընտրակաշառք ստացած է, կ՛ըսեն Փաշինեանի աջակիցները: Ինք անձամբ մասնակից է ընտրապայքարին: Ամէնէն ցցուն եղելութիւնը Ստեփանաւանի մէջ ընտրակաշառք բաժնելու մեղադրանքով տասներեք անձերու ձերբակալութիւնն է, ընտրութենէն քանի մը օր առաջ միայն: Ձերբակալուածներու կարգին կը գտնուի յաղթելու լուրջ հնարաւորութիւն ունեցող քաղաքապետի թեկնածուն:

Փորձենք հասկնալ կարգ մը դիրքորոշումներու ներքին ծալքերը: Նիկոլ Փաշինեան կ՛ուզէր ռուսական ռազմակայանը փակել: Կ՛առաջարկէր, որ Ռուսիա երրորդ երկրի մը վաճառէ երկաթուղիի շահարկման իրաւունքը: Կ՛ուզէր, որ նոր աթոմակայանը կառուցուի արեւմտեան երկրի մը կողմէ: Այս բոլոր պահանջներէն հրաժարած է հիմա եւ կը յայտարարէ, որ Հայաստան Ռուսիոյ հետ ունի ռազմավարական սերտ յարաբերութիւններ: Ազգային ժողովի ընտրութեան առիթով հակառուս տրամադրութիւններու հրահրումը, Հայաստանը ռուսական ենթակայութենէն ազատելով ինքնիշխանութիւն ապահովելու վարկածին շեփորահարումը, ընդդիմադիրները Ռուսիոյ հպատակներ հռչակելը… մոռացութեան տրուելու ընթացքի մէջ են: Բաւեց, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու եւ Ռուսիոյ միջեւ յարաբերութիւնները ջերմանան, որպէսզի իշխող վարչախումբը, Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորութեամբ, շրջադարձ կատարէ ու երէկուան անիծուածը այսօր օրհնէ:

Աշխարհաքաղաքական կարեւոր փոփոխութիւններ կը սպասուին յառաջիկայ ամիսներուն: Ռուս-ուքրանական պատերազմը աւարտելու վրայ է: Ամերիկայի յարձակումը Իրանի դէմ դադար առած է ու կրնայ անակնկալօրէն աւարտիլ: Եւրոպան ու յատկապէս անոր կարեւոր առաջնորդներէն` Ֆրանսան, ենթակայ է քաղաքական ներքին գալարումներու: Սպասելով Իսրայէլի, Ամերիկայի եւ Ֆրանսայի ընտրութիւններուն, համաշխարհային հնչեղութեամբ տագնապները կը սպասեն նոր լուծումներու: Անհաւանական չէ, որ Նիկոլ Փաշինեանին խրատած ըլլան վերանայելու ինքնիշխանութեան մասին իր պատկերացումը եւ Հայաստանին վերադարձնելու իր պատմական դիրքորոշումը` օտար ուժերուն թատերաբեմ չըլլալու կոչումը:

Սխալ ու վնասակար քաղաքական դիրքորոշումներու մէջ թաթախուած Նիկոլ Փաշինեան կրնա՞յ այս շրջադարձը կառավարել: Կանխահաս ընտրութիւն մը կրնայ զինք զրկել մեծամասնութենէ (որ արդէն փխրուն է) եւ Հայաստանին շնորհել ազգային արժեհամակարգին հաւատարիմ իշխանութիւն մը:

9, 10 եւ 11 հոկտեմբեր 2026-ին, երեկոյեան ժամը 8:00-ին «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ տեղի ունեցան Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբին «Դող` սիրտը գող» երեք ներկայացումները: Թատրոնին բեմադրիչն էր Յակոբ Տէր Ղուկասեան, իսկ օգնական բեմադրիչ` Փաթիլ Գուլաճեան:

Հանդիսատեսին հրամցուած այս կատակերգութիւնը իր աշխուժ ընթացքով եւ զաւեշտական կացութիւններով ներկաներուն պարգեւեց հաճելի երեկոյ մը` միաժամանակ առիթ տալով անդրադառնալու ընտանեկան յարաբերութիւններու կարգ մը երեսներուն:

Բեմին վրայ Ժան Պէքէրճեան մարմնաւորեց գողի դերը, Սարին Պագգալեան` Մարիայի, Վարդան Ազնաւուրեան` Մարդուն, Անի Պարիկեան` Ժուլիային, Դալար Արսլանեան` Աննային, Խաչիկ-Հրակ Տէմիրճեան` Անթոնիոյի, իսկ Մելիք Պետրոսեան` երկրորդ գողի: Դերակատարները իրենց խաղարկութեամբ կեանք տուին պատմութեան հերոսներուն` բեմին վրայ կենդանացնելով անոնց բնաւորութիւններն ու ապրումները:

Թատրոնը արուեստի այն ձեւերէն է, որ կրնայ ծիծաղի միջոցով բացայայտել իրականութեան երբեմն տհաճ, երբեմն ալ հակասական կողմերը: Կատակերգութիւնը, առաջին հայեացքով, ժամանցի եւ ուրախութեան միջոց մը կը թուի ըլլալ, սակայն անոր ուժը միայն հանդիսատեսը խնդացնելուն մէջ չէ: Երբ զաւեշտական կացութիւններուն ետին կը գտնուին կեանքէն առնուած երեւոյթներ, մարդկային թուլութիւններ եւ ընկերային հակասութիւններ, ծիծաղը կը վերածուի նաեւ մտածելու առիթի:

Այս իմաստով, «Դող` սիրտը գող» ներկայացումը իր զուարթ ընթացքին ընդմէջէն կը բացայայտէր մարդկային յարաբերութիւններու խճճուածութիւնը եւ անոնց մէջ տեղ գտած հակասութիւնները:

Ներկայացման գործողութիւնները կը ծաւալէին բնակարանի մը մէջ, որուն սովորական պատերը շուտով կը դառնային անսպասելի բացայայտումներու, թիւրիմացութիւններու եւ զաւեշտական իրադարձութիւններու ականատեսը: Ընտանեկան յարաբերութիւններուն մէջ ստեղծուած խառնաշփոթը հետզհետէ կը բարդացնէր կացութիւնը` հանդիսատեսը մղելով հետեւելու, թէ ո՞վ ի՛նչ կը թաքցնէ, ո՞վ որո՛ւ հետ ինչ կապ ունի եւ ո՛ր գաղտնիքը երբ պիտի բացայայտուի:

Դռներու շարունակական բացուիլն ու գոցուիլը, կերպարներուն անակնկալ մուտքերն ու ելքերը, իրարու յաջորդող սուտերն ու անսպասելի բացայայտումները ներկայացման ընթացքը կը պահէին շարժուն եւ հետաքրքրական: Երբ կը թուէր, թէ կացութիւնը վերջապէս կը յստականայ, նոր հանգոյց մը կը յայտնուէր` անգամ մը եւս խախտելով կերպարներուն ստեղծած ժամանակաւոր անդորրը:

Բեմին վրայ ստեղծուած խառնաշփոթը նաեւ կը ցուցադրէր, թէ ինչպէ՛ս գաղտնիք մը թաքցնելու փորձը կրնայ նոր սուտերու եւ աւելի բարդ կացութիւններու դուռ բանալ: Երբ ճշմարտութիւնը կը ծածկուի, նոյնիսկ ամէնէն պարզ հարցերը կրնան վերածուիլ բարդ խնդիրներու, իսկ մարդիկ կը ստիպուին նորանոր արդարացումներ գտնել իրենց ըսածներուն եւ ըրածներուն համար:

«Դող` սիրտը գող» ներկայացման հիմնական հետաքրքրական կողմերէն մէկը այն էր, որ ընտանեկան անհաւատարմութեան եւ մարդկային յարաբերութիւններու անկեղծութեան պակասի նման նիւթեր կը ներկայացուէին կատակերգութեան լեզուով: Բեմին վրայ ստեղծուած կացութիւնները կրնային զաւեշտական ըլլալ, սակայն անոնց հիմքին կը գտնուէին երեւոյթներ, որոնք իրական կեանքին մէջ կրնան ծանր հետեւանքներ ունենալ:

Ներկայացման մէջ սուտերն ու թաքցուած իրողութիւնները յաճախ կը փորձուէին արդարացնել սովորական դարձած բացատրութիւններով: Երբեմն սխալը կը ներկայացուի իբրեւ թիւրիմացութիւն, երբեմն ալ պատասխանատուութենէն խուսափելու համար կը փնտռուին պատճառաբանութիւններ, որոնք կը փորձեն մեղմացնել կատարուածին լրջութիւնը:

Ի վերջոյ, կատակերգութեան մէջ ծիծաղելի թուացող արարքը կրնայ իրական կեանքին մէջ բոլորովին այլ հետեւանքներ ունենալ: Բեմը հնարաւորութիւն կու տայ երեւոյթները դիտելու որոշ հեռաւորութենէ, սակայն միաժամանակ կը յիշեցնէ, որ մեր կատակներուն եւ առօրեայ արդարացումներուն ետին երբեմն կը թաքնուին լուրջ մարդկային խնդիրներ:

Այս առումով, ներկայացումը միայն զաւեշտական պատմութիւն մը չէր, այլ նաեւ առիթ մը` մտածելու անկեղծութեան, հաւատարմութեան եւ այն արժէքներուն մասին, որոնցմով կը կառուցուին առողջ մարդկային յարաբերութիւնները:

Հայ թատրոնը միայն բեմ բարձրացող դերասաններուն արուեստը չէ, ան նաեւ հանդիպման վայր մըն է, ուր կը միաւորուին` լեզուն, գրականութիւնը, ստեղծագործական միտքը եւ համայնքային յիշողութիւնը:

«Դող` սիրտը գող» ներկայացումը հանդիսատեսին պարգեւեց զուարթ պահեր եւ հաճելի ժամանց` միաժամանակ բացայայտելով մարդկային յարաբերութիւններու այն հակասութիւնները, որոնք յաճախ կը դրսեւորուին ընտանեկան կեանքին մէջ: Բեմին վրայ ստեղծուած խառնաշփոթը, իրարու յաջորդող անակնկալները եւ կերպարներուն զաւեշտական արձագանգները հանդիսատեսը կը պահէին հետաքրքրութեան մէջ:

Երեկոյի աւարտին հանդիսատեսը սրահէն հեռացաւ ժպիտով` իրեն հետ տանելով հաճելի թատերական փորձառութեան մը տպաւորութիւնը, նաեւ` ընկերային-ընտանեկան կեանքին մասին մտորումներ, հարցականներ եւ խորհրդածութիւններ:

Ձեռք մը` ծանր, հողմահար, դանդաղօրէն կը թերթատէ մեծադիր, շքեղ կազմով գիրք մը: Էջերուն վրայ պատկերները սովորական լուսանկարներ չեն. բեկորներ են, հին շարժապատկերի փայլատակումներ, կարմիրի ու մուգ կապոյտի յագեցած բռնկումներ: Յանկարծ տեսադաշտը կը ճեղքուի: Պայթում  մը կը կոտրէ լռութիւնը, եւ քսաներորդ դարու մեծ պատերազմներու աւերակներ`  վաւերագրական պատկերները կը խառնուին հեռատեսիլի  վրայ սովորական դարձած ռմբակոծուած, հրկիզուած փողոցներու ժամանակակից տեսարաններուն:

Այսպէս կը սկսի Ժան-Լիւք Կոտարի վերջին` խորհրդանշական ժառանգութիւն հանդիսացող «Պատկերներու գիրքը» (Le Livre d՛Images) շարժանկարը. ոչ թէ` սովորական պատմութեամբ մը, այլ` մարդկային մշակոյթի փլատակներով:

Կոտար ամբողջ կեանքին ընթացքին հասկցած էր, որ ֆիլմը/շարժանկարը այլեւս պարզապէս արուեստի գործ մը չէ, այլ ռազմադաշտ մըն է, ուր մարդկային յիշողութիւնը կը ձեւաւորուի, կ՛աղաւաղուի եւ ի վերջոյ կը  գերեվարուի: Երբ «Պատկերներու գիրքը» կը մօտենայ իր տխուր աւարտին, ձայնագրութեան մը միջոցով կը հնչեն գերմանացի գրող Փեթըր Վայսի «Դիմադրութեան գեղագիտութիւնը» ծաւալուն  վէպէն այս տողերը.

«Նոյնիսկ եթէ ոչինչ դուրս եկաւ այնպէս, ինչպէս յուսացած էինք, այդ պիտի չփոխէր այն,  ինչ որ յուսացած էինք: Մեր յոյսերը պիտի մնան իբրեւ կենսական ութոփիա մը»:

Այս խօսքերը ի հարկէ մերօրեայ անկառավարելի քաոսին հանգուցալուծում չեն առաջարկեր: Ընդհակառակն, անոնք մեզ կը ստիպեն առերեսուելու սարսափելի հարցումի մը հետ. համակարգչային համատարած հսկողութեան, աշխարհաքաղաքական համակարգի փլուզման , անվերջանալի տագնապի եւ մետիա-պատկերային գերյագեցման այս դարաշրջանին ի՞նչ պատահեցաւ դիմադրելու մեր կարողութեան: Ո՞ւր կորսուեցաւ դիմադրելու մեր կարողութիւնը:

Եւ որպէս նոյնքան հրատապ հարցում` ո՞վ պիտի ձեւաւորէ նոր աշխարհը, երբ մարդիկ  գրեթէ կորսնցուցած են զայն նոյնիսկ երեւակայելու իրաւունքը:

Դիմադրութեան Իրաւունքը

Այսօր «դիմադրել» եզրոյթին մասին խօսիլը կրնայ ժամանակավէպ թուիլ: Ճշմարիտ դիմադրութիւնը կը պահանջէ տիրապետող համակարգէն դուրս գտնուող տարածք մը` մտածումի ապաստարան մը, ուր այլընտրանքային ապագայ մը կրնայ ծնունդ առնել: Սակայն ժամանակակից քաղաքական ու կառավարման վերահսկող կառոյցները հասած են այնպիսի մակարդակի մը, որուն մասին քսաներորդ դարու բռնատիրական վարչակարգերը միայն կրնային երազել. պատանդ առնուած  է մեր երեւակայութիւնը, տուփէն դուրս մտածելու կարելիութիւնը:

Ժամանակակից քաղաքական մեքենայութիւնները չեն բաւարարուիր պարզապէս մեր ֆիզիքական ըմբոստութիւնը ճզմելով: Այլ ջրապարզելով զայն` կը վերածեն սպառողական ապրանքի: Ընդվզման իւրաքանչիւր պատկեր ակնթարթօրէն կը վերածուի ապրանքի, իւրաքանչիւր քննադատութիւն ծրագրուած կերպով կը չէզոքացուի, եւ ամէն քաղաքական տեսլական կը տափակցուի, կը դառնայ  շուկայական զարդ: Մէկ կողմէն մեզ կը խեղդեն  պատերազմի ու աղէտի պատկերներով, բայց միեւնոյն ժամանակ կը մրճահարուինք համատարած յուսահատութեամբ մը, որ անզիջանելի կերպով կը պնդէ, որ եղածին «այլընտրանք չկայ»:

Երբ ապագայի հորիզոնները արգելափակուած են` տնտեսական անապահովութեամբ, թուային հսկողութեամբ եւ անվախճան տագնապներով, դիմադրելու մեր բուն իրաւունքը կը սկսի տկարանալ:

Մեզի արտօնուած է դժգոհիլ, համացանցի էջերով թափառիլ, անվերջ սպառել, բայց այս բոլորը կառոյցի մակարդակով մեզմէ կը խլեն  այլ աշխարհ մը պատկերացնելու գործիքները: Մենք կը մնանք թեւաթափ:

Իսկ եթէ մտածելը, ութոփիա երազելը արգիլուած է, ապա ի՞նչ կը մնայ մեզի:

Յո՞ երթաս առանց Ութոփիայի

Ահա հո՛ս է, որ ֆրանսացի ժապաւէնի տիտան Կոտարը` յենելով Փեթըր Վայսի վրայ, կ՛առաջարկէ դիմադրութեան արմատական մարտավարութիւն մը: Վայսը գերմանացի/շուէտացի  գրող, փիլիսոփայ,  փորձառական ժապաւէններու հեղինակ, իր «Դիմադրութեան էսթեթիքան» ծաւալուն  վէպին մէջ  կը պատմէ պերլինեան երիտասարդ բանուորներու մասին, որոնք կ՛ուսումնասիրեն արուեստ, առասպելաբանութիւն ու փիլիսոփայութիւն` նացիական կախաղաններուն ստուերին տակ: Անոնք մշակոյթին չեն դիմեր իբրեւ իրականութենէն փախուստի միջոցի, այլ արուեստը կ՛օգտագործեն որպէս մտաւոր զինանոց: Անոնք կը գիտակցին, որ նախքան քաղաքական կարգը տապալելը` այդ կարգը սնուցանող մտային եւ մարդկային  կառոյցները պէտք է քանդուին:

«Պատկերներու գիրքը» ժապաւէնին մէջ Կոտարի տեսողական խճանկարը կը գործէ ճիշդ այս հիման վրայ: Բռնի կերպով իրարու քով դնելով հոլիվուտեան պատրանքները (այն կեղծ համոզմունքը, թէ ամէն ինչ լաւ պիտի աւարտի) եւ ժամանակակից աշխարհաքաղաքական հակամարտութեանց  հում սարսափները` Կոտար կը խափանէ մեր մէջ սրսկուած սպառողի կերպարը:

Ան կը պնդէ, որ նոյնիսկ եթէ քաղաքական ծրագիրները փլուզուին, յեղափոխութիւնները ձախողին, եւ պատմութիւնը խախտէ իր խոստումները, աւելի լաւ աշխարհի մը ձգտելու մեր ցանկութեան որակը տակաւին կը մնայ կարեւորագոյն զէնքը:

«Անհրաժեշտ ութոփիան» կատարեալ հասարակութիւն մը պատկերող միամիտ ծրագիր չէ: Ան բարոյական եւ մտաւոր հորիզոն մըն է: Ան յամառօրէն կը  մերժէ, որ միայն  իրականութիւնը կարող է թելադրել կարելիութեան սահմանները: Նոյնիսկ եթէ ամէն ինչ այնպէս դուրս չեկաւ, ինչպէս յուսացած էինք, յոյսին իսկութիւնը կը մնայ իբրեւ մարդկային անպարտելի նուաճում մը:

Եթէ հին յեղափոխական ճանապարհները այլեւս չեն գործեր, եւ համակարգը ամէն ինչ դարձուցած է առեւտուրի առարկայ, ապա որո՞նք պիտի ստեղծեն գալիք նոր աշխարհը:

Պատասխանը ո՛չ փրկիչ- առաջնորդներն են, ո՛չ ալ ուժեղ կուսակցութիւնները: Նոր աշխարհը կը ձեւաւորէ մտածող մարդը, այն մարդը, որ կը մերժէ կուրօրէն հեռուէն նայիլ խնդիրներուն, համբերատար կը փորձէ հասկնալ իրեն մատուցուող պատկերներու խառնաշփոթի կեղծ պատգամը եւ  կը համարձակի դիմադրել, չկորսնցնել արդարութեան ու ազատութեան միտքը այս շնական աշխարհին մէջ:

Նոր աշխարհ մը կերտելը կը սկսի, երբ դուն եւ ես կը վերատիրանանք մեր մտքին:

Այնքան ատեն որ դեռ մեր մէջ ուժ կը գտնենք պատմութեան աւերակներուն նայելու եւ երազելու դիմադրութեան հնարաւորութեան մասին, ապա ճամբան բաց է, նոր աշխարհը հնարաւոր է:

Ես ու դուն միասին  պիտի ձեւաւորենք Նոր Աշխարհը:

Ընթերցողին:

«Ապրուած օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ` ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր:

Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել զանոնք: Յուսամ` անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք:

Յուլիս կամ օգոստոս 1981 էր: Ճեմարանի մեր աւարտական տարին էր: Մեր սերունդի մանկապարտէզի սկզբնական երեք դասարաններէն հազիւ տասնհինգ-քսան հոգի մնացած էինք: Մեծ մասը արդէն հեռացած էր Լիբանանէն, ուրիշներ տարբեր դպրոցներ գացած էին: Պատերազմը կամաց-կամաց ցրուած էր մեզ: Այդ տարիներուն արեւելեան Պէյրութէն արեւմտեան Պէյրութ երթալ-գալը միշտ դիւրին չէր: Անցքերը կրնային փակուիլ, ճամբաները փոխուիլ, իսկ օրուան ապահով ճանապարհը յաջորդ օրը կրնար այլեւս ապահով չըլլալ: Այդ պատճառով շաբաթը մէկ-երկու գիշեր Ճեմարանի գիշերօթիկի շէնքը կը մնայի:

Երբ արեւմտեան Պէյրութ գիշերէի, երբեմն իրիկունը պահակութեան հերթ կու գար ինծի: Արեւմտեան Պէյրութի մէջ հայութեան թիւը պատերազմի տարիներուն պակսած էր, եւ միշտ երիտասարդ տղոց կարիք կար: Այդ նոյն օրերուն մեր աւագ սերունդի ընկերներուս` Րաֆֆի Գարագաշեանի, Կրէյս Սարգիսեանի, Վաչէ Հալաճեանի, Հրաչ Իսահակեանի, Արտա Գրոշեանի  եւ երգչուհի  Արտա Լուրեանի հետ հայկական ռոք նուագախումբ մը կազմած էինք դպրոցին մէջ: Անունն ալ պարզ էր` «ՃԵՄ»: Ես թմբկահարն էի: Այսօր կրկին դէպի ետ երթալով եւ մտածելով այդ մասին` քիչ մը անհեթեթ կը թուի: Քաղաքացիական պատերազմի մէջ ռոք` նուագախումբ: Մէկ գիշեր պահակութիւն կ՛ընէինք, միւս օրը Փինկ Ֆլոյտ կը փորձէինք: Բայց մեզի համար այդ էր կեանքը:

Իրիկուն մը «Արա Երեւանեան» ակումբ ներկայացայ հերթական պահակութեան համար: Ռահմեթլիք Ճոնին ըսաւ, որ այդ գիշեր Մելքոն Էպլիղաթեանին տունը պիտի գործուղուէի:  Ընկեր Մելքոնը հայ համայնքի ներկայացուցիչներէն էր Լիբանանի խորհրդարանին մէջ: Քալելով գացի: Դուռը զարկի: Ինձմէ առաջ հոն եղող պահակը բացաւ: Աչքերը կարմրած էին անքնութենէն: Քլաշինն («Քալաշնիքով» գնդացիր) ու տարախները (սանտրներ) ինծի յանձնեց, տան դիրքը բացատրեց, քանի մը ուղղութիւն տուաւ եւ մեկնեցաւ: Տոքթ. Մելքոն Էպլիղաթեան նոր վերադարձած էր Ամերիկեան հիւանդանոցէն: Օրեր առաջ իրեն դէմ մահափորձ կատարուած էր արեւմտեան Պէյրութի մէջ: Վիրաւորուած էր, բայց` փրկուած: Տան մէջ հանդարտութիւն կար: Դուստրը` Սիլվան, ինծի թէյ մը պատրաստեց: Քիչ մը խօսեցանք, յիշածիս չափ` եաման բան մըն էր. տղան` Նորայրը, արդէն տարիներ առաջ Ամերիկա ուսումի գացած էր. ապա ամէն մարդ իր սենեակը քաշուեցաւ:

Գիշերը ուշացաւ: Պատուհանէն դուրս կը նայէի: Արեւմտեան Պէյրութը մութ էր: Երբեմն հեռուէն ձայն մը կը լսուէր, յետոյ` դարձեալ լռութիւն: Յանկարծ տան մէջ ձայն մը լսեցի, եւ լոյս մը վառեցաւ: Մատս բլթակին վրայ էր: Քանի մը վայրկեան ետք մութին մէջէն մարդ մը յայտնուեցաւ: Տոքթ. Մելքոնն էր: Մօտեցաւ եւ շատ հանգիստ ըսաւ, որ քունը փախած էր: Քլաշինը մէկ կողմ դրի, ու սկսանք խօսիլ:

Չեմ յիշեր, թէ այդ խօսակցութիւնը որքան տեւեց, բայց կը յիշեմ այն զգացումը, որ առաջին վայրկեաններէն ունեցայ: Դիմացս միայն լիբանանահայ երեսփոխան մը կամ բժիշկ մը չէր: Ուրիշ աշխարհէ եկած հայու տեսակ մըն էր: Պոլսոյ մէջ ծնած էր ան, հայրը` Մաթէոսը, զմիւռնիացի էր: Տոքթ. Մելքոնին մանկութիւնը գաղթականութեան ճամբաներուն վրայ անցած էր` Ռումանիա, Յունաստան, Ֆրանսա եւ Սուրիա: Իր սերունդին համար գաղթականութիւնը պատմութեան գիրքի մէջ կարդացած բան չէր: Իրենց կեանքն էր: Թերեւս այդ պատճառով իր քաղաքական մտածողութեան մէջ համայնքը պաշտպանելու շատ խոր բնազդ մը կար:

Խօսեցանք «դրական չէզոքութեան» մասին: Այդ էր Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին հայ համայնքին որդեգրած դիրքը` կարելի եղած չափով հեռու մնալ այդ անհեթեթ թայիֆայական (համայնքային) պատերազմէն: 1958-ի դէպքերը խոր հետք ձգած էին իր վրայ: Կը բացատրէր, որ մենք մեծ կայսրութիւններու Պաղ պատերազմին մէջ գործ չունէինք: Լիբանանի պատերազմին իր հիմնական մտահոգութիւնը Պուրճ Համուտը, լիբանանահայութիւնն ու հայկական հաստատութիւնները պահպանելն էր: Գաղութ մը, որ հազիւ յիսուն տարի առաջ Ցեղասպանութեան մոխիրներէն վերականգնած էր իր կեանքը, պէտք չէր ուրիշներու պատերազմին մէջ դարձեալ վտանգէր իր գոյութիւնը: Ան մեծ ճիգ տարած էր նաեւ միւս հայկական կուսակցութիւններուն հետ, որպէսզի լիբանանահայութիւնը կարելի եղած չափով ապահով եւ միասնական մնար. լիբանանեան բոլոր կողմերուն հետ կը խօսէր: Բայց իր չէզոքութիւնը անտարբերութիւն չէր, ոչ ալ կը նշանակէր անպաշտպան մնալ: Իր մտածողութեան մէջ յստակ տարբերութիւն կար ուրիշներու պատերազմին չմասնակցելու եւ սեփական համայնքը պաշտպանելու միջեւ: Ան իրապաշտ դաշնակցական էր:

Կը պատմէր նաեւ փաղանգաւոր մարտական ղեկավար Պեշիր Ժեմայելի հետ իր խօսակցութիւններուն մասին: 1976-ին` Պուրճ Համուտի վրայ յարձակումներէն ետք, փորձած էր անոր բացատրել, որ հայերը քրիստոնեայ լիբանանցիներ էին, բայց արաբ չէին, եւ եթէ ամբողջութեամբ մխրճուէին այդ պատերազմին մէջ, օր մը կրնային այլեւս Լիբանանի մէջ տեղ չունենալ: Պեշիրը կ՛ուզէր հայութիւնը պատերազմի մէջ մխրճել, իսկ ինք կը փորձէր զայն հեռու պահել:

Նոյն ոգիով կը պատմէր Արաֆաթի հետ իր խօսակցութիւններուն եւ Նապաայի դէպքերուն մասին: Տոքթորին համար ընդունելի չէր, որ օր մը Նապաայէն հայկական թաղերուն վրայ յարձակում ըլլար, իսկ յաջորդ օրը Արաֆաթ զինք «Մարհապա մուլաքիմ»-ով (բարե՛ւ, պայքարող) դիմաւորէր, կարծես ոչինչ պատահած ըլլար:

Տարիներ ետք, իր «Գաղթակայանէն խորհրդարան» յուշերու վերջին էջերուն աչք մը նետելով, աւելի լաւ հասկցայ, թէ ինքնութեան, պատկանելիութեան եւ պետութեան այս բարդ ու վերացական յղացքները որքա՛ն զբաղեցուցած էին իր միտքը: Ուսումնասիրած էր այս նիւթերուն կապուած բազմաթիւ աշխատութիւններ` առանց երբեք անվիճելի համոզումներու յանգելու: Հայկական ինքնութեան մասին խօսելով` անոր բաղադրիչներուն շարքին կը նշէ` «Լեզուն, կրօնը, մշակոյթը, պատմութիւնը, աւանդութիւնները, ինքնագիտակցութիւնը, ազգային պատկանելիութեան զգացումը եւ հայրենիքը»: Ապա հարց կու տայ, թէ այս բոլորին համադրութիւնը արդեօք նոյնը կրնա՞յ ըլլալ բոլոր հայերուն համար: Տարբեր պայմաններու մէջ ապրող հայերու համար այս բաղադրիչները կրնային տարբեր կշիռ ունենալ: Եւ այդ էջերուն մէջ ան կը գուշակէր, թէ արդէն կազմաւորուելու վրայ էր աշխարհաքաղաքացի սփիւռքահայու նոր կերպարը:

Ես տասնեօթը տարեկան երիտասարդ մըն էի այդ օրերուն: Ան կեանքի, գաղթի, պատերազմի եւ քաղաքականութեան տասնամեակներ տեսած մարդ էր: Հաւանաբար իր ըսածներուն կէսը ամբողջութեամբ չէի հասկնար: Բայց բան մը մնաց մէջս: Քաղաքականութիւնը միայն գաղափարներու պայքար չէր: Երբեմն քաղաքականութիւնը մարդոց կեանքը, հայութիւն մը եւ անոր ապագան պահպանելու արուեստն էր:

Տարիներ ետք իր տղուն` Նորայրին հետ խօսակցութիւններէս աւելի բան իմացայ Մելքոն Էպլիղաթեանի եւ իր եղբօր` Գրիգորի մասին: Գրիգորը Հալէպի մէջ էր: Երբ Սուրիոյ պետութիւնը օտար եւ համայնքային դպրոցներու նկատմամբ նոր քաղաքականութիւն կը մշակէր, Մելքոն եւ Գրիգոր Էպլիղաթեանները, ՀՅԴ Բիւրոյի համադրութեամբ, աշխատանք տարած էին հայկական դպրոցներու հարցին շուրջ: Այդ աշխատանքին շնորհիւ հայկական դպրոցները կրցան շարունակել իրենց առաքելութիւնը յաջորդ տասնամեակներուն: Այդ ալ տոքթ.Մելքոնին նոյն քաղաքական մտածողութեան մէկ ուրիշ արտայայտութիւնն էր: Դիւանագիտութիւն կար, բայց վերջաւորութեան հարցը շատ պարզ էր` ինչպէ՞ս պահել դպրոցը, համայնքը եւ հայ կեանքը:

Ընկեր Մելքոն բժիշկ էր, հասարակական գործիչ, քաղաքական մարդ եւ մտաւորական: 1972-էն սկսեալ երկար տարիներ Լիբանանի խորհրդարանին մէջ ՀՅԴ-ի ներկայացուցիչներէն եղաւ: Գրական եւ քաղաքական բազմաթիւ գրութիւններ ունէր, իսկ իր երկու հատորով «Գաղթակայանէն խորհրդարան» (1995, 2005) յուշերը իր ապրած ճանապարհին ու քաղաքական փորձառութեան մասին էին: Եթէ չեմ սխալիր, երկու տարի` 1968-69-ին, «Ազդակ»-ի տնօրէն եղած է: Կ՛ըսուի, թէ այդ օրերուն «Ազդակ»-ը չորս էջէն ութ էջի ընդարձակուած է` շնորհիւ նոր գրաշարական մեքենայի մը, որ Պոլսէն բերուած էր: Այսօր, երբ իր քաղաքական մտածողութեան կը վերադառնամ, անոր խոհեմ, չափաւոր եւ պետականամէտ մօտեցումը ինծի կը յիշեցնէ Սիմոն Վրացեանի, Արամ Մանուկեանի եւ Ալեքսանդր Խատիսեանի սերունդի քաղաքական մտածողութիւնը: Գաղափար ունեցող, բայց նաեւ` պետութիւն, ուժերու յարաբերութիւն եւ իրականութիւն հասկցող հայ քաղաքական միտքը:

Իսկ իր կրթուած եւ զարգացած պոլսեցի-զմիւռնիացի պահուածքին մէջ երբեմն կը յիշեմ զմիւռնիացի Տիրան մեծ հայրս: Այդ հին պոլսահայ եւ զմիւռնիահայ աշխարհը ուրիշ հմայք մը ունէր: Կրթուած, զուսպ, քիչ մը հին աշխարհի մարդիկ էին, որոնց հայկականութիւնը միայն զգացում չէր, այլ նաեւ` որոշ քաղաքակրթական մօտեցում: Անոնք կիլիկեցիներէն տարբեր էին. Այսօր այդ օսմանահայ արեւմտահայ աշխարհէն շատ քիչ բան մնացած է, եւ երբեմն իրենց պակասը զգալի է:

Այդ գիշեր երկար զրոյցէն ետք տոքթ. Մելքոնը յանկարծ յոգնեցաւ եւ վերադարձաւ իր սենեակը: Այլեւս երբեք չհանդիպեցանք: Մանկական տարիները Յունաստանի Ֆիքսի գաղթակայանին մէջ անցուցած եւ կեանքի վերջաւորութեան խորհրդարան հասած տոքթ. Մելքոնը մահացաւ 2005-ին: Բայց տարօրինակ է, թէ կեանքի մէջ երբեմն մէկ գիշերուան հանդիպում մը ինչպէ՛ս կրնայ մնալ յիշողութեանդ մէջ: Այդ ժամանակ չէի գիտեր, որ քառասունհինգ տարի ետք պիտի նստէի եւ այդ գիշերուան մասին գրէի: Այն ատեն պարզապէս Ճեմարանի աւարտական դասարանի աշակերտ մըն էի, որուն այդ գիշեր հերթ ինկած էր հոն պահակութիւն ընելու:

Յաջորդ առաւօտ դուռը զարնուեցաւ: Փոխարինող պահակը հասած էր: Քլաշինն ու տարախները իրեն յանձնեցի: Սիլվան սեւ սուրճ մը պատրաստած էր: Կարմրած աչքերս շփելով դուրս ելայ եւ սկսայ քալել արեւմտեան Պէյրութի փողոցներով դէպի Ճեմարան: Քաղաքը կամաց-կամաց կ՛արթննար: Դիմացի մզկիթէն շէյխին առաւօտեան նամազը կը լսուէր: Ճամբան Ժանին փուռը կեցայ, տաք մենէիշ մը կերայ, հետն ալ` թան, ու շարունակեցի ճամբաս դէպի Ճեմարան:

Այդ կէսօրէ ետք «ՃԵՄ»-ի փորձ ունէինք: Պէտք էր քանի մը ժամ թեթեւ քուն մը քաշել: Արտա Լուրեանը կ՛ուզէր, որ Ռայիսա Մկրտչեանի «Երեւան 2750»-ը փորձենք: Մեր փորձերուն Փինկ Ֆլոյտ ալ կար, հայկական էսդրատային երգ ալ: Երբեմն կը մտածեմ, թէ որքա՛ն թոաֆ օրեր էին: Հազիւ մեր դասերուն կը հասնէինք: Չէինք գիտեր, թէ վաղը ի՛նչ պիտի պատահէր: Գիշերները մեր աւագ ընկերներու տուները պահակութեամբ կը լուսցնէինք, իսկ յաջորդ օրը դպրոց կ՛երթայինք, կը կատակէինք եւ ռոք կը չալէինք: Մեր երիտասարդութեան մէկ մասը այսպէս ծառայութեամբ անցաւ: Այն օրերուն համեստաբար ծառայելը շէրէֆլի էր:

Պատերազմը մեր շուրջն էր, բայց մենք տակաւին երիտասարդ էինք: Եւ երիտասարդութիւնը, նոյնիսկ պատերազմի մէջ իր ճամբան կը գտնէր: Մէկ գիշեր ձեռքիս քլաշինն էր, յաջորդ օրը` թմբուկի փայտիկները: Այն ատեն այս հակասութեան մասին չէինք մտածեր: Կ՛ապրէինք միայն: Քառասունհինգ տարի ետք, երբ այդ օրերուն կը վերադառնամ, ամէնէն զարմանալին այն է, թէ որքա՛ն սովորական դարձած էր մեզի անսովորը: Եւ որքան այսօր կը զգամ պակասը այդ օրերու մեր ղեկավարներու իմաստութեան ու հեռատեսութեան, տոքթոր Մելքոնի նման մարդոց:

Էհ, վալլահ:

**

Այս յօդուածաշարքին նախորդ գրութիւնները

Ա.- Կելիպոլի տուն թիւ 54  https://www.aztagdaily.com/archives/702461
Բ.- Մեծ հօրս մեծ հին ռատիոն https://www.aztagdaily.com/archives/703467
Գ.- Կիւզել Պոլիսն ու մեծ մայրս https://www.aztagdaily.com/archives/703889
Դ.- Պէյրութ, 70-ականներ https://www.aztagdaily.com/archives/705183
Ե.- Տանիքէ տանիք  https://www.aztagdaily.com/archives/705619
Զ.-  Երկու ապրիլ 24 https://www.aztagdaily.com/archives/706110
Է.- Հարպ https://www.aztagdaily.com/archives/706548
Ը.- Աղեքսանդրիոյ Փոքր Հայաշխարհը https://www.aztagdaily.com/archives/707002
Թ. Մայրս եւ ԼՕԽ-ի իր ընկերուհիները https://www.aztagdaily.com/archives/707943

ՅԱԿՈԲ ԼԱՏՈՅԵԱՆ

Եթէ Իրման մեր մէջ գտնուէր, հաւանաբար ամչկոտ ժպիտով մը պիտի ըսէր. «Պէտք չկայ»:

Այսօր անոր համեստութիւնը վիրաւորած կ՛ըլլանք, եթէ իր կամքէն անկախ նման հանդիսութիւն մը կազմակերպելու գաղափարը ունենանք:

Այսպէս էր ան ամբողջ կեանքին ընթացքին: Մարդկային եւ համեստ նկարագիրով բոլորին սրտերուն մէջ տեղ գրաւած էր:

Աշակերտական տարիներէն մինչեւ իր հասուն տարիքը ան մնաց նոյն սկզբունքին տէր: Ազնիւ, խոնարհ, բարեկիրթ, ժպտադէմ եւ դրական ներուժով լեցուն:

Տարբեր փուլերու եւ տարբեր պայմաններու մէջ անոր հետ գործակցելու բախտը ունեցած եմ` անկախ ընտանեկան ջերմ կապէն: Ամէն տեղ ու բոլոր ժամանակներուն ալ Իրման միշտ մնաց նոյն ալիքին վրայ, նոյն բարձրութեամբ եւ մանաւանդ` նոյն մեծութեամբ:

Իրմային յիշատակը յարգելը ինքնին երկու իմաստ ունի: Առաջինը իր օրինակով իր նմանները ապագային տեսնելու յոյսն է, իսկ երկրորդ` անոր հոգիին անթառամութիւնը պահելու բնական եւ ինքնակոչ մղումը:

Այսօր Իրման հեռացած է մեզմէ: Սակայն վստահ եմ, որ իւրաքանչիւրս իր առօրեայ կեանքին մէջ վայրի մը մէջ, որոշ պահ մը, այս կամ այն պայմանի կամ  կացութեան բերումով կը վերադառնայ դէպի Իրմային ներկայութիւնը, կը լսէ անոր իւրայատուկ ձայնը, որուն հնչեղութիւնը կը կրկնուի նորէն, եւ բոլորս յուզումով կը վերապրինք անոր հետ:

Իրմային համար հաւանաբար շատ բան ունինք ըսելիք, ընելիք եւ զգալիք: Կարեւորը Իրմային նմանները ունենանք մեր կեանքին մէջ, որպէսզի քիչ մը աւելի մարդկայնանանք, աւելի ազնուանանք եւ մանաւանդ` աւելի բարիանանք:

Իրմային ձայնը պիտի մնայ մեր հոգիներուն մէջ, այնքան ատեն որ հայ բանաստեղծութիւնը կ՛ապրի ու կը գոյատեւէ…

Յիշատակի երեկոները հաւաքական համախմբումով յիշելու եւ յարգելու պահեր են, բնականաբար, պէտք է այսպիսով Իրմային յիշատակը անթառամ մնայ մեր կեանքին մէջ:

ՅԱԿՈԲ ՀԱՒԱԹԵԱՆ

Այսօր երեկոյեան լիբանանահայութիւնը ժամադրուած է «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահ` իր յարգանքի եւ երախտագիտութեան տուրքը մատուցելու տասնեակ տարիներ նոյն սրահի բեմին վրայ, ինչպէս նաեւ գաղութային այլ մշակութային նախաձեռնութիւններու իր սիրայօժար եւ պատրաստակամ մասնակցութիւնը բերած, սփիւռքահայ ժամանակակից ասմունքող վարպետ Իրմա Գապաքեան-Տէտէեանին: Օրին, անոր անսպասելի մահուան առիթով կարելի չեղաւ արժանի յարգանքը մատուցել,  եւ ան իր աչքերը փակեց իր սիրելի Լիբանանէն հեռու: Այսօր, ահաւասի՛կ, առիթը կ՛ընձեռուի մեզի այդ յարգանքը մատուցելու:

Իրմայի վաստակը մեծ է լիբանանահայ կեանքի մշակութային, կրթական եւ ռատիօ- հաղորդավարութեան բնագաւառներու մէջ: Անոր ասմունքը կը մագնիսացնէր հանդիսատեսը, կը յղէր հարազատ պատգամը, ինչպէս նաեւ կը մեծարէր հեղինակները: Թատրոնի մէջ անոր հեղինակաւոր ներկայութիւնը կը հարստացնէր ընդհանուր խաղարկութիւնը եւ կը ստեղծէր համապատասխան շարժում դերասաններուն մօտ: Իրմայի առաւօտեան ռատիօ-հաղորդումները ու իր անփոխարինելի «Բարի լոյս»-ը իբրեւ նշխար կը բաժնուէր բոլորին եւ կը դառնար` ուրախութեան արտայայտիչ, ցաւերու սփոփիչ, մտահոգութեանց փարատիչ եւ, վերջապէս,  յուսալից օրուան մը քաղցր ձայն: Ուսուցչական ասպարէզին մէջ իր երկարամեայ ծառայութիւնը նաեւ  անմասն չի մնար իր վաստակէն եւ կոչումէն:

Այսօր Իրմային մեր մատուցած յարգանքով փաստօրէն մեծարած պիտի ըլլանք անոր տարիներու վաստակը, զոհաբերութիւնը եւ ներդրումը լիբանանահայ կեանքին մէջ: Այսպիսի արժէքներու նկատմամբ մեր մօտեցումը, անկախ ենթակային հանդէպ ցուցաբերուած յարգանքէն` աւելի խորիմաստ պատգամ կը պարփակէ: Հանրային ու հաւաքական ծառայութեան մէջ այսպիսի տիպարներու օրինակը պէտք է դառնայ համակող, որպէսզի հայութեան ազգային արժէքները մնան իրենց հարազատ պատուանդանին վրայ: Կամաւորական այս ծառայութեան ոգին պէտք է պահել գերիշխող այսօրուան այլասերիչ ու հաշուենկատ միջավայրին մէջ, ուր շատ բան դարձած է առեւտուր:

Ահաւասիկ անձ մը, որ իր ծառայութիւնը մատուցեց` առանց դոյզն ակնկալութեան, եւ իր հոգեկան գոհունակութիւնը ապրեցաւ հանդիսատեսին եւ ունկնդիրին` իրեն տուած գնահատանքով ու ծափահարութեամբ:

Վստահաբար պիտի չզլանանք աւելի քան 40 տարիներ համայնքին ծառայած ազնիւ հայորդի մը յարգելու համար միայն մէկ ժամ զոհելու մեր առօրեայէն, որպէսզի ոչ թէ միայն յարգած ըլլանք զինք, այլ անգամ մը եւս լեցուինք ներքին հպարտութեամբ ու ոգեւորութեամբ եւ դարձեալ վկայենք, որ մեր միջավայրը միշտ ալ հայ կեանքին ձօնած է տաղանդներ եւ ականաւոր դէմքեր:

Այսօր դարձեալ առիթը տրուած է մեզի հանդիպելու Իրմային հետ: Չփախցնենք այս առիթը:

28 յունիս 2026 թուականին իսրայէլեան կառավարութիւնը լման կազմով ճանչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը:

Արտաքին գործոց նախարար Կիտէոն Սաար  յայտարարեց, թէ «պատմական եւ բարոյական»  որոշում մը տրուեցաւ, հակառակ անոր որ այս որոշումը դեռ վաւերացումի կը կարօտի խորհրդարանին կողմէ:

Իսրայէլեան խորհրդարանը տակաւին վերջնական որոշում չտուաւ, որովհետեւ Ազրպէյճան զօրաւոր ճնշում բանեցուց իսրայէլեան կառավարութեան վրայ:

Որոշ է, որ զանազան դիւանագիտական խաղեր տեղի պիտի ունենան, եւ վաճառականական ձեւով առուծախի վիճաբանութիւններ պիտի կատարուին:

Պէտք է յիշել, որ Հայաստան ճանչցաւ Իսրայէլի անկախութիւնը 25 դեկտեմբեր 1991 թուականին, երբ իր կարգին անջատուեցաւ Խորհրդային Միութենէն, եւ 4 ապրիլ 1992 թուականին դիւանագիտական յարաբերութիւն կնքուեցաւ:

Այս յարաբերութիւնը շատ դժուար եւ անկանոն ձեւով դասաւորուեցաւ, քանի որ Ազրպէյճանը եւ Թուրքիան միշտ ճնշում բանեցուցած են Իսրայէլի վրայ:

Անշուշտ Իսրայէլը շատ աւելի շահեր ունէր ազերիին եւ թուրքին հետ, եթէ հայ-հրեայ յարաբերութիւնները նախնական համաձայնութեան եւ պաղ աստիճանի վրայ մնային:

Վիճակը աւելի վատթարացաւ, երբ յունիս 2024-ին, Հայաստանը ճանչցաւ Պաղեստինի անկախութիւնը:

Անակնկալօրէն, հրեաներու` Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումն ու ընդունումը շատ հարցման նշաններու առիթ տուին:

Առաջին հարցումը այն էր, թէ` ինչո՞ւ հիմա…:

Իսրայէլը հիմնուեցաւ 1948 թուականին, Եւրոպայի ջարդերէն ետք,  հրեայ ժողովուրդը  «լման ցեղի մը սպանդին»` Ողջակիզում կոչուած ցեղային սպանութեան իբրեւ հետեւանք Պաղեստինի հողին վրայ հիմնեց իր բնավայրը եւ կառավարութիւն մը, քանի որ, ըստ իրենց կրօնական պատմութեան, այս հողերը իրենց «խոստացուած» էին…

Հիմա չենք ուզեր այդ լաբիւրինթոս հարցերուն մէջ մխրճուիլ, բայց շատ հետաքրքրական է գիտնալ, թէ ինչո՞ւ 1948 թուականէն ի վեր հիմա է, որ իսրայէլեան կառավարութիւնը ընդունեց եւ ճանչցաւ մեր Ցեղասպանութիւնը…

1948-էն մինչեւ հիմա` 2026… այսինքն 78 տարիներ ետք:

Եթէ մօտէն սերտենք հարցերը, պիտի անդրադառնանք, որ հրեաները եւ թուրքերը Համաշխարհային Բ. պատերազմէն ետք սերտ կապեր հաստատեցին իրարու հետ, որովհետեւ այս 2 երկիրները արաբական աշխարհին հետ վատ յարաբերութեան մէջ էին:

Մէկ կողմէն հրեան` ամբողջ ցեղի մը կործանումէն ճողոպրած, նոր դուրս ելած էր փետուած հաւի նման, շուրջը թշնամի երկիրներէն պաշարուած, միւս կողմէն` թուրքը, որ արաբական աշխարհին հետ շատ վատ յարաբերութեան մէջ էր, մասնաւորապէս` արաբներուն հանդէպ իր կատարած ջարդերուն պատճառով:

Ծիծաղելի է յիշել, թէ մէկ կողմէն ջարդուողը (այսինքն` հրեան), իսկ միւս կողմէն` ջարդողը (այսինքն` թուրքը) իրարու հետ սերտ յարաբերութեան մէջ մտան, պարզապէս որովհետեւ երկուստեք իրենց հասարակաց թշնամին արաբն էր:

Չմոռնանք յիշեցնելու, թէ «ամբողջ ցեղի մը սպանդը»` Ողջակիզումը, ծնաւ Հայոց ցեղասպանութենէն տարիներ ետք` իբրեւ շարունակութիւն չպատժուած ոճիրի: Արդարեւ, Հիթլեր բացայայտ կերպով յայտարարեց. «Հիմա ո՞վ կը յիշէ հայերուն ցեղասպանութիւնը»: Ուրեմն թուրքին չպատժուած ոճիրին պատճառով Բ. Համաշխարհային պատերազմին նացի Գերմանիան, հանգիստ ձեւով կատարեց իր ոճիրը հրեաներուն դէմ:

Պատմութիւնը նոյն ձեւով ինքզինք կը կրկնէ եւ կը շարունակուի,  եւ այսօր հրեան նոյն ձեւով ոճիր կը գործէ` Պաղեստինի ժողովուրդին նկատմամբ:

Հիմա մենք դատաւորի դեր պիտի չկատարենք եւ պիտի չդատենք այդ ցաւալի հարցերը, բայց ինչո՞ւ այսօր` 78 տարիներ ետք, հրեան որոշեց ընդունիլ Հայոց ցեղասպանութիւնը, ի՞նչն էր, որ մղեց զինք այդ քայլը առնելու` բարոյականութի՞ւնը, խի՞ղճը, հայերուն սիրուն աչքե՞րը, թէ՞ քաղաքական կեցուածքի նպատակով առաւ այդ քայլը:

Տարիներու ընթացքին արաբական երկիրները, անորոշ կացութեան ենթարկուեցան` անմտութիւն, զանազան ձեւի ազատութիւն եւ գաղափարական հոսանքներէ տարուած, նասըրական, պաղեստինեան, քրտական շարժումներէն ցնցուած եւ Իրան-Իրաք պատերազմէն ազդուած, առիթ տալով հրեային եւ թուրքին, որ խուժեն այդ արաբական աշխարհին մէջ եւ զանազան ազդեցութիւններ ունենան` քաղաքական եւ զինուորական օգնութիւններով:

Այդ իսրայէլեան եւ թրքական մօտեցումը խախտիլ սկսաւ, երբ թուրքը պաղեստինցիներուն, իսկ հրեան քիւրտերուն թիկունք կանգնեցան եւ իրենց նպատակներն ու անձնական շահերը առաջնահերթ սեպելով` բոլորովին իրարմէ բաժնուեցան: Այսպիսով ալ 2 երկիրները ձեւով մը թշնամի եղան եւ առիթները օգտագործեցին իրարու դէմ գործելու, մանաւանդ` Սուրիոյ մէջ, ուր զիրար խածնելու առիթները օգտագործեցին, կամ կը ջանան օգտագործել:

Հոս է, որ 78 տարի ետք Իսրայէլը ընդունեց Հայոց ցեղասպանութիւնը, որ օգտագործուեցաւ թուրքին դէմ Իսրայէլի պայքարին իբրեւ մաս:

Երբ թուրքը ըսաւ, որ Իսրայէլը պաղեստինցիները ցեղասպանութեան կ՛ենթարկէ, Իսրայէլը իր փոշոտ դարակներէն  հանեց հայերուն թղթածրարը եւ յիշեցուց թուրքին, թէ ինք եւս անցեալին նոյն ձեւով հայերուն հանդէպ ցեղասպանութիւն գործած էր:

Նպատակը յստակ էր, այս առիթով էր, որ 78 տարիներ ետք մեզի գոհացում տրուեցաւ` անշուշտ քաղաքական նպատակներով:

Տարիներ շարունակ մեր Ցեղասպանութեան հարցը մէկդի նետուած էր թուրքին եւ ազերիին հետ Իսրայէլի յարաբերութիւնները չխանգարելու միտումով, բայց երբ այդ շղթան կտրուեցաւ ու փշրուեցաւ, այն ատեն մեզ յիշեցին` ցաւալի կերպով:

Չեմ կարծեր, թէ հայերը ուրախ մնացին, երբ Իսրայէլը յայտարարեց Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը:

Յստակ էր, որ թուրքին լռեցնելու նպատակով ըրաւ` պարզապէս յիշեցնելով անոր, թէ` «Պաղեստինցիներուն մասին շատ մի՛ խօսիր, ես հայերուն հարցը մէջտեղ կը հանեմ»:

Վերջ ի վերջոյ, հին ջարդերու պատմութիւնները կ՛օգտագործուին ներկայ երկիրներու աղտոտ հաշիւներուն համար:

Դժբախտաբար ցաւալի իրականութիւն մըն է, որ աւելի քան 100 տարի առաջ ջարդուած ժողովուրդի մը արիւնը կ՛օգտագործուի  երկիրներու շահերուն համար, կեղծաւորութեան գագաթնակէտը սահման չունի. արիւնը, պատիւը, կրօնը, ընտանիքը ոչ մէկ արժէք ունին:

Ժամանակին նշանաւոր իտալացի դիւանագէտ եւ գրող Մաքիավելլին ըսած է, թէ` «Ի՛նչ միջոց կ՛ուզես գործածէ, կարեւորը նպատակիդ հասնիլդ է»:

Այս ձեւով, մեր ջարդուած դիակները ոտնակոխելով, երկիրներ իրենց քաղաքականութիւնը կը քալեցնեն, 78 տարի սպասեցին այդ որոշումը տալու` մոռնալով, թէ «ամբողջ ցեղի մը սպանդը» (Ողջակիզումը) տեղի ունեցաւ Հայոց ցեղասպանութեան անպատիժ մնալուն պատճառով, իրապէս ալ իրաւունք ունէր Հիթլերը, երբ ըսաւ. «Ո՞վ պիտի յիշէ հայերուն ցեղասպանութիւնը…»:

Իսրայէլը յիշեց Ցեղասպանութենէն 111 տարիներ ետք, իր պետութիւնը հիմնելէն 78 տարիներ ետք, բայց պարզապէս իր անձնական շահերէն մեկնած, ոչ ուրիշ բան:

Երբ կ՛ըսենք` յիշեց, ըսել կ՛ուզենք` ճանչցաւ Ցեղասպանութիւնը իր կառավարութեան լման կազմով, բայց դուռը բաց ձգեց թուրքերուն յաջորդ շարժումին:  Արդարեւ, Իսրայէլի խորհրդարանը տակաւին չվաւերացուց կառավարութեան որոշումը, որ կախում ունի թուրքին յաջորդ որոշումներէն, այնպէս որ, Ցեղասպանութեան հարցը կշիռքի վրայ է,  պազարը տակաւին վերջացած չէ:

Անգլիացիները կ՛ըսեն. «Wait and see» (Սպասէ եւ տես): Մենք ալ, ուզենք կամ չուզենք`, պիտի սպասենք յաջորդ շարժումները այս երկու երկիրներուն, որպէսզի գիտնանք ու տեսնեք, թէ ի՛նչ վախճան պիտի ունենայ մեր Ցեղասպանութեան ճանաչման թղթածրարը:

Աստուած մեզի համբերութիւն տայ այս կեղծ աշխարհին մէջ:

Սուրիա

Լեւոն Շառոյեանի «Հայ Գիրի Եւ Մշակոյթի Տարօնցի Սպասաւորներ» Գիրքին Շնորհահանդէսը

Ներկայութեամբ Բերիոյ հայոց թեմի առաջնորդ Մակար արք. Աշգարեանի, «Արամ Մանուկեան» ժողովրդային տան «Լ. Շանթ» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ գրականագէտ եւ կրթական մշակ Լեւոն Շառոյեանի հեղինակած «Հայ գիրի եւ մշակոյթի տարօնցի սպասաւորներ» նորատիպ հատորին շնորհահանդէսը, հրատարակութեամբ Տարօն-Տուրուբերանի հայրենակցական միութեան:

Բացման խօսքով հանդէս եկաւ Կարին Շառոյեան: Ապա, յանուն Տարօն-Տուրուբերանի հայրենակցական միութեան Հալէպի վարչութեան, խօսք առաւ Մակար Մակարեան: Ան ընդգծեց, որ միութիւնը այսօր լոյս կ՛ընծայէ այս արժէքաւոր գիրքը, որպէսզի նոր սերունդը ծանօթանայ մեր անցեալին ու պատմութեան, եւ հայերէն խօսքն ու շունչը երբեք չդադրին հնչելէ մեր զաւակներուն շրթներէն:

Այնուհետեւ Միացեալ Նահանգներէն եւ Լիբանանէն ողջոյնի սրտաբուխ առցանց խօսքեր ուղղեցին տարօնցիներ` Րաֆֆի Մարտիրոսեան եւ Սեւան Կարապետեան:

Օրուան բանախօս Համազգայինի Հալէպի Հայագիտական հիմնարկի շրջանաւարտ Նայիրի Ազարիկեան-Արոյեան վեր առաւ նորատիպ հատորին խորքային արժէքը` հանդիսականներուն հետ բաժնելով իր տպաւորութիւնները: Ան նշեց, որ նորատիպ հատորը ամբողջութեամբ ձօնուած է պատմական Հայաստանի Տուրուբերան նահանգին ու Տարօնի աշխարհին, ինչպէս նաեւ` այդ սուրբ հորիզոնին կառչած այն մեծերուն, որոնք իրենց կեանքով, ստեղծագործութեամբ եւ անձնուէր վաստակով անգնահատելի ծառայութիւն մատուցած են հայ մշակոյթի պահպանումին ու ծաղկումին:

Անդրադառնալով գիրքի բաժիններուն եւ Լեւոն Շառոյեանի մշակութանուէր առաքելութեան` Արոյեան հաստատեց, որ հեղինակը երկար տարիներու մանրակրկիտ հետազօտական աշխատանքով, բեկոր առ բեկոր հաւաքած է ցրուած պատառիկները` զանոնք միահիւսելով ամբողջական պատմութեան մը հետ, հաստատելով, որ հատորը կարելի է արդարօրէն նկատել Տարօնի աշխարհին նուիրուած յատուկ յուշամատեան մը:

Այս առիթով սրտի խօսքով հանդէս եկաւ գիրքի հեղինակ Լեւոն Շառոյեան, որ անդրադառնալով գիրքի ստեղծման դրդապատճառներուն` գնահատեց Ցեղասպանութենէն ետք հայրենակցական միութիւններուն կատարած վիթխարի աշխատանքը, որոնք հերթաբար հրատարակեցին իրենց գաւառներուն պատմագիրքերը, յուշամատեանները, կորուստէ փրկելով Արեւմտեան Հայաստանի ու Կիլիկիոյ պատմական ժառանգութիւնը: Հեղինակը կոչ ուղղեց վերաշխուժացնելու հայրենակցական միութիւններուն գործունէութիւնը, որովհետեւ անոնք, բարեսիրական իրենց աշխատանքին կողքին, արժէքներ պահպանելու կարեւոր դերակատարութիւն ունին:

Աւարտին սրբազան հայրը ջերմօրէն գնահատեց հրատարակող միութիւնն ու հեղինակը` հաստատելով, որ մենք հարուստ պատմութիւն ունեցող ժողովուրդի զաւակներ ենք:

Ձեռնարկի աւարտին տեղի ունեցաւ հատորին գինեձօնը:

Պոլիս

Հայաստանէն Մտաւորականներու Այցելութիւնը              

* 12 հոկտեմբերին «Մարմարա»-ի խմբագրատուն այցելեցին` Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան պետական մանկավարժական համալսարանի «Սփիւռք» գիտաուսումնական կեդրոնի հիմնադիր տնօրէն, հայ նոր եւ նորագոյն գրականութեան ու դասաւանդութեան ամպիոնի վարիչ փրոֆ. Սուրէն Դանիէլեան, Համազգայինի Երեւանի գրասենեակի տնօրէն Ռուզան Առաքելեան եւ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու «Սփիւռք» կեդրոնի ղեկավար Քնարիկ Աբրահամեան եւ Զարեհ Խրախունիի զաւակները` Նորան ու Յարոն: Պատուիրակութիւնը Պոլիս ժամանած էր մասնակցելու Զարեհ Խրախունիի ծննդեան հարիւրամեակի հանդիսութեան:

* Նոյն օրը հիւրերը այցելեցին Սահակ Բ. պատրիարքին` ընկերակցութեամբ Յարութիւն վրդ. Տամատեանի, Յարօ Ճիւմպիւշեանի եւ Նորա Համբարձումեանի:

Անոնք պատրիարքին յանձնեցին հարիւրամեակ-գրական գեղարուեստական գիշերուան հրաւիրագիրը, ինչպէս նաեւ` Խրախունիի հարիւրամեակին առիթով Երեւանի մէջ Համազգայինի կողմէ լոյս տեսած հատորէն օրինակ մը:

Պատրիարք հայրը շնորհակալութիւն յայտնեց հիւրերուն  եւ յարգանքով յիշեց Զարեհ Խրախունին, որ ընդհանրապէս հայ գրականութեան եւ մասնաւորապէս պոլսահայ գրականութեան վրայ իր անջնջելի կնիքը դրած է:

* Հիւրերը այցելեցին նաեւ Մխիթարեան վարժարան եւ ծանօթացան վարժարանի ներկայ կեանքին, հանդիպեցան աշակերտութեան ներկայացուցիչներուն հետ, հարցազրոյց ունեցան «Նոր Մեղու» դպրոցական հանդէսին եւ իրենց տպաւորութիւնները արձանագրեցին պատուոյ տոմարին մէջ:

Նշուեցան Նատիա Գօչունեանի Կրկնակ Տարեդարձները

Հովանաւորութեամբ Սահակ Բ. պատրիարքին, նախաձեռնութեամբ «Ժամանակ» օրաթերթին, 27 սեպտեմբերին Ֆէրիգիւղի «Նազար Շիրինօղլու» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ «Ժամանակ» օրաթերթի հրատարակութեան տնօրէն Նատիա Գօչունեանի ծննդեան 75-ամեակին եւ լրագրական գործունէութեան 45-ամեակին նուիրուած մեծարանքի հանդիսութիւն մը, որ կազմակերպուած էր Արէտ եւ Մոնիք Երկանեան ամոլին եւ Նիւ Եորքէն Հիլտա Պիոսեան-Շէշէթեանի խրախուսանքով:

Մեծարեալի Էսայեան վարժարանի դասընկերուհիներուն անունով սրտի խօսք արտասանեց Սաթենիկ Նշան: Այնուհետեւ Յովակիմ վրդ. Սերովբեան կարդաց Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի շնորհաւորականը: Ապա ցուցադրուեցաւ Տիգրան Պասկեւիչեանի կողմէ պատրաստուած «Կեանքի ժամանակ. Նատիա Գօչունեան» տեսերիզը, որուն յաջորդեց Պասկեւիչեանի ողջոյնի խօսքը: Հանդիսութեան ընթացքին պաստառի վրայ ցուցադրուեցան Նատիա Գօչունեանի կեանքէն դրուագներ:

«Ժամանակ» օրաթերթի գլխաւոր խմբագիր Արա Գօչունեան իր ելոյթին մէջ շնորհակալութիւն յայտնեց բոլոր անոնց, որոնք կազմակերպչական աշխատանքներուն մէջ ունեցած էին իրենց բաժինը: Ֆէրիգիւղի Ս. Վարդանանց եկեղեցւոյ Թաղային խորհուրդի ատենապետ Մանուկ Էօղէր Այլին Գօչունեան մեծարեալին յանձնեց յուշանուէր մը:

Այնուհետեւ սրտի եւ շնորհակալութեան խօսքով հանդէս եկաւ մեծարեալ Նատիա Գօչունեան:

Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան Պոլսոյ երեսփոխան տոքթ. Սեւան Սվաճըօղլու շնորհաւորեց մեծարեալը եւ յանձնեց Թուրքիոյ Ազգային Մեծ ժողովի նուէր յուշապնակը:

Աւարտին Սահակ Բ. պատրիարքը գնահատեց մեծարեալը եւ դրուատեց զայն` փոխանցելով հայրական օրհնութիւններն ու բարեմաղթանքը:

Քանատա

Օթթաուա

Սիրանուշ Սահակեան Արծարծեց Հայ Ռազմագերիներու Հարցը

Մարդու իրաւունքներու պաշտպան եւ իրաւաբան Սիրանուշ Սահակեան 7-8 հոկտեմբերին Օթթաուայի մէջ շարք մը հանդիպումներ ունեցաւ Քանատայի կառավարութեան բարձրաստիճան ներկայացուցիչներու, խորհրդարանականներու եւ արտաքին գործոց նախարարութեան պատասխանատուներու հետ` արծարծելով Պաքուի մէջ պահուող հայ ռազմագերիներու ճակատագիրը, անոնց իրաւունքներու պաշտպանութեան ուղղութեամբ տարուող աշխատանքներն ու միջազգային իրաւական գործընթացները:

Այցելութեան առանցքային հանդիպումներէն մէկը տեղի ունեցաւ Քանատայի արտաքին գործոց նախարարութեան (Global Affairs Canada) պատասխանատուներուն հետ, ուր Սահակեան ներկայացուց հայ գերիներու նկատմամբ իրականացուող իրաւախախտումները, Պաքուի մէջ ընթացող դատական գործընթացներուն վերաբերող մտահոգութիւնները եւ Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին առջեւ տարուող իրաւական աշխատանքները:

Օթթաուայի մէջ Սահակեան հանդիպումներ ունեցաւ նաեւ Քանատայի միջազգային զարգացման պետական նախարար Ռանտիփ Սարայիի, Պահպանողական կուսակցութեան արտաքին յարաբերութիւններու հարցերու պատասխանատու երեսփոխան Էրիք Տանքընի, Քանատայի խորհրդարանի Միջազգային մարդու իրաւունքներու ենթայանձնախումբի նախագահ երեսփոխան Ֆայսալ Խուրիի եւ երեսփոխան Կառնեթ Ճենիսի հետ: Հանդիպումներուն ընթացքին յատուկ ուշադրութիւն դարձուեցաւ Ազրպէյճանի մէջ ապօրինաբար պահուող հայ գերիներու ազատ արձակման անհրաժեշտութեան, անոնց նկատմամբ միջազգային իրաւունքի երաշխիքներու յարգումին, ինչպէս նաեւ գերիներու եւ անոնց ընտանիքներու իրաւունքներու պաշտպանութեան: Քննարկուեցան նաեւ միջազգային իրաւական ատեաններու մէջ ընթացող գործերը եւ այն միջոցները, որոնց ճամբով Քանատան կրնայ շարունակել իր ուշադրութեան կեդրոնին պահել այս հարցը:

Սահակեանի Օթթաուա այցելութեան ընթացքին իրեն ընկերակցեցան Քանատայի Հայ դատի յանձնախումբի պատասխանատուներ Յովիկ Թիւֆէնքճեան եւ Շահէն Միրաքեան, ինչպէս նաեւ` գրասենեակի հաղորդակցութեան բաժնի տնօրէն Լորիկ Քորաճեան:

Քանատայի Հայ դատի յանձնախումբի համագործակցութեամբ կազմակերպուած այս հանդիպումները մաս կը կազմեն հայ գերիներու հարցը քանատական քաղաքական եւ դիւանագիտական շրջանակներու օրակարգին վրայ պահելու, միջազգային իրաւական աշխատանքներուն զօրակցելու եւ Պաքուի մէջ պահուող հայորդիներու ազատ արձակման ուղղութեամբ հետեւողական աշխատանքը շարունակելու ճիգերուն:

Մոնրէալ

8 հոկտեմբերին Սիրանուշ Սահակեան Մոնրէալի Հայ կեդրոնին մէջ հանդիպեցաւ Քեպեքի հայ համայնքի անդամներուն` ներկայացնելով Պաքուի մէջ ապօրինաբար կալանաւորուած հայ գերիներու հարցը, անոնց դէմ ընթացող դատական գործընթացները եւ միջազգային իրաւական հարթակներու վրայ տարուող աշխատանքը:

Քանատայի Հայ դատի յանձնախումբին եւ Հայ իրաւական կեդրոնին կողմէ կազմակերպուած ձեռնարկին բացման խօսքը արտասանեց Քանատայի Հայ դատի յանձնախումբի հաղորդակցութեան տնօրէն Լորիկ Քորաճեան:

Իր զեկոյցին ընթացքին Սահակեան անդրադարձաւ Պաքուի մէջ հայ գերիներուն դէմ ընթացող քաղաքականացուած դատավարութիւններուն, արդար դատաքննութեան երաշխիքներու բացակայութեան, պաշտպանութեան իրաւունքի սահմանափակումներուն եւ կալանքի պայմաններուն:

Ան նաեւ ներկայացուց Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին առջեւ շարունակուող գործերը եւ միջազգային այլ հարթակներու վրայ տարուող աշխատանքը` հայ գերիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ Ազրպէյճանի պատասխանատուութեան արձանագրման ուղղութեամբ:

Սահակեան նաեւ մանրամասնեց գերիներու գործերուն մէջ արձանագրուած շարք մը խախտումներ` փաստաբաններու հասանելիութեան սահմանափակումներէն մինչեւ ընտանիքներու հետ կապի խոչընդոտներ եւ քաղաքացիական անձերու նկատմամբ զինուորական դատարաններու կիրարկում, նաեւ ներկայացուց, թէ այս խախտումները ինչպէ՛ս կը փաստագրուին եւ կը ներառուին միջազգային իրաւական գործընթացներու մէջ:

Ապա խօսք առաւ «Հորիզոն Մետիա»-ի գլխաւոր խմբագիր եւ Հայ իրաւական կեդրոնի վարչութեան անդամ Սեւակ Պէլեան, որ անդրադարձաւ գերիներու հարցով հետեւողական աշխատանքի անհրաժեշտութեան եւ Հայ իրաւական կեդրոնի գործունէութեան: Ան շեշտեց, որ իրաւական պայքարին կողքին, կարեւոր են փաստագրումը, միջազգային իրազեկումը եւ հարցը քաղաքական ու հանրային օրակարգին վրայ պահելու աշխատանքը:

Միացեալ Նահանգներ

Հիւսիսային Ամերիկայի Երեք Թեմերու Հոգեւորականաց Համագումար

Նախագահութեամբ Հիւսիսային Ամերիկայի երեք թեմերու առաջնորդներ` Գեղամ արք. Խաչերեանի, Անուշաւան արք. Դանիէլեանի եւ Բաբգէն արք. Թարեանի, Թարգմանչաց տօնի առթիւ 6-7 հոկտեմբերին Լոս Անճելըսի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցւոյ մէջ տեղի ունեցաւ հոգեւորականաց միջթեմական երկօրեայ համագումար, որուն գլխաւոր թեման էր «Հոգեւոր վերանորոգում` ծառայութեան նոր շունչ», ի հետեւումն Արամ Ա. կաթողիկոսի «2026-Հոգեւոր վերանորոգման տարի» հռչակագիրին:

Ժողովականները իրենց աշխատանքներուն լոյսին տակ անդրադարձան «Տեսիլքէն դէպի առաքելութիւն» եւ «Եկեղեցին այսօրուան մարտահրաւէրներուն դիմաց» առանցքային զոյգ թեմաներուն` յատկապէս քննարկելով, թէ Եկեղեցին ինչպիսի՛ տեսլական եւ ռազմավարութիւն պէտք է որդեգրէ վերածաղկեցնելու համար հոգեւոր կեանքը, նաեւ նոր սերունդի կեանքին մէջ արհեստական բանականութեան ունեցած ազդեցութեան դիմաց` ինչպիսի՛ գործնական քայլեր պէտք է առնէ: Միաժամանակ անոնք արծարծեցին թեմերէն ներս հովուական, ծիսական եւ կարգապահական հարցեր:

Հոգեւոր հայրերը երախտագիտութեան խոր գիտակցութեամբ իրենց հաւատարմութիւնը յայտնեցին Արամ Ա. կաթողիկոսին` ներկայ տագնապալից եւ փոթորկալից աշխարհին մէջ անոր վարած իմաստուն եւ անվեհեր ղեկավարութեան համար, նաեւ իրենց ամբողջական գործակցութիւնը ցուցաբերեցին` ի խնդիր Սուրբ Աթոռի առաքելութեան յաջողութեան եւ յառաջդիմութեան:

Ժողովականները նիստերու կողքին ունեցան աղօթական եւ խորհրդածական պահեր: Համաձայն աւանդութեան, յատուկ հոգեհանգիստ տեղի ունեցաւ երեք թեմերուն մէջ ծառայած ու վախճանած հոգեւորականներու յիշատակին:

Համագումարի ընթացքին Ազգ. Ֆերահեան վարժարանի աշակերտները ներկայացուցին գեղարուեստական յայտագիր:

Անուշաւան Արք. Դանիէլեան Ներկայ Գտնուեցաւ Քասլիքի Համալսարանի Դրամահաւաքի Ձեռնարկին

24 սեպտեմբերին թեմի առաջնորդ Անուշաւան արք. Դանիէլեան ներկայ գտնուեցաւ Լիբանանի Քասլիքի Ս. Հոգի համալսարանի շրջանաւարտից դրամահաւաքի ձեռնարկին, կազմակերպիչ յանձնախումբի ատենապետ Ատիպ Քասիսի հրաւէրով: Դրամահաւաքը տեղի ունեցաւ «Նիւ Եորք աթլեթիք քլապ»-ի մէջ: Ներկայ էին` Լիբանանէն ժամանած համալսարանի նախագահը` հ. Ժոզեֆ Մուքարզել, Նիւ Եորքի Լիբանանի ընդհանուր հիւպատոսը` Թալալ Տահեր, եւ աշխարհական ու եկեղեցական բարձրաստիճան այլ հիւրեր: Առաջնորդ սրբազանը շնորհաւորեց հ. Ժոզեֆ Մուքարզելը եւ բարձրօրէն գնահատեց համալսարանի որակաւոր ընթացքը, ուր հայ ուսանողներ եւս յաջողութիւն կ՛արձանագրեն:

Կիպրոս

Նահատակ Զինուոր Բարսեղ Պիպէրեանին Նուիրուած Պուրակի Բացում

Կազմակերպութեամբ Նիկոսիոյ Ստրովոլոս քաղաքապետարանի եւ Կիպրոսի Հայ դատի յանձնախումբին, 3 հոկտեմբերին տեղի ունեցաւ պուրակի մը բացումը` նուիրուած նահատակ զինուոր Բարսեղ Պիպէրեանի:  Պիպէրեան զոհուած էր 16 օգոստոս 1974-ին, թրքական բանակի ներխուժման ժամանակ:

«Հաւատք Եւ Ինքնութիւն–Հայաստանի Պատմութեան Թանգարանի Մասունքներ» Ցուցահանդէսի Բացում

Հովանաւորութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան եւ Կիպրոսի հայոց առաջնորդարանին, 9 հոկտեմբերին Նիկոսիոյ Մակարիոս Գ. արքեպիսկոպոսի հիմնադրամի բիւզանդական թանգարանին մէջ տեղի ունեցաւ «Հաւատք եւ ինքնութիւն Հայաստանի Պատմութեան թանգարանի մասունքներ» խորագրով ցուցահանդէսի բացում:

Ցուցահանդէսը կը ներկայացնէ Հայաստանի Պատմութեան թանգարանէն բերուած նշանակալից նմուշներ` ընդգծելով հայ ժողովուրդի հաւատքի, մշակութային ժառանգութեան եւ ազգային ինքնութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող դարաւոր կապը:

Խօսք առին` հիմնարկի ընդհանուր տնօրէնը, Հայաստանի Պատմութեան թանգարանի տնօրէն դոկտ. Դաւիթ Պօղոսեան, կիպրահայ համայնքի պետական ներկայացուցիչ Վարդգէս Մահտեսեան, թեմի կաթողիկոսական փոխանորդ Կոմիտաս արք. Օհանեան եւ Կիպրոսի մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան Իննա Թորգոմեան:

Ցուցահանդէսը պաշտօնապէս բացուեցաւ Կիպրոսի Հանրապետութեան նախագահին անունով` մշակոյթի փոխնախարար դոկտ. Կլէա Հաճիստեֆանու Փափաելինայի կողմէ:

Յայտնենք, որ ցուցահանդէսը հանրութեան համար բաց պիտի մնայ մինչեւ 9 ապրիլ 2027:

ՄԱԿ-ի Ընդհանուր Քարտուղար Անթոնիօ Կութիերես Այցելեց Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարան

ՔՈՓ17-ի ղեկավարներու վեհաժողովին մասնակցելու համար Հայաստան գտնուող ՄԱԿ-ի ընդհանուր քարտուղար Անթոնիօ Կութիերես իր գլխաւորած պատուիրակութեամբ այցելեց Մեսրոպ Մաշտոցի անուան մատենադարան:

Կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի, մարմնակրթութեան նախարար Ժաննա Անդրէասեանի ուղեկցութեամբ բարձրաստիճան հիւրը Մատենադարանի թանգարանին մէջ ծանօթացաւ հայկական ձեռագրական ժառանգութեան բացառիկ նմուշներուն:

Այցելութեան աւարտին Անթոնիօ Կութիերես գրառում կատարեց Մատենադարանի տպաւորութիւններու գիրքին մէջ. «Խորին երախտագիտութիւնս կը յայտնեմ բոլոր այն կիներուն եւ տղամարդոց, որոնք իրենց աշխատանքով նպաստեցին հայկական մշակոյթի եւ պատմութեան այս բացառիկ գանձարանի պահպանման եւ զարգացման` ի բարօրութիւն հայ ժողովուրդի եւ ամբողջ աշխարհի մշակութային ժառանգութեան»:

Հայաստանի Մէջ Ներկայացուեցան Քաղցկեղի Բուժման Նորարարական Մօտեցումներ` Լուսակենսակարգաւորման Բուժումը Եւ «Telemed» Հարթակը

Հայաստանի մէջ առաջին անգամն ըլլալով առողջապահութեան ոլորտի մասնագէտներուն ներկայացուեցաւ ուռուցքաբանութեան եւ վերականգնողական բժշկութեան ոլորտի երկու նորարարական լուծում` լուսակենսակարգաւորման (Photobiomodulation) բուժական վերականգնողական սարքաւորում եւ «TeleMed» թուային յաւելուած, որ կարելիութիւն կու տայ առաջատար արտասահմանեան հիւանդանոցներու ուռուցքաբաններէն ստանալ անկախ բժշկական երկրորդ կարծիք:

Նախաձեռնութիւնը կազմակերպած էր «Մետ Քէյր Արմենիա» ընկերութիւնը` նպատակ ունենալով տեղական առողջապահական համակարգին մէջ ներդնել միջազգային առաջատար փորձառութիւնը: Հանդիպումին մասնակցեցան տեղացի ուռուցքաբաններ, քիմիաբուժութեան մարզի եւ բժշկական այլ ոլորտներու մասնագէտներ:

Ներկայացնելով «TeleMed» թուային յաւելուածը` լիբանանահայ մասնագէտ տոքթ. Համբիկ Ռաֆայէլ Քուրիէ նշեց, որ անիկա նախատեսուած է ոչ միայն ուռուցքաբանական, այլ նաեւ բժշկական բարդ պարագաներու ատեն երկրորդ մասնագիտական կարծիք ստանալու համար:

«Այս յաւելուածին նորութիւնը այն է, որ երկրորդ կարծիքը կարելի է ստանալ ոչ միայն ուռուցքաբանական, այլ նաեւ բժշկական բարդ պարագաներու համար: Եթէ, օրինակ, հիւանդը կ՛ուզէ ստանալ Ամերիկայի կամ Եւրոպայի առաջատար կեդրոնի մասնագէտին կարծիքը, կրնայ զայն ընել առցանց: Հիւանդը կամ բժիշկը համակարգին մէջ կը տեղադրէ հիւանդին վերաբերեալ անհրաժեշտ ամբողջ տեղեկութիւնը` հետազօտութիւններու արդիւնքները, փաստաթուղթերն ու բժշկական տուեալները: Ասկէ ետք մասնագէտները կը ներկայացնեն իրենց կարծիքը եւ բուժման հնարաւոր տարբերակները», ըսաւ ան:

Մասնագէտին համաձայն, հարթակի մասնագիտական ցանցին մէջ ներառուած են տարբեր երկիրներու մասնագէտներ, որոնց կարգին` Ֆրանսայէն, Պելճիքայէն, Զուիցերիայէն եւ Միացեալ Նահանգներէն:

Հանդիպումին ընթացքին ներկայացուեցաւ նաեւ լուսակենսակարգաւորման բուժումը, որ մասնագէտներու խօսքով, կրնայ գործածուիլ ուռուցքաբանական բուժման իբրեւ հետեւանք յառաջացած կողմնակի ազդեցութիւններուն եւ թունաւորումի նուազեցման նպատակով:

Տոքթ. Ֆուատ Քըրպաժ նշեց, որ լուսակենսակարգաւորումը Հայաստանի մէջ կը ներկայացուի առաջին անգամ եւ բժշկութեան մէջ կիրարկուող նորարարական արհեստագիտութիւն մըն է, որ կը կանխարգիլէ եւ կը բուժէ քաղցկեղի բուժման տարբեր ձեւերու` ճառագայթաբուժութեան քիմիաբուժութեան եւ այլն, իբրեւ հետեւանք յառաջացած կողմնակի ազդեցութիւնները: Ըստ անոր,լուսակենսակարգաւորումը կը գործածուի նաեւ բժշկութեան այլ ոլորտներու մէջ, որոնց կարգին` կիներու բժշկութեան, ոսկրայօդաբուժութեան եւ ատամնաբուժութեան մէջ: Ան ընդգծեց, որ այս բուժման առանձնայատկութիւններէն մէկը կողմնակի ազդեցութիւններու բացակայութիւնն է: Անիկա կ՛իրականացուի կարմիր եւ ենթակարմիր լոյսի միջոցով` ուղղուած ախտահարուած հատուածին:

Մասնագէտին համաձայն, բուժման իւրաքանչիւր նիստ սովորաբար կը տեւէ 5-15 վայրկեան` կախեալ թունաւորութեան աստիճանէն: Միջին հաշուով անիկա կ՛իրականացուի շաբաթական երեք անգամ` 4-6 շաբթուան ընթացքին:

Ան աւելցուց, որ տարբեր հետազօտութիւններու արդիւնքները ցոյց կու տան լուսակենսակարգաւորման արդիւնաւէտութիւնը թունաւորման եւ կողմնակի ազդեցութիւններու նուազեցման, ցաւի կառավարման, վէրքերու ապաքինման եւ հակաբորբոքային ազդեցութեան ուղղութեամբ: Իր խօսքով`, ուսումնասիրութիւններուն մէջ արձանագրուած է շուրջ 60 առ հարիւրի բարելաւում` նշուած ուղղութիւններով:

«Երբ մենք կը նուազեցնենք թունաւորումն ու կողմնակի ազդեցութիւնները, հիւանդին կարելիութիւն կու տանք անցնելու բուժման բոլոր փուլերը: Քանի որ կողմնակի ազդեցութիւններու պարագային երբեմն կը նուազեցնեն դեղաչափը կամ կը դադրեցնեն բուժումը, իսկ այս պարագային կարելի է շարունակել անհրաժեշտ բուժումը ամբողջութեամբ», ընդգծեց տոքթ. Ֆուատ Քըրպաժ:

Սուրիահայ Գրող Մարիանա Պերթիզլեանի «Լուսաշղարշ» Գիրքի Շնորհահանդէս

Հոկտեմբեր 7-ին Հայաստանի Գրողներու միութեան տան կլոր սրահին մէջ տեղի ունեցաւ Մարիանա Պերթիզլեան-Ղազարեանի «Լուսաշղարշ» գիրքին շնորհահանդէսը: Հայաստանի Գրողներու միութեան նախագահ Էդուարդ Միլիտոնեան ներկայացուց Մարիանա Պերթիզլեանը եւ խօսեցաւ անոր նոր գիրքին մասին: «Մարիանան այն հազուադէպ սուրիահայ գրողներէն է, որ կ՛ապրի եւ կը ստեղծագործէ Հալէպ: Սէր, լոյս, յիշատակներ նիւթերու շուրջ կը պտտին անոր ստեղծագործութիւնները: Լոյսի պատկերը մնայուն կը թեւածէ անոր գիրքին մէջ», ըսաւ Է. Միլիտոնեան: Ան նաեւ անդրադարձաւ սուրիահայ համայնքին եւ անոր ներկայի հարցերուն մասին:

Շնորհահանդէսը վարեց Մանկավարժական համալսարանի հայ նոր եւ նորագոյն գրականութեան, նաեւ անոր դասաւանդման մեթոտիկայի ամպիոնի դոցենտ Քնարիկ Աբրահամեանը: Ան շնորհաւորեց հեղինակը գիրքին հրատարակութեան առիթով: «Ուրախալի է, որ Մարիանայի մօտ ամբողջապէս պահպանուած է արեւմտահայերէնը: Ան մնացած է այն մշակութային աւազանին մէջ, ուրկէ ծնունդ առած է»:  Ք. Աբրահամեան գրականագիտական վերլուծութիւններ կատարեց գիրքի բովանդակութեան մասին`  նշելով, որ Երեւանի պետական համալսարանին մէջ ուսանիլը կարելիութիւն ընձեռեց հեղինակին` ճանչնալու նաեւ Հայաստանը, որ արտացոլուած է անոր պատմուածքներուն մէջ, եւ այդ բազմազանութիւնը հետաքրքրական կը դարձնէ Պերթիզլեանին ստեղծագործութիւնները:

Արձակագիր Պերճուհի Աւետեան, որ  հեղինակին ծանօթ է Հալէպի մէջ ապրած տարիներէն,  անդրադարձաւ անոր նախկին գիրքերուն` նշելով. «Ուժ, հաւատք, քնքշութիւն կայ Մարիանայի ստեղծագործութիւններուն մէջ: Ան հոգիով, սրտով Հայաստանի հետ է, որովհետեւ գիտեմ, թէ որքա՛ն հայրենասիրութիւն կայ անոր մէջ»: Այնուհետեւ բանասէր, լրագրող Արմինէ Սարգսեան խօսեցաւ գիրքին առանձնայատկութիւններուն մասին եւ անդրադարձաւ որոշ ստեղծագործութիւններու:

Մարիանա Պերթիզլեան շնորհակալութիւն յայտնեց արտասանուած խօսքերուն եւ իր ստեղծագործութիւններուն գնահատանքին համար: Ան յայտնեց, որ իրեն համար մեծ ուրախութիւն է հայրենիքի եւ Գրողներու միութեան տան մէջ գիրքը ներկայացնելը:

Հաղորդենք, որ «Լուսաշղարշ»-ը  հեղինակին վեցերորդ գիրքն է,  հրատարակուած է Հալէպ: Գիրքը հիմնականօրէն կը բովանդակէ պատմուածքներ, իսկ առաջին մասին մէջ կան նաեւ բանաստեղծութիւններ:

«Ք. Քոքս»-ի Անուան Վերականգնողական Կեդրոնը Կը Շարունակէ Իր Առաքելութիւնը Եղուարդի Մէջ

Երեւանի մէջ կայացաւ «Կեանքի որակի բարելաւում` բազմամասնագիտական վերականգնման միջոցով» խորագրով 2-րդ Հայկական վերականգնողական ժողովը, որուն մասնակցեցաւ Ստեփանակերտի «Ք. Քոքս»-ի անուան վերականգնողական կեդրոնի խումբը` կեդրոնի հիմնադիր-տնօրէն, Արցախի առողջապահութեան նախկին նախարար Վարդան Թադէոսեանի գլխաւորութեամբ:

Արցախէն բռնի տեղահանուելէ ետք կեդրոնը Եղուարդի մէջ կը շարունակէ վերականգնողական ծառայութիւններու մատուցումը` աջակցելով տարբեր կարիքներ ունեցող մարդոց: Ժողովին մասնակցութիւնը կարելիութիւն կ՛ընձեռէ ներկայացնելու արցախեան տարիներուն կուտակուած մասնագիտական փորձը եւ նպաստելու վերականգնողական ծառայութիւններու շարունակական զարգացման:

Յիշեցնենք, որ կեդրոնը տարիներ շարունակ կարեւոր դեր ունեցաւ Արցախի մէջ վերականգնողական ծառայութիւններու մատուցման գործին մէջ` աջակցելով հաշմանդամութիւն ունեցող երեխաներուն եւ մեծահասակներուն, տարեցներուն եւ պատերազմէ տուժած մարդոց:

Մատենադարանի Հմայիլներու Հաւաքածոն` Միջազգային Գիտական Հանրութեան Ուշադրութեան Կեդրոնին

Հոկտեմբեր 14-ին Մատենադարանին մէջ կայացաւ «Հմայութիւնն ու ձեռագրերը» խորագրով 18-րդ միջազգային գիտաժողովը, որուն առանցքին մէջ ձեռագիր եւ տպագիր հմայիլներն են, ժողովրդական հաւատալիքները, աղօթքներն ու հմայագործութեան աւանդոյթները` տարբեր մշակոյթներու եւ պատմական ժամանակաշրջաններու ծիրին մէջ:

Բացման արարողութեան ողջոյնի խօսքով հանդէս եկան Մատենադարանի տնօրէն Արա Խզմալեանը եւ Ժողովրդական պատումներու հետազօտութեան միջազգային կազմակերպութեան (ISFNR) «Հմայիլներ, հմայագործներ եւ հմայագործութիւն» յանձնախումբի նախագահ Էմանուելա Տիմոտինը (Ռումանիա):

Միջազգային գիտական այս հարթակը համախմբած է 12 երկրէ մօտաւորապէս 30 գիտնականներ եւ հետազօտողներ` նպաստելով ձեռագրական ժառանգութեան ուսումնասիրութեան ոլորտին մէջ գիտական երկխօսութեան խորացման:

Նշենք, որ հոկտեմբեր 14-17 իրականացած ձեռնարկը կազմակերպուած է Մատենադարանին եւ Ժողովրդական պատումներու հետազօտութեան միջազգային կազմակերպութեան (ISFNR)-ի յանձնախումբին համագործակցութեամբ: Իսկ գիտաժողովի համակարգողն էր Մատենադարանի աւագ գիտաշխատող, արուեստաբանութեան թեկնածու Դաւիթ Ղազարեանը:

Ժաննա Անդրէասեան Եւ Խալետ Անանի Վերահաստատեցին Հայաստանի Եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ–ի Միջեւ Համագործակցութիւնը Շարունակելու Պատրաստակամութիւնը

Հայաստանի կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարար Ժաննա Անդրէասեան ընդունեց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գլխաւոր տնօրէն Խալետ Անանին, որ Հայաստան եկած է Կենսաբազմազանութեան կողմերու 17-րդ համաժողովին (ՔՈՓ17) մասնակցելու նպատակով: Հանդիպումին ներկայ գտնուեցան նաեւ կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարարի տեղակալ Քրիսթինա Թաթարեանը եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մէջ Հայաստանի մնայուն ներկայացուցիչ Արամ Յակոբեանը:

Ողջունելով հիւրերը` Ժաննա Անդրէասեան բարձր գնահատեց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի հետ ձեւաւորուած արդիւնաւէտ համագործակցութիւնը կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի, տեղեկատուութեան հաղորդակցութեան ոլորտներուն մէջ` վերահաստատելով Հայաստանի պատրաստակամութիւնը շարունակելու եւ ընդլայնելու միացեալ նախաձեռնութիւնները: Ժաննա Անդրէասեան շեշտեց նաեւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի դերակատարութիւնը կենսաբազմազանութեան պահպանութեան, բնապահպանական կրթութեան զարգացման, ինչպէս նաեւ բնութեան եւ մշակոյթի փոխկապակցուածութեան վերաբերեալ միջազգային օրակարգի յառաջմղումը:

Նախարարը ընդգծեց ՔՈՓ17-ի շրջանակին մէջ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մասնակցութեամբ նախատեսուող նախաձեռնութիւններուն նշանակութիւնը` իբրեւ միջազգային համագործակցութեան ամրապնդման եւ բնապահպանական հարցերու լուծման գործին մէջ կրթութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի դերակատարութեան բարձրացման կարեւոր կարելիութեան: Ժաննա Անդրէասեան համոզում յայտնեց, որ համաժողովը պիտի նպաստէ կենսաբազմազանութեան պահպանութեան ուղղուած միջազգային համագործակցութեան խորացման` խրախուսելով կրթական հաստատութիւնները, գիտական համայնքը եւ երիտասարդները աւելի աշխուժ ներգրաւելու կարեւոր գործօնը:

Քննարկուեցան ՔՈՓ17-ի ծիրին մէջ ձեւաւորուած համագործակցութիւնը շարունակելու եւ կրթութեան, գիտութեան ու մշակոյթի ոլորտներուն մէջ կենսաբազմազանութեան պահպանութեան ուղղուած միացեալ նախաձեռնութիւններ իրականացնելու կարելիութիւնները: Շեշտուեցան նաեւ Հայաստանի եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համապատասխան կառոյցներու միջեւ հետագայ աշխատանքային քննարկումներու կայացումը` համագործակցութեան կարելի ուղղութիւններն ու իրականացման ձեւաչափերը յստակացնելու կարեւորութիւնը:

ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գլխաւոր տնօրէն Խալետ Անանի շնորհակալութիւն յայտնեց ընդունելութեան համար եւ բարձր գնահատեց Հայաստանի աշխուժ մասնակցութիւնը կազմակերպութեան նախաձեռնութիւններուն: Ան Հայաստանը բնութագրեց իբրեւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի վստահելի գործընկեր` յատկապէս շեշտելով կրթութեան, մշակոյթի եւ մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան ոլորտներուն մէջ իրականացուող միացեալ աշխատանքը:

Կողմերը վերահաստատեցին Հայաստանի եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի միջեւ համագործակցութիւնը շարունակելու պատրաստակամութիւնը:

Դերենիկ Վարդապետ Քեսապի
Եւ Մուսա Լերան Գիւղերուն Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ալեքսանտրէթի Սանճագի հայերն ու արաբները, քրիստոնեայ, իսլամ եւ ալաուի, Սուրիոյ պետութեան կազմին մէջ մնալու եւ  շրջանը Թուրքիոյ կցելու քայլերուն դէմ իբրեւ  բողոք, ծրագրեցին 8 յունուար 1937-ին Անտիոքի մէջ մեծ ցոյց մը կազմակերպել:

Սանճագի հայերը ուրախութեամբ չէին տօնած Նոր տարին եւ Սուրբ Ծնունդը: Արդէն ամիսներէ ի վեր կը խօսուէր որ ֆրանսացիք Ալեքսանտրէթի Սանճագը Թուրքիոյ պիտի տան եւ ժողովուրդը վախի մէջ էր որ դարձեալ գաղթականի ցուպը ձեռք պիտի առնէ:

Մուսա Լերան վեց գիւղերու ժողովուրդին մեծամասնութիւնը, երիտասարդ ու տարեց, շաբաթ, յունուար 7-ի երեկոյեան խումբ առ խումբ ճամբայ ելաւ  դէպի Անտիոք:

Ալեքսանտրէթէն, Պէյլանէն, Աթիկէն, Նարկիզլիքէն, Ֆարթըսլըէն, Սովուգ Օլուքէն, Քրըք Խանէն եւ Ռիհանիէէն ալ մեծաթիւ հայեր ճամբայ ելան դէպի Անտիոք:

Անտիոքէն լուր ղրկուեցաւ Քեսապ, որ որքան կարելի է մեծ թիւով մասնակցիլ նախատեսուող ցոյցին:

Գալատուրանի հովիւ Տէր Պետրոս քահանայ Փապուճեան, աւետարանական համայնքի հովիւ վերապատուելի Տիգրան Անդրէասեան, լատին համայնքի հովիւ փատրէ Սիլվեսթրօ, ժողովրդային հերոս Ովսիա Սաղտըճեան, տոքթոր Աւետիս Ինճեճիկեան եւ ահագին ժողովուրդ, ջորեպաններ Քէլի եւ Ղազարի առաջնորդութեամբ, շաբաթ, 7 յունուարի արեւածագէն առաջ հետիոտն ճամբայ ելան դէպի Անտիոք:

Քեսապէն Անտիոք մէկ օրուայ ճանապարհ էր: Կասիոս լեռը ձիւնով ծածկուած էր եւ փոթորիկը` մոլեգնած: Ձիւնը անդադար կը տեղար, եւ կ՛ոռնար բուքն ու բորանը: Շարք մը վտանգներ դիմագրաւելով, մեծ դժուարութեամբ եւ գրեթէ սառած վիճակի մէջ քեսապցիները երեկոյեան մութին հասան Անտիոք:

Անտիոք հասնողները խաներու եւ պանդոկներու մէջ տեղաւորուեցան: Վերջին հասնողներուն տեղ չէր մնացած: Շատեր խաներու սենեակներու յատակին փռուած սաւաններու վրայ, քով-քովի քնացան:

Կիրակի, յունուար 8-ի առաւօտուն տասնեակ հազարաւոր ժողովուրդ, հայ, արաբ, իսլամ, ալաուի, քրիստոնեայ, հաւաքուեցաւ Անտիոքի ընդարձակ հրապարակը: Հրապարակին վրայ կը գտնուէին քաղաքին առաջնակարգ պանդոկները:

Արհամարհելով սաստիկ ցուրտը, սառնամանիքը, ձիւնն ու փոթորիկը, խուռներամ ժողովուրդը սկսաւ տողանցել թեւ-թեւի, խիտ շարքերով եւ վճռակամ կեցուածքով:

Առաջին շարքերուն վրայ երիտասարդներ ֆրանսական եւ սուրիական դրօշները կը կրէին: Ամէն կողմ պաստառներ պարզուած էին: Ժողովուրդը կը թնդացնէր հրապարակը. «Կեցցէ՛ Սուրիան, կեցցէ՛ Ֆրանսան, կեցցէ՛ ֆրանսացի ազատասէր ժողովուրդը, կեցցէ՛ Ալեքսանտրէթի ինքնավար Սանճագը»:

Ցոյցը կը ղեկավարէին արաբական ազգայնականութեան գլխաւոր տեսաբաններէն Զեքի Արսուզի եւ հայկական լեգէոնական միութեան պատասխանատուներ: Եղան ճառախօսութիւններ: Ուղերձներ կարդացուեցան եւ պատգամներ յղուեցան ֆրանսերէն, արաբերէն եւ հայերէն լեզուներով:

Կարգ ու կանոնին կը հսկէին ֆրանսական ձիաւոր միլիսներ եւ սուրիական ոստիկան-զօրաց ուժեր:

Քաղաքական մեծ տարողութեամբ այս հսկայ ցոյցը թերթերուն կողմէ անուանուեցաւ իբրեւ «Մուսալեռցիներու մեծ ցոյց», «Յաղթանակը Մուսա Լերան»:

Ցոյցէն ետք, այդ օր մուսալեռցիք մեծ դժուարութեամբ վերադարձան իրենց գիւղերը. ոմանք հոն գիշերեցին եւ յաջորդ օր գիւղ վերադարձան:

Քեսապցիք յաջորդ օր հետիոտն Կասիոսի լանջերով վերադարձան իրենց տուները:

* * *

Թուրքիոյ նախագահ Աթաթուրք, վարչապետ Իսմէթ Ինէօնիւ, սպայակոյտի պետ մարաջախտ Ֆեւզի Չաքմաք եւ արտաքին ու ներքին գործոց նախարարները Գոնիայի մէջ 6 յունուար 1937-ին հանդիպում ունեցան, որմէ ետք թրքական զօրքեր կեդրոնացուեցան Սանճագի սահմաններու երկայնքին:

Այդ օրերուն յամառ զրոյցներ սկսան շրջիլ. կ՛ըսուէր, որ թրքական բանակը պատրաստ է մէկ օրէն միւսը Սանճագ ներխուժելու:

Ամէն օր, գիշեր թէ ցերեկ, կազմակերպուած ձեւով թրքական սահմանէն  զինուած մարդիկ կը մտնէին Սանճագ, համալրելու համար տեղացի թուրք խռովարարներու շարքերը:

Գրեթէ ամէն օր յատկապէս Անտիոքի մէջ թուրքեր խառնիճաղանճ ցոյցեր կը կազմակերպէին Թուրքիոյ միանալու պահանջով:

* * *

Ազգերու Դաշնակցութեան կողմէ նշանակուած եւ Սանճագ ուղարկուած երեք դիտորդները, շրջանի նոր կարգավիճակի  հաստատման առնչութեամբ, իրենց գործունէութեան աշխարհագրական շրջագիծը ընդլայնեցին` ընդգրկելով նաեւ Քեսապէն հարաւ, Լաթաքիոյ նահանգին Պայըրի եւ Պուճագի գիւղերը:

Դիտորդները 11 փետրուար 1937-ին այցելեցին Պայըրի եւ Պուճագի գիւղերը եւ հաստատեցին, որ «Գաւառի բնակչութեան երկու-երրորդը արաբներ են, մնացեալը` թուրքմէններ»:

Դիտորդներուն կողմէ հարցաքննուած անձերը յայտնեցին, որ իրենք տնտեսականօրէն կապուած են Լաթաքիոյ հետ:

Նոյն օրը դիտորդները հասան Սանճագի սահմաններէն ներս գտնուող Քեսապ եւ շրջեցան  շրջակայ գիւղերը: Անոնք արձանագրեցին շրջանի հայութեան կամքը եւ ցանկութիւնը` իրենց գաւառը կցել Լաթաքիոյ նահանգին, որմէ կախում ունին տնտեսապէս:

Յաջորդ օր, փետրուար 12-ին դիտորդները հասան Մուսա Լեռ եւ ընդունուեցան երեսփոխան Մովսէս Տէր Գալուստեանի ու շրջանի երեւելիներուն կողմէ: Անոնք շրջեցան հայկական գիւղերը եւ հարցեր ուղղեցին բնակիչներուն: Բոլորին ցանկութիւնը նոյնն էր` խաղաղ կեանք ունենալ, եւ ծնած ու մեծցած ըլլալով Սուրիոյ մէջ, եւ իբրեւ սուրիական հայրենիքի զաւակներ` միշտ կապուած մնալ սուրիական հայրենիքին:

Յաջորդող օրերուն դիտորդները այցելեցին Պէյլան, Աթիկ, Նարկիզլիք, Ֆարթըսլը եւ Սովուգ Օլուք: Շրջանի հայերը իրենց գոհունակութիւնը յայտնեցին իբրեւ սուրիացի քաղաքացիներ եւ ցանկութիւն` կապուած մնալու սուրիական հայրենիքին:

Դիտորդները, իրենց առաքելութիւնը աւարտած նկատելով, 16 մարտ 1937-ին մեկնեցան Ժընեւ:

* * *

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան միաբան, բնիկ քեսապցի Դերենիկ վարդապետ Փոլատեան (հետագային` եպիսկոպոս) 1933-ին Անթիլիասի դպրեվանքը մտած եւ 1935-ին ապագայ Զարեհ Ա. կաթողիկոսին հետ  կուսակրօն քահանայ ձեռնադրուած էր ձեռամբ դպրեվանքի առաջին վերատեսուչ Շահէ արքեպիսկոպոս Գասպարեանի: Անոնք դպրեվանքի տարիներու զոհողութեանց առաջին պտուղները եղած էին:

Դերենիկ աբեղայ 1936-ին վարդապետական գաւազան ստացած էր Բաբգէն Աթոռակից կաթողիկոսէն:

Դերենիկ վարդապետ կաթողիկոսարանին կողմէ 1937 մարտին մասնաւոր առաքելութեամբ Քեսապ եւ Մուսա Լեռ ուղարկուեցաւ, նախ Սուրբ Զատկուան առիթով ժողովուրդը հոգեւորապէս մխիթարելու եւ յետոյ ու մասնաւորաբար Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին Անթիլիասի հողի գնման համար հանգանակութիւն կատարելու:

Քեսապի հայութիւնը քանի մը ամիսէ ի վեր առանց քահանայի մնացած էր:

Դերենիկ վարդապետ Քեսապ հասաւ Ծաղկազարդի տօնի նախօրեակին:

Ծաղկազարդին, կիրակի, 21 մարտին Դերենիկ վարդապետ պատարագեց եւ քարոզեց  ձիթենիի ոստերով զարդարուած Քեսապի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ: Երեկոյեան կատարուեցաւ Դռնբացէքի արարողութիւնը եւ «Բաց մեզ Տէր» շարականի երգեցողութեամբ բացուեցաւ եկեղեցւոյ խորանի վարագոյրը:

Աւագ շաբթուան բոլոր օրերուն Դերենիկ վարդապետ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ քարոզեց եւ հոգեպէս մխիթարեց հաւատացեալ ժողովուրդը: Աւագ երեքշաբթի երեկոյեան նշուեցաւ Տասը կուսանացը: Հինգշաբթի առաւօտուն կատարուեցաւ ապաշխարողներու արձակման կարգ եւ այնուհետեւ մատուցուեցաւ Սուրբ պատարագ` ի յիշատակ Վերջին ընթրիքի եւ Սուրբ Հաղորդութեան խորհուրդի հաստատման: Երեկոյեան կատարուեցաւ Ոտնլուայի կարգ եւ յետոյ` Խաւարման գիշեր: Ուրբաթ առաւօտուն կատարուեցաւ Խաչելութեան, երեկոյեան` Թաղման կարգ: Շաբաթ երեկոյեան` Ճրագալոյց:

Սուրբ Զատկուան տօնին, կիրակի, 28 մարտ 1937-ին, Քեսապ աւանէն եւ գիւղերէն խուռներամ ժողովուրդ հաւաքուեցաւ. անոնց մէջ կային նաեւ բազում բողոքականներ, որոնք հայ եկեղեցւոյ հաւատքով առլցուն, փութացած էին  Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի: Սուրբ պատարագը մատուցեց եւ քարոզեց Դերենիկ վարդապետ:

Յաջորդող օրերուն Դերենիկ վարդապետ Քեսապի եւ գիւղերուն մէջ տնօրհնէք կատարեց:

Մօտաւորապէս երկու շաբաթ Քեսապ մնալէ ետք, Դերենիկ վարդապետ մեկնեցաւ Մուսա Լեռ: Կիրակի, 4 ապրիլը, որ Նոր կիրակի կամ Կրկնազատիկ էր, Դերենիկ վարդապետ պատարագեց եւ քարոզեց Պիթիասի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ: Ժամանակի սղութեան պատճառով Մուսա Լերան իւրաքանչիւր գիւղի մէջ օր մը գիշերեց: Բոլոր գիւղերուն մէջ ալ ժողովուրդը եկեղեցի հաւաքել տուաւ եւ քարոզեց անոնց:

Դերենիկ վարդապետ Մուսա Լերան գիւղերուն մէջ ինը օր մնալէ ետք մեկնեցաւ Անտիոք, առաջնորդ Խադ սրբազանին մօտ: Շաբաթ, 10 ապրիլին հասաւ Հալէպ եւ Աշխարհամատրան կամ Կանաչ կիրակիին քարոզեց Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ:

Դերենիկ վարդապետ կարճ ժամանակի մէջ յաջողեցաւ արդիւնաւէտ կերպով կատարել իր առաքելութիւնը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան պաշտօնական ամսագիր «Հասկ» 1937 ապրիլի թիւով կը գրէր. «Հակառակ անոր որ Քեսապի եւ Սուէտիոյ ժողովուրդը շատ դժուարին եւ նիւթական անձուկ կացութեան մատնուած է եւ ընդհանրապէս բարոյալքուած, դարձեալ շատ սիրով եւ մեծ զոհողութիւններով տուած է իր լուման ի նպաստ Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին: Պերճախօս են թուանշանները, ինչպէս արդէն պիտի տեսնենք: Գեղեցիկ է տուած օրինակը` հայ ժողովուրդի այս պատուական մնացորդին, որուն մէջ է տակաւին սէր, յարգանք եւ պաշտում իր եկեղեցիին եւ ազգին հանդէպ»:

Այսպէս, Դերենիկ վարդապետի միջոցով հանգանակուեցաւ, Լաթաքիայէն` 5260, Քեսապէն` 3437, Գալատուրանէն` 5004, Նոր Զէյթունէն` 400, Պիթիասէն` 1200, Հաճի Հապիպլիէն` 1100, Եողուն Օլուքէն` 3823, Խտըրպէկէն` 1600, Վագըֆէն` 1218, Քեպուսիէէն` 3405, Լեշվէէն` 200, Նոր Սասունէն` 550 եւ Հալէպի քեսապցիներէն` 550 ղուրուշ:

Դերենիկ վարդապետ 14 ապրիլ 1937-ին վերադարձաւ Անթիլիաս:

ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ

Անցնող օրերուն տեղի ունեցան ուշագրաւ երկու զարգացումներ` անոնցմէ առաջինը կը վերաբերէր Միացեալ Նահանգներ-Ռուսիա, իսկ երկրորդը` Ազրպէյճան-Թուրքիա յարաբերութիւններուն:

Միացեալ Նահանգներու եւ Ռուսիոյ նախագահներ Տանըլտ Թրամփն ու Վլատիմիր Փութինը 9 հոկտեմբերին հեռաձայնային զրոյցի մը ընթացքին համաձայնութիւն ձեռք բերին Ռուսիոյ կողմէ ամերիկեան եւ համաշխարհային շուկայ քարիւղի եւ նաւթամթերքի մատակարարման շուրջ: Թրամփ, այս ծիրին մէջ, 17 հոկտեմբերին հրապարակեց հրամանագիր մը, որ Ռուսիոյ կը շնորհէ ազատումներ անցեալ 18 սեպտեմբերին իր ստորագրած օրէնքի հիմամբ որդեգրուած բազմաթիւ պատժամիջոցներէ, սահմանափակումներէ եւ տուրքերէ:

Այսպիսով, այդ նոր օրէնքով նախատեսուած հակառուսական քայլերու կիրարկումը կասեցուած պիտի մնայ` մինչեւ Թրամփի կամ արտաքին գործոց նախարար Մարքօ Ռուպիոյի հետագայ տնօրինումները` իմա կամքը:

Սպիտակ տան ղեկավարին ստորագրած հրամանագիրի մէջ վերոնշեալ բացառութիւններու աւարտին վերաբերող որեւէ ժամկէտ չի նշուիր, սակայն, Ռուպիօ դիտել տուաւ, Թրամփ այդ գծով արժեւորումը պիտի կատարէ 60 օրուան ընթացքին:

Անիկա հաստատաբար ուժի մէջ պիտի մնայ մինչեւ 3 նոյեմբեր` Միացեալ Նահանգներու մէջ Քոնկրեսի միջանկեալ ընտրութիւններու թուականը, որովհետեւ ամերիկեան կողմը այս համաձայնութիւնը կնքեց ընտրական հաշիւներէ մղուած` մինչեւ ընտրութիւններու օրը Միացեալ Նահանգներու մէջ վառելանիւթերու գիները նուազեցնելով, քուէարկողները գոհացնելու եւ անոնց քուէները ապահովելու նպատակով: Անիկա պայմանական է ու ժամանակաւոր. ուստի կարելի չէ բացառել, որ այս սահմանափակումները շուրջ ամիս մը ետք վերականգնուին:

Այս համաձայնութեամբ Ուաշինկթընը Քիեւին դաւաճանեց, իսկ Մոսկուան` Թեհրանին, որովհետեւ համաձայնութիւնը մէկ կողմէ Ռուսիոյ դէմ հաստատուած ֆինանսական խոչընդոտները կը վերացնէ` թեթեւցնելով Մոսկուայի վրայ ճնշումը, իսկ միւս կողմէ` Հորմուզի նեղուցին վրայ իրանեան վերահսկողութեան հաստատման միտք բանին` վառելանիւթերու գիներու վրայ ազդեցութիւնը, կը չէզոքացնէ կամ առնուազն կը տկարացնէ: Իրողութիւն մը, որ հաւանաբար այն գլխաւոր պատճառներէն մէկն էր, որ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարար Սերգէյ Լաւրովը մղեց Իրանի դէմ պատերազմի ծագումէն ետք առաջին անգամն ըլլալով` 19 հոկտեմբերին Թեհրան այցելելու` անհրաժեշտ բացատրութիւնները տալու, մտահոգութիւնները փարատելու եւ ռուս-իրանեան յարաբերութիւնները պահպանելու համար:

Համաձայնութեան կնքումը  միջազգային քաղաքականութեան մէջ Ուքրանիոյ եւ Իրանին իրենց տեղին ու չափին մասին վերյիշեցում է, եւ ուրիշներուն համար ալ` ուսանելի դաս մը…:

Անցնող օրերուն արձանագրուած հետաքրքրական զարգացումներէն երկրորդը կը վերաբերէր Ազրպէյճան-Թուրքիա յարաբերութիւններուն հասած հարուածի մը:

Ազրպէյճանի մէջ լաչակ կրելու արգելքի հարցով Ազրպէյճանի մէջ բողոքի ցոյցեր ծայր առին եւ Թուրքիոյ հետ լարուածութիւն յառաջացաւ, երբ Ազրպէյճանի կառավարութիւնը 21 սեպտեմբերին որդեգրեց դպրոցական հագուստի նոր պահանջներու որոշումը, որ կ՛արգիլէ համազգեստի միասնականութիւնը խախտող կամ կրթութեան աշխարհիկութեան սկզբունքին չհամապատասխանող հագուստի տարրերը:

Ազրպէյճանի իշխող «Նոր Ազրպէյճան» կուսակցութիւնը, յայտարարութիւն մը հրապարակելով, քննադատեց Թուրքիոյ նախագահի գլխաւոր խորհրդական Օքթայ Սարալի եւ Թուրքիոյ իշխող Արդարութիւն ու բարգաւաճում կուսակցութեան երեսփոխաններու «ամբոխավարական եւ անպատասխանատու» յայտարարութիւնները` զանոնք նկատելով «թուրք-ազրպէյճանական եղբայրական յարաբերութիւններու ոգիին» հակասող:

«Իսլամական աշխարհի ոչ մէկ պետութիւն իրաւունք ունի իր կամքը պարտադրելու այլ իսլամ ժողովուրդներուն, միջամտելու անոնց ներքին գործերուն կամ ինքզինք միւսներէն վեր դասելու: Իսլամական աշխարհի միասնութեան ծառայելու պնդումները պէտք է հիմնուած ըլլան ոչ թէ գերիշխելու ձգտումներուն, այլ հաւասարներու համագործակցութեան եւ փոխադարձ յարգանքի վրայ», շեշտեց կուսակցութիւնը:

Եթէ տեղի ունեցողը լաչակի հարցի պատրուակով Ազրպէյճանի աշխարհիկ իշխանութիւնը տապալելու փորձ մըն է կամ առնուազն իբրեւ այդպիսին ընկալուի,  ատիկա պիտի յանգեցնէ Ազրպէյճան-Իսրայէլ յարաբերութիւններու յաւելեալ ամրապնդման եւ թուրք-իսրայէլեան լարուածութեան յաւելեալ սրման, որովհետեւ Իսրայէլը պիտի չհանդուրժէ Պաքուի մէջ Էրտողանի խամաճիկը եղող իշխանութեան մը հաստատումը` նկատի ունենալով Իրանի սահմանակից եղող Ազրպէյճանի ռազմավարական դիրքն ու երկու երկիրներուն միջեւ ռազմավարական յարաբերութիւնները: Այդ պարագային Ազրպէյճանը կրնայ Սուրիոյ միանալ` իբրեւ Թուրքիա-Իսրայէլ պարանաձգութեան դաշտ:

Յամենայն դէպս, պարզ է, որ լաչակի հարցը ցնցեց «Մէկ ժողովուրդ, երկու պետութիւն» սկզբունքը, որ կը կազմէ թուրք-ազրպէյճանական յարաբերութիւններու հիմքը:

ՎԱԶԳԷՆ ԳԱՎԼԱԳԵԱՆ

Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն եւ Ռուսիոյ միջեւ նաւթային համագործակցութեան վերջին զարգացումները կրնան փոխել ոչ միայն նաւթի գիներու հաշուարկը, այլեւ Ռուսիոյ` Արեւմուտքին հետ յարաբերութիւնները, Հարաւային Կովկասի ուժային հաւասարակշռութիւնը եւ Միջին Արեւելքի քաղաքական օրակարգը:

Սակայն հրապարակուած յայտարարութիւնները տակաւին չեն հաստատեր լայնածաւալ ռազմավարական համաձայնութեան մը գոյութիւնը: Ուստի այս զարգացումը պէտք է դիտարկել զգուշութեամբ` զանազանելով փաստուածը ենթադրութենէն եւ տնտեսական գործարքը` քաղաքական մերձեցումէն:

Հարաւային Կովկասը

Հարաւային Կովկասը կը կապէ Կասպից ծովու աւազանի երկիրները Թուրքիոյ, Սեւ ծովուն եւ եւրոպական շուկաներուն հետ: Ռուսական ուժանիւթային արտածումներու վերականգնումը կրնայ անմիջական կամ անուղղակի ազդեցութիւն ունենալ Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ազրպէյճանի տնտեսական ու քաղաքական հաշուարկներուն վրայ:

Ազրպէյճան. Ռուսական նաւթի եւ վառելանիւթի աւելի մեծ ծաւալներու վերադարձը կրնայ սաստկացնել մրցակցութիւնը եւ ճնշել միջազգային գիներուն վրայ: Այս պարագային Ազրպէյճանի նաւթային եկամուտները կրնան նուազիլ, մանաւանդ եթէ գիներու անկումը ըլլայ երկարատեւ:

Սակայն Ազրպէյճանի ռազմավարական արժէքը չի սահմանափակուիր նաւթով: Անոր դերը` Կասպից ծովու պաշարները Վրաստանի եւ Թուրքիոյ միջոցով եւրոպական շուկաներուն կապելու գործին մէջ, կը մնայ կարեւոր: Բնական կազի մատակարարումները եւ ռուսական նաւթամթերքները նոյն շուկան չեն ներկայացներ եւ նոյն ենթակառոյցներուն չեն ապաւինիր:

Վրաստան կը մնայ Կասպից ծովու եւ եւրոպական շուկաներուն միջեւ կարեւոր տարանցիկ օղակ: Ռուսիա-Ամերիկա յարաբերութիւններու բարելաւումը կրնայ փոխել առեւտուրի պայմանները, բայց պարտադիր չէ, որ նուազեցնէ Վրաստանի դերը:

Եւրոպայի մատակարարման աղբիւրները բազմազանեցնելու ձգտումը կրնայ շարունակել կարեւորութիւն տալ Հարաւային Կովկասի ուղիներուն: Այստեղ վճռորոշ պիտի ըլլան ենթակառոյցներու ներդրումները, տարանցման անվտանգութիւնը եւ տարածաշրջանի կարողութիւնը` պահպանելու իր տնտեսական նշանակութիւնը:

Հայաստան. Եթէ միջազգային գիներու նուազումը հասնի ներքին շուկային, աւելի մատչելի վառելանիւթը կրնայ մեղմացնել Հայաստանի փոխադրութեան եւ արտադրութեան ծախսերը: Սակայն Երեւանի քաղաքական հաշուարկները աւելի բարդ են: Ան կը փորձէ բազմազանեցնել իր արտաքին յարաբերութիւնները` հաշուի առնելով Ռուսիոյ հետ կապերը, Արեւմուտքին հետ յարաբերութիւնները եւ Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի հետ կարգաւորման գործընթացները:

Եթէ համագործակցութիւնը մնայ տնտեսական, Հայաստանի վրայ ազդեցութիւնը կրնայ սահմանափակ ըլլալ: Իսկ եթէ անիկա վերածուի աւելի լայն համաձայնութեան մը, կրնայ փոխուիլ մեծ տէրութիւններու վարքագիծը տարածաշրջանին մէջ:

Միջին Արեւելքը միաժամանակ նաւթի արտադրութեան, միջազգային փոխադրութեան եւ ռազմական հակամարտութիւններու կեդրոն է: Հետեւաբար ռուսական մատակարարումներու աճը պէտք է դիտարկել ոչ միայն շուկայի, այլեւ անվտանգութեան տեսանկիւնէն:

Սէուտական Արաբիա եւ Ծոցի երկիրներ

Ռուսական նաւթամթերքներու ընդլայնումը կրնայ ճնշել գիներուն վրայ եւ նուազեցնել Սէուտական Արաբիոյ ու Ծոցի երկիրներու եկամուտները, եթէ առաջարկը աճի աւելի արագ, քան` պահանջարկը:

Սակայն տարածաշրջանային պատերազմները, արտադրութեան խափանումները կամ նաւթատար նաւերու երթեւեկութեան սահմանափակումները կրնան գիները բարձր պահել` հակառակ ռուսական մատակարարումներու աճին:

Իրան. Պատժամիջոցներու քաղաքականութեան նոր հարցադրումներ

Ռուսիոյ նկատմամբ սահմանափակումներու մեղմացումը կրնայ Թեհրանի մէջ հարց բարձրացնել, թէ արդեօք Ուաշինկթըն պատրա՞ստ է տնտեսական նկատառումներու հիման վրայ վերանայելու պատժամիջոցներու որոշ դրոյթներ:

Սակայն Իրանի պարագան տարբեր է` իր բանակցային պայմաններով, տարածաշրջանային դերակատարութեամբ եւ անվտանգութեան հարցերով: Ռուսիոյ նկատմամբ որեւէ մեղմացում ինքնաբերաբար չի նշանակեր Իրանի նկատմամբ նոյն քաղաքականութեան կիրարկումը:

Միաժամանակ ռուսական-ամերիկեան յարաբերութիւններու բարելաւումը կրնայ Ուաշինկթընին նոր միջոցներ տալ Միջին Արեւելքի լարուածութիւնը նուազեցնելու համար:

Հորմուզի նեղուցը. Ուժանիւթի անվտանգութեան վճռորոշ կէտը

Հորմուզի նեղուցով նաւերու անվտանգ երթեւեկութիւնը կը մնայ վճռորոշ: Ռազմական գործողութիւններու կամ յարձակումներու շարունակութիւնը կրնայ նուազագոյնի հասցնել ռուսական մատակարարումներու կայունացնող ազդեցութիւնը:

Այսպիսով, նաւթի գինը միայն առաջարկի եւ պահանջարկի արդիւնք չէ: Անիկա նաեւ տարածաշրջանային անվտանգութեան, ռազմական լարուածութեան եւ միջազգային դիւանագիտութեան ցուցանիշ է:

Լիբանանի նման ներմուծող երկրի մը համար միջազգային գիներու անկումը կրնայ թեթեւցնել փոխադրութեան, արտադրութեան եւ ելեկտրականութեան ծախսերը: Ինչպէս անցեալին ականատես` միջազգային գիներու անկումը ինքնաբերաբար չի նշանակեր, թէ լիբանանցի սպառողը պիտի ստանայ նոյն չափով թեթեւացում:

Երեք հնարաւոր զարգացումներ

Ամերիկեան-ռուսական ուժանիւթային համագործակցութեան ապագան կարելի է դիտարկել երեք ուղղութեամբ:

Առաջին` սահմանափակ տնտեսական գործարք. Ռուսական վառելանիւթը կրնայ որոշ չափով նպաստել շուկայի մատակարարումներուն` առանց փոխելու Ուաշինկթընի եւ Մոսկուայի հիմնական քաղաքական անհամաձայնութիւնները: Այս պարագային ազդեցութիւնը հիմնականին մէջ տնտեսական պիտի ըլլայ:

Երկրորդ` աւելի լայն ամերիկեան-ռուսական համաձայնութիւն. Եթէ ուժանիւթային գործարքը դառնայ քաղաքական մերձեցման մաս, Ռուսիա կրնայ վերականգնել իր տնտեսական ազդեցութեան որոշ բաժինը, իսկ Միացեալ Նահանգները նոր բանակցային միջոցներ ձեռք կը բերեն: Տարածաշրջանի երկիրները ստիպուած պիտի ըլլան վերագնահատելու իրենց յարաբերութիւնները մեծ տէրութիւններուն հետ:

Երրորդ` համաձայնութեան ձախողութիւնը եւ նոր լարուածութիւններ.

Ռազմական գործողութիւններու շարունակութիւնը, պատժամիջոցներու խստացումը կամ փոխադրական ճգնաժամը կրնան պահպանել նաւթի գիներու անկայունութիւնը: Այս պարագային Հարաւային Կովկասի այլընտրանքային տարանցիկ ուղիները կրնան աւելի մեծ ռազմավարական արժէք ստանալ:

Այս տարբերակներէն ոչ մէկը տակաւին հաստատուած ապագայ է: Իրական պատկերը պիտի յստականայ փաստացի մատակարարումներու, պատժամիջոցներու փոփոխութիւններու եւ ռազմական ու դիւանագիտական զարգացումներու միջոցով:

Նոր աշխարհակարգի մը նախանշանը ամերիկեան-ռուսական նաւթային համագործակցութիւնը պէտք չէ դիտարկել միայն գիներու հաշուարկով: Հիմնական հարցը այն է, թէ Ուաշինկթըն եւ Մոսկուա կը փորձե՞ն ստեղծել սահմանափակ տնտեսական համագործակցութիւն, թէ՞ գործարքը կրնայ առաջնորդել աւելի լայն քաղաքական փոխըմբռնման:

Հարաւային Կովկասի համար վճռորոշ պիտի ըլլայ մեծ տէրութիւններու եւ տարածաշրջանային դերակատարներու յարաբերութիւններու փոփոխութիւնը: Միջին Արեւելքի համար առանցքային պիտի մնան` նաւթի գիները, Հորմուզի անվտանգութիւնը եւ Իրանի հետ յարաբերութիւնները:

Վերջնական հաշուով, համաձայնութեան իրական կշիռը պիտի որոշուի ոչ թէ անոր շուրջ հնչած յայտարարութիւններով, այլ` անով, թէ անիկա որքանո՛վ պիտի փոխէ ուժանիւթի համաշխարհային հոսքերը եւ մեծ տէրութիւններու քաղաքական հաշուարկները:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ

Նիկոլ Փաշինեան բացարձակ անհանդուրժող է իւրաքանչիւր անձի նկատմամբ, որ իրեն համաձայն չէ, թէեւ յաճախ կը ներկայանայ իբրեւ ժողովրդավարութեան անխոնջ ջատագով ու պաշտպան:

Հարիւրաւոր օրէնքներ, որոնց կարգին` սահմանադրութեան բազմաթիւ դրոյթներ խախտելէ զատ, Փաշինեան հրահանգած է անվտանգութեան աշխատակիցներուն ձերբակալել Դիմատետրի վրայ զինք քննադատողները: Իսկ արտերկրի մէջ նմանատիպ մեկնաբանութիւններ ընող օտարները կրնան ներառուիլ իշխանութիւններու «Սեւ ցանկ»-ին մէջ` զրկուելով Հայաստան մուտք գործելու կարելիութենէն կամ ձերբակալուելով հազիւ Հայաստան հասած:

Ահա թէ ի՛նչ տեղի ունեցաւ Լոս Անճելըսի մէջ բնակող Անուշ Հաճեանին հետ, որ Հայաստանի քաղաքացի չէ, այլ` Միացեալ Նահանգներու: 24 ապրիլ 2025-ին Անուշ իր դիմատետրեան էջին վրայ բաժնեկցած էր Փաշինեանը քննադատող այլ անձի մը գրառումը` աւելցնելով իր մեկնաբանութիւնը. «Վերջացուցէ՛ք Նիկոլի քլանին թրքական խաղալիքը»:

Անուշին խիստ խօսքերը զգացական պոռթկում էին` ի պատասխան Փաշինեանի կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան փաստերը կասկածի տակ առնելուն: Սակայն շատ աւելի դատապարտելի է, երբ ինքնին վարչապետը լկտի բռնութեան կոչեր կ՛ուղղէ իր քաղաքական հակառակորդներուն հասցէին: Այնուամենայնիւ, Հայաստանի մէջ ոչ մէկ դատաւոր կը համարձակի զինք պատասխանատուութեան ենթարկել իր արձանագրած խախտումներուն համար:

Աւելի քան տարի մը անց` 13 յուլիս 2026-ին, հազիւ Հայաստան հասած, Երեւանի օդակայանը Անուշը ձերբակալեցին` առանց որեւէ բացատրութեան: Զինք տեղափոխեցին Երեւան քաղաքի ոստիկանութեան բաժանմունքներէն մէկը, ուր պահեցին ութ ժամ, ապա ազատ արձակեցին` մինչեւ դատաքննութեան աւարտը: Միեւնոյն ատեն անոր նկատմամբ կիրարկուեցաւ երկիրը լքելու արգելք:

Ըլլալով Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի` Անուշ աջակցութիւն ստանալու նպատակով դիմեց Երեւանի մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպանատուն: Սակայն դեսպանատան աշխատակիցը բաւարարուեցաւ միայն տեղացի փաստաբաններու ցանկ մը տրամադրելով: Կը կարծեմ` աշխատակիցը պատշաճ օգնութիւն չէ ցուցաբերած: Դեսպանատունը պէտք էր հետաքրքրուէր Անուշին վիճակով եւ ջանքեր գործադրէր` իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի, անոր իրաւունքներուն պաշտպանութիւնը ապահովելու համար:

Անուշ անձամբ տեղացի փաստաբանի մը դիմեց եւ շուրջ երկու ամիս ետք կանգնեցաւ դատարանին առջեւ: Իրեն կը պարտադրէին ընդունիլ մեղադրանքը 2025 թուականին Դիմատետրի վրայ կատարած գրառման համար. փաստաբանն ալ խորհուրդ տուաւ ենթարկուիլ: Անոր նկատմամբ նշանակուեցաւ տուգանք` 2000 տոլարին համարժէք դրամի չափով` փաստաբանական ծառայութիւններու համար վճարուած հազարաւոր տոլարներուն կողքին:

Անուշ Հաճեան նոյն օրը վճարեց տուգանքը, ստացաւ անդորրագիրը, եւ իրեն տեղեկացուցին, որ կրնայ անարգել հեռանալ երկրէն: Այդուհանդերձ, երբ ան փորձեց ինքնաշարժով անցնիլ Վրաստան, Հայաստանի սահմանապահ ծառայութիւնը կեցուց զինք` թոյլ չտալով շարունակել ճամբան, նոյնիսկ երբ ցոյց տուաւ դատարանին տրամադրած ազատման փաստաթուղթը: Տեղւոյն ոստիկանութեան բաժնին մէջ շուրջ երկու ժամ պահելէ ետք միայն իրեն արտօնութիւն տրուեցաւ հատել Վրաստանի սահմանը:

Իսկապէս զարմանալին այն է, որ պետական պաշտօնեաները, ըստ ամենայնի, կը վերահսկեն Հայաստանի եւ սփիւռքի բազմաթիւ հայերու դիմատետրեան էջերը` Փաշինեանի հասցէին հնչող քննադատական մեկնաբանութիւններ յայտնաբերելու եւ անոնց հեղինակները հետապնդելու նպատակով: Կարելի էր ենթադրել, որ կառավարութիւնը աւելի հրատապ խնդիրներ ունի լուծելու, քան` մարդոց դիմատետրեան էջերուն հետեւիլը:

Անուշը բախտաւոր էր, որ չյայտնուեցաւ բանտը: Սակայն բազմաթիւ այլ անձեր ձերբակալուած են դիմատետրեան գրառումներուն պատճառով:

Ստորեւ կը ներկայացնենք քանի մը օրինակներ.

Փաշինեանի յայտնի քննադատ Արթուր Դանիէլեան ձերբակալուեցաւ նախորդ շաբաթ` Դիմատետրի մէջ զայն «վիժուածք» անուանելէ ընդամէնը ժամեր անց:

Թատերագիր Վահրամ Սահակեան ձերբակալուեցաւ սեպտեմբեր 29-ին. անոր մեղադրանք առաջադրուեցաւ 2025 թուականի յունուարին կատարած դիմատետրեան գրառումով «ատելութիւն, անհանդուրժողականութիւն եւ թշնամանք» հրահրելու համար: Անոր նկատմամբ սահմանուեցաւ վարչական վերահսկողութիւն, եւ ան ազատ արձակուեցաւ Դիմատետրի մէջ գրառումներ ընելէ ձեռնպահ մնալու պայմանով:

Արտակ Աւետիսեան արդարացուեցաւ անցեալ ամիս` մայիսին ձերբակալուելէ ետք: Սկիզբը իրեն «ատելութեան խօսքի» մեղադրանք առաջադրուած էր, որ աւելի ուշ փոխարինուեցաւ ծանրացուցիչ հանգամանքներով` «խուլիկանութեան» յօդուածով: Խորհրդարանական ընտրութիւններու քարոզարշաւին ընթացքին ան Դիմատետրի մէջ կոշտ կերպով քննադատութեան ենթարկած էր Փաշինեանը:

Փետրուարին ձերբակալուեցաւ եւ խուլիկանութեան համար մեղադրուեցաւ այլ ընդդիմախօս մը` «ԹիքԹոք»-ի մէջ Փաշինեանի մասին վիրաւորական տեսանիւթ հրապարակելէ երկու ամիս ետք: Մօտաւորապէս նոյն ժամանակաշրջանին քրէական հետապնդման ենթարկուեցաւ Ախուրեանէն 55-ամեայ կին մը` առցանց անձնական նամակի մը մէջ վարչապետին եւ անոր ընտանիքին հասցէին, ըստ տեղեկութիւններու, արհամարհական արտայայտութիւններ կատարելուն համար:

Հայաստանցի փաստաբան Ալեքսանտր Քոչուպայեւ ձերբակալուեցաւ 2025 թուականին ընկերային ցանցի մէջ իրաւապահ եւ դատական համակարգի պաշտօնեաները քննադատող գրառում ընելէ ետք: Արցախցի Գայեանէ Մեսրոպեան ձերբակալուեցաւ 2026 թուականի մարտին` Փաշինեանը քննադատող դիմատետրեան գրառման պատճառով: Մինչդեռ արցախահայերու հասցէին ուղղուած վիրաւորական մեկնաբանութիւններ պարունակող աւելի քան 1000 գրառում այդպէս ալ չէ հետաքննուած իշխանութիւններուն կողմէ:

Հոկտեմբեր 1-ին ընդդիմադիր պատգամաւոր Էտկար Ղազարեան, որ յայտնի է իր կտրուկ յայտարարութիւններով, դատապարտուեցաւ երկու տարուան պայմանական ազատազրկման Սահմանադրական դատարանի երկու տարի առաջ կայացուցած որոշումը խստօրէն քննադատելուն համար: Երեւանի դատարանը զայն մեղաւոր ճանչցաւ դատաւորներու վերաբերեալ «զրպարտչական տեղեկութիւններ» տարածելու մէջ: Անոր քոյրը` Լիլիթ Ղազարեան, իր տնօրէնին պահանջով ստիպուեցաւ հրաժարական տալ Դեղերու եւ բժշկական փորձագիտական կեդրոնի տնօրէնի տեղակալի պաշտօնին վրայ 22 տարի աշխատելէ ետք:

Նոյնիսկ դասախօսներ կորսնցուցած են իրենց աշխատանքը` Փաշինեանը քննադատելնուն պատճառով: Յուլիսին աշխատանքէ արձակուեցաւ ընդդիմադիր կեցուածքներով յայտնի իրաւաբան Ռուբէն Մելիքեանը, որ 23 տարիէ իրաւագիտութիւն կը դասաւանդէր Երեւանի պետական համալսարանին մէջ: Նոյն ամսուն աշխատանքէ զրկուեցան նաեւ ԵՊՀ դասախօսներ Ալեն Ղուլեանն ու Շուշան Վարդանեանը, որոնք կը սատարէին ընդդիմութեան:

Մինչդեռ Փաշինեանի կողմնակիցները պաշտպանուած են քրէական հետապնդումէ: Այս տարուան սկիզբը մարդ մը լրատուամիջոցներով յայտարարած էր, թէ պէտք է «քար մը զարնել գլխուն եւ սատկեցնել» Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ.ը: Անոր դէմ որեւէ քրէական գործ չյարուցուեցաւ:

2023 թուականին Ազգային ժողովի այն ատենուան նախագահ Ալեն Սիմոնեան Երեւանի մէջ թքեց զինք քննադատած քանատահայուն դէմքին: Մինչդեռ ոստիկանութիւնը բերման ենթարկեց ոչ թէ Սիմոնեանը, այլ` տուժողը:

Երեւանի մամլոյ ակումբի նախագահ Արթուր Պապեան Հայաստանի իշխանութիւնները մեղադրած է «հասարակութիւնը վախցնելու եւ այլակարծութիւնը լռեցնելու համակարգուած գործողութեան» համար: Ան նաեւ դատապարտած է այն փաստը, որ «ընդդիմադիրներու նկատմամբ հնչող բացայայտ սպառնալիքներն ու ատելութեան խօսքը կը մնան բացարձակապէս անպատիժ»:

www.TheCaliforniaCourier.com

Ընթերցողին: Ապրուած Օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր: Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել անոնցմէ որոշները: Յուսամ անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք:

Մանկութեանս եւ պատանեկութեանս տարիներուն մայրս իր հին «Վոլզուակըն»-ով յաճախ ընկերուհիները կը հաւաքէր ու ԼՕԽ կը տանէր: Հոն` Ռիթան, Կարինէն, Սեդաները, Սօսէն, երբեմն` մէկը, երբեմն միւսը: Ես ալ, տան մէջ այդ երթուդարձին վարժուած, երբեմն քիթիս տակէն կատակով կ՛ըսէի.

– Նորէ՞ն ժողովի:

Մայրս գրեթէ միշտ նոյն պատասխանը կու տար.

– Մեր ԼՕԽ-ի Ձեռարուեստի յանձնախումբը ժողով չ՛ըներ: Մենք գործ կ՛ընենք:

Ու կը մեկնէր:

Այն ատեն այդ նախադասութեան մասին առանձնապէս չէի ծանրանար: ԼՕԽ-ը մեր կեանքին բնական մէկ մասն էր: Ժողովներ կային, ձեռնարկներ կային, կիներ կային, որոնք շարունակ տեղ մը կ՛երթային, բան մը կը կազմակերպէին: Մեզի համար այդ բոլորը սովորական էին: Միայն տարիներ ետք սկսայ հասկնալ, թէ մօրս այդ կարճ պատասխանը որքա՛ն ճիշդ կը նկարագրէր իր եւ իր ընկերուհիներուն ըրածը:

ԼՕԽ-ի Շրջանային վարչութիւնը կը նշանակէր Ձեռարուեստի յանձնախումբը: Տարբեր տարիներու ընթացքին անոր կազմը բնականաբար կը փոխուէր, բայց այն տարիներուն գործին շուրջ հաւաքուած հիմնական խումբին մաս կը կազմէին` Ռիթա Պոսնոյեանը, Կարինէ Ալեքսանեանը, մայրս` Մալվին Արտալճեանը, Սեդա Թորիկեանը, Սեդա Մեսրոպեանը եւ Սօսէ Պոյաճեանը: Անուններ, որոնք ինծի համար պաշտօնական արձանագրութիւններու անուններ չէին: Մօրս ընկերուհիներն էին: Մարդիկ, որոնց հեռաձայնները կը հնչէին մեր տան մէջ, որոնց հետ մայրս կը հանդիպէր, կը ծրագրէր, թերեւս երբեմն կը վիճէր եւ յաջորդ օրը դարձեալ գործի կը լծուէր:

Տարիներ ետք ԼՕԽ-ի արխիւներուն մէջ գտայ պատմութիւնը, թէ ինչպէ՛ս սկսած էր այդ բոլորը:

1976-ի Էշրէֆիէ-Նապաա ռմբակոծումներու ծանր օրերն էին: Սննդանիւթերը հետզհետէ կը պակսէին, գործերը կանգ առած էին, իսկ ժողովուրդը մատնուած էր անորոշութեան եւ տագնապի: ԼՕԽ-ի դարմանատունն ու գրասենեակը, որոնք կը գտնուէին ԼՕԽ-ի ապագայ աշխատանոցին եւ ձեռարուեստի կեդրոնին տեղը, առաւօտ կանուխէն մինչեւ փակուելու ժամը լեցուն կը մնային կիներով: Անոնք իրենց սննդաբաժինը առնելէ ետք ալ չէին ուզեր մեկնիլ: Կը մնային, կը խօսէին, կը պատմէին, կը գանգատէին: ԼՕԽ-ի ընկերուհիները կը յորդորէին, որ տուն վերադառնան ռմբակոծումները չսաստկացած, բայց շատեր կը նախընտրէին մնալ ԼՕԽ-ի համեստ, բայց իրենց համար ապահով յարկին տակ:

Այդ օրերուն պարզ հարցում մը սկսաւ ԼՕԽ-ի պատասխանատուները մղել մտորումներու` ինչպէ՞ս զբաղեցնել այս կիները:

Այդ հարցումէն ծնաւ գաղափարը` ստեղծելու հայկական ձեռագործի աշխատանոց մը, ուր կիները կրնային մինչեւ կէսօր մնալ, աշխատիլ եւ ապա տուն վերադառնալ: 4 յունիս 1976-ին Սոֆիա Յակոբեան ազգային վարժարանի դասարաններէն մէկուն մէջ տեղի ունեցաւ առաջին հանդիպումը` Պուրճ Համուտի ձեռարուեստի մասնագէտ կիներուն եւ ԼՕԽ-ի ներկայացուցիչներուն միջեւ, եւ պատրաստուեցաւ սկզբնական ծրագիրը:

Մարաշի հայրենակցական միութեան վարչութիւնը այդ նպատակին համար տրամադրեց իր սրահը: 18 յունիսին աշխատանքը սկսաւ քսան կիներով եւ երեք վարպետ ուսուցչուհիներով` հայկական ձեռագործներու մասնագէտ Ովսաննա Թէքէլեանի կամաւոր ղեկավարութեամբ: Արխիւային նկարագրութեան մէջ այդ առաջին օրերէն գեղեցիկ պատկեր մը կայ: Դուրսը ռումբերու ժխորն ու սարսափն էին, իսկ ներսը` ասեղը լաւ բռնելու ճիգը: Աշխատանոցը կարծես փոքր ապաստան մը դարձած էր պատերազմի մէջ:

Լուրը շուտով տարածուեցաւ: Մասնակցողներուն թիւը հասաւ յիսունի, երբեմն` վաթսունի: Որոշուեցաւ նաեւ իւրաքանչիւր աշխատող հայուհիի վարձատրութիւն տալ: Հետաքրքրական է, որ անոնցմէ ոմանք իրենց ստացած գումարը կը վերադարձնէին ԼՕԽ-ին:

Այս փորձառութենէն քաջալերուած` ԼՕԽ-ը սկսաւ աւելի կազմակերպուած աշխատանոցի ծրագիր մշակել: Նպատակները երեքն էին` գործ հայթայթել հայուհիներուն, կորուստէ փրկել հայկական ձեռագործի հին նախշերն ու ձեւերը, եւ պատրաստուած աշխատանքներուն վաճառքով մնայուն եկամուտ ապահովել ԼՕԽ-ի ընկերային աշխատանքներուն համար:

Այդ նախշերն ու ձեռագործի ձեւերը իրենց հետ կը բերէին ամբողջ աշխարհագրութիւն մը: Անոնք կու գային Կիլիկիայէն ու պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններէն եւ կը կրէին իրենց ծննդավայրերուն անունները` Այնթապ, Մարաշ, Ուրֆա, Սեբաստիա, Վան, Վասպուրական, Քիլիս, Մալաթիա, Կեսարիա, Տրապիզոն եւ Տիգրանակերտ: Կար նաեւ ասեղնագործ ժանեակը` հայկական ժանեակը: Այդ անուններուն ետին տարբեր գոյներ, նախշեր եւ կարի եղանակներ կային, բայց նաեւ` կորսուած քաղաքներու եւ տուներու յիշողութիւն մը:

Մարաշի հայրենակցական միութեան սրահը շուտով փոքր եկաւ: Երբ ԼՕԽ-ի դարմանատունը աւելի ընդարձակ յարկաբաժին փոխադրուեցաւ, նախկին դարմանատունն ու գրասենեակը վերածուեցան աշխատանոցի: 1977-ի յունուարին կիները փոխադրուեցան իրենց նոր վայրը:

Այսպէս սկսաւ ԼՕԽ-ի Ձեռարուեստի աշխատանոցը:

Բայց այս բոլորը կը կատարուէին պատերազմի մէջ: Մօրս հին «Վոլզուակըն»-ն ալ այդ օրերու պատմութեան փոքր մասնիկներէն մէկն էր: Անով իր ընկերուհիներէն մէկ քանին կը հաւաքէր եւ ԼՕԽ-ի Ձեռարուեստի աշխատանոցը  կը տանէր: Օր մը ռմբակոծումի մը ընթացքին «Վոլզուակըն»-ը վնասուեցաւ: Ապակիները փշրուեցան, ինքնաշարժն ալ վնասներ կրեց:

Այդ օրերէն լուսանկար մը մնացած է: Մայրս կանգնած է վնասուած «Վոլզուակըն»-ին կողքին: Լուսանկարին մէջ կը ժպտի, բայց կը յիշեմ, որ պատահածէն շատ ընկճուած էր: Այդ ինքնաշարժը պարզապէս հին մեքենայ մը չէր: Անով կը շարժէր, ընկերուհիները կը հաւաքէր, գործերը կը հասցնէր:

Բայց մայրս երկար չմնաց այդ վիճակին մէջ: Ինքնաշարժը Պուրճ Համուտ մեր տղոց մօտ նորոգել տուաւ: Կոտրած ապակիները փոխուեցան, վնասները կարելի եղածին չափ շտկուեցան, եւ հին «Վոլզուակըն»-ը դարձեալ ճամբայ ելաւ: Մայրս ալ շարունակեց ընկերուհիները հաւաքել ու ԼՕԽ տանիլ:

Պատերազմը կրնար ապակիները կոտրել: Գործը, սակայն, պիտի շարունակուէր:

Ձեռարուեստի աշխատանքը հետզհետէ աճեցաւ: Հայկական ասեղնագործութիւններն ու ձեռքի աշխատանքները միայն գեղեցիկ առարկաներ չէին: Անոնց ետին կային կիներ, որոնք գիտէին ասեղ բռնել, հին նախշեր վերարտադրել եւ իրենց ձեռքի աշխատանքով բան մը ստեղծել: Յանձնախումբին գործը այդ կարողութիւնը կազմակերպելն էր, աշխատանքին որակը պահելը, պատրաստուած գործերը ցուցադրելը եւ անոնց համար գնորդ գտնելը:

1977-ի հին լուսանկարներուն մէջ արդէն կը տեսնենք այդ աշխատանքին մէկ կարեւոր փուլը: Մայիսին կազմակերպուած առաջին ցուցահանդէսին մարդիկ կը շրջին պատրաստուած ձեռագործներուն առջեւ եւ կը դիտեն ասեղնագործութիւնները: Լուսանկարները սեւ ու սպիտակ են, դէմքերը` երիտասարդ: Այսօր անոնց նայելով` դժուար է չմտածել, որ այդ կիները իրենք ալ հաւանաբար չէին գիտեր, թէ իրենց առօրեայ աշխատանքը օր մը պատմութեան փոքր էջ մը պիտի դառնար:

Այդ նոյն մայիսին, քաղաքացիական պատերազմի ծանր օրերուն, Խորէն Ա. եւ Գարեգին աթոռակից կաթողիկոսները Պուրճ Համուտ եկան եւ այցելեցին ցուցահանդէսը: 1977-ին, Խորէն Ա.ի առողջական վիճակին պատճառով Գարեգին Սարգիսեան ընտրուած էր աթոռակից կաթողիկոս, որպէսզի օգնէր անոր եւ ապահովէր կաթողիկոսութեան շարունակականութիւնը: Ան հետագային պիտի դառնար Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. կաթողիկոս, ապա` Ամենայն Հայոց Գարեգին Ա. կաթողիկոս: Պատերազմի այդ օրերուն երկու կաթողիկոսներուն ներկայութիւնը պարզ այցելութիւն մը չէր: Ան նաեւ քաջալերանք էր խումբ մը հայ կիներու, որոնք իրենց շուրջ ամէն ինչ քանդուելու ժամանակ կը շարունակէին ստեղծել եւ աշխատիլ:

Աշխատանոցը հետզհետէ աւելի կազմակերպուած դարձաւ: Ցուցահանդէսները առիթ կու տային գործերը ներկայացնելու եւ վաճառելու, բայց նպատակը մնայուն տեղ մը ունենալն էր: Այդ աշխատանքը շարունակուեցաւ մինչեւ 1980-ի սեպտեմբերը, երբ բացուեցաւ Ձեռարուեստի կեդրոնը եւ անոր հետ` Artisanat վաճառատունը: Այլեւս հայկական ձեռարուեստը միայն ժամանակաւոր ցուցահանդէսներու սեղաններուն վրայ չէր յայտնուեր, ունէր իր մնայուն տեղը, ուր կարելի էր տեսնել, ընտրել եւ գնել զայն:

Ձեռարուեստի յանձնախումբին աշխատանքը Պուրճ Համուտով չսահմանափակուեցաւ: Տարիներու ընթացքին հայկական ձեռարուեստը ներկայացուեցաւ նաեւ արտասահմանի մէջ` Ժընեւ, Քանատա, Փարիզ, Կիպրոս եւ Շարժա: Իսկ 2005-էն սկսեալ կեդրոնը ձեռագործի դասընթացքներ կազմակերպեց: Աւելի քան հարիւր կիներ աւարտեցին այդ դասընթացքները եւ վկայական ստացան: Անոնցմէ ոմանք դարձան ձեռարուեստի ուսուցչուհիներ, ուրիշներ զայն վերածեցին իրենց մասնագիտութեան: Այսպէս, 1976-ին պատերազմի օրերուն սկսած գործը ոչ միայն շարունակուեցաւ, այլ նաեւ փոխանցուեցաւ նոր սերունդի մը:

Այսօր թերեւս այսպիսի նախաձեռնութեան համար ուրիշ բառեր գործածէինք: Կ՛ըսէինք` կիներու տնտեսական օժանդակութիւն, մշակութային ժառանգութեան պահպանում, ընկերային ձեռնարկութիւն: Բայց չեմ յիշեր, որ մայրս կամ իր ընկերուհիները նման բառեր գործած ըլլային: Իրենց համար հարցը շատ աւելի պարզ էր: Կային հայ կիներ, որոնք ձեռքի շնորհք ունէին: Կային հայկական ձեռարուեստներ, որոնք պէտք էր պահպանուէին: Կային մարդիկ, որոնք պատրաստ էին գնելու: Պէտք էր այդ բոլորը իրարու կապել: Եւ իրենք կապեցին:

Թերեւս այդ սերունդի հայ կիներուն պատմութեան մէկ մասը ճիշդ հո՛ն է: Անոնց ըրածին մեծ մասը չգրուեցաւ: Անոնք իրենց կատարած ամէն գործը պատմելու կարիքը չէին զգար: Կը կազմակերպէին, օգնութիւն կը հասցնէին, դրամ կը հաւաքէին, ձեռագործ կը վաճառէին եւ տարիներով կը շարունակէին նոյն գործը: Այդ աշխատանքին մեծ մասը այսօր մնացած է հին արձանագրութիւններու, դեղնած լուսանկարներու եւ մեր յիշողութիւններուն մէջ:

Երբ հիմա կը նայիմ Ձեռարուեստի աշխատանոցին հին լուսանկարներուն, ուշադրութիւնս միայն ցուցադրուած գործերուն վրայ չէ: Կը նայիմ այդ կիներուն` Ռիթային, Կարինէին, Մալվինին, Սեդային, միւս Սեդային, Սօսէին եւ իրենցմէ առաջ ու ետք եկած ժրաջան ընկերուհիներուն: Մեր մայրերու սերունդէն կիներ, որոնք իրենց ընտանիքները, զաւակները եւ առօրեան ունէին, բայց ժամանակ կը գտնէին նաեւ հաւաքականին համար: Պատերազմի այդ ահաւոր, քանդիչ օրերուն, երբ իրենց շուրջ շատ բան կը փլէր, իրենք բան մը կը կառուցէին:

Ու կը յիշեմ մայրս, որ իր հին «Վոլզուակըն»-ով ընկերուհիները կը հաւաքէր ու դուրս կ՛ելլէր:

– Նորէ՞ն ժողովի,- կը հարցնէի:

– Մեր ԼՕԽ-ի Ձեռարուեստի յանձնախումբը ժողով չ՛ըներ,- կը պատասխանէր,- մենք գործ կ՛ընենք:

Տասնամեակներ անցած են:

Հիմա նոր կը հասկնամ, թէ ի՛նչ ըսել կ՛ուզէր:

Այս գործը, անշուշտ, միայն մօրս եւ իր քանի մը ընկերուհիներունը չէր: Տարիներու ընթացքին ԼՕԽ-ի Շրջանային վարչութիւններուն եւ Ձեռարուեստի յանձնախումբերուն մէջ շատ կիներ իրենց ժամանակը, աշխատանքն ու եռանդը տուին այս միութեան` պատերազմի  դաժան տարիներուն իսկ: Անոնց ճիգերով Ձեռարուեստի կեդրոնը տարիներ շարունակ հասոյթ ապահովեց ԼՕԽ-ի զանազան ծրագիրներուն եւ յատկապէս Պուրճ Համուտի «Արաքսի Պուլղուրճեան» ընկերաբժշկական կեդրոնին:

Այդ նուիրեալներէն էին` Մարի Առաքելեան, Սեդա Սաաթճեան, Մակի Մահսերեճեան, Արշօ Թերզեան, Մարի Գրոշեան, Ժանեթ Պետոյեան, Իսկուհի Թիւթիւնճեան, Արշակուհի Տարագճեան, Ալպերա Սիուֆի, Սեզա Գրիգորեան, Անայիս Գասապեան, Մարի Գրիգորեան, Վարդուհի Մէշէճեան, Թագուհի Քրքեաշարեան, Ժագլին Շէմմէսեան, Սիրարփի Ատալեան, Ս. Մէշէճեան, Սիրուն Պէրպերեան, Սօսի Յակոբեան, Ժագլին Քէօրօղլեան, Թագուհի Քէլէշեան, Սեդա Մեսրոպեան, Սեդա Չէօրէքճեան, Մալվինա Արտալճեան, Նանիկ Քայթանճեան, Ալիս Ոսկերիչեան, Սիլվա Սաղրեան, Ռիթա Պոսնոյեան, Մ. Արապեան, Վերժին Սիրանոսեան, Աշխէն Համամճեան, Կարինէ Ալեքսանդրեան, Սօսէ Պոյաճեան, Տիգրանուհի Թովմասեան, Էլօ Գազանճեան, Լուսին Ադամեան, Ծովակ Խաչերեան եւ Տիգի Թորիկեան:

Եւ անշուշտ` իրենցմէ առաջ եւ ետք ուրիշներ, որոնց անունները այս ցանկին մէջ չեն:

Բոլորին` էյ վալլահ:

***

Այս յօդուածաշարքին նախորդ գրութիւնները

Ա.- Կելիպոլի տուն թիւ 54  https://www.aztagdaily.com/archives/702461
Բ.- Մեծ հօրս մեծ հին ռատիոն https://www.aztagdaily.com/archives/703467
Գ.- Կիւզել Պոլիսն ու մեծ մայրս https://www.aztagdaily.com/archives/703889
Դ.- Պէյրութ, 70-ականներ https://www.aztagdaily.com/archives/705183
Ե.- Տանիքէ տանիք  https://www.aztagdaily.com/archives/705619
Զ.-  Երկու ապրիլ 24 https://www.aztagdaily.com/archives/706110
Է.- Հարպ https://www.aztagdaily.com/archives/706548
Ը.- Աղեքսանդրիոյ Փոքր Հայաշխարհը https://www.aztagdaily.com/archives/707002