7 օգոստոս: Առաւօտեան ժամը` 7:40:

Մութին մէջ ժամերով մագլցելէ ետք, սառած ձեռքերով, ցաւող մէջքով եւ ամբողջ մարմինս պատած յոգնութեամբ, վերջապէս կանգնած էի Արարատ լերան գագաթին:

Ծովու մակերեսէն 5137 մեթր բարձրութեան վրայ: Եւ պահ մը ամէն ինչ կարծես անհետացաւ:

Հասած էի: Կանգնած էի այն լերան վրայ, որուն ամբողջ կեանքիս ընթացքին ակնածանքով նայած էի:

Եւ այդ պահուն յիշեցի փոքրիկ աղջիկ մը, որ Ճեմարանի չորրորդ դասարանի Հայոց պատմութեան պահուն նստած` Արարատ լերան երկու գագաթները կը գծէր:

Այդ փոքրիկ աղջիկը ե՛ս էի:

Պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներուս Արարատը ամէնուրեք էր: Մեր դասարաններուն, մեր բանաստեղծութիւններուն ու պատմութիւններուն մէջ, մեր տուներուն պատերէն կախուած լուսանկարներուն մէջ: Մեծցած էի անոր գագաթը բարձրացած մարդոց մասին լսելով եւ զիրենք հիացումով դիտելով, կարծես գրեթէ անկարելի բան մը իրագործած ըլլային: Երբեք չէի երեւակայած, որ օր մը ես ալ կրնայի անոնցմէ մէկը ըլլալ:

Այս բոլոր տարիներուն պահած էի չորրորդ դասարանի այդ գծագրութիւնս: Եւ 7 օգոստոսին այդ լերան վրայ կանգնած էի նաեւ այն փոքրիկ աղջկան համար, որ ժամանակին գծած էր զայն` առանց երբեք հաւատալու, թէ օր մը կրնար անոր գագաթը հասնիլ:

Բայց այդ պահու նշանակութիւնը մանկութեան երազանքի մը իրականացումէն շատ անդին կ՛երթար:

Լիբանանի մէջ իբրեւ հայ մեծնալ` կը նշանակէր սորվիլ, սիրել վայրեր, որոնք երբեք չէի տեսած, եւ կապուած զգալ ինքզինքս պատմութեան մը, զոր անձամբ չէի ապրած: Ճեմարանը, Համազգայինը եւ ՀՄԸՄ-ի Պէյրութի մասնաճիւղը մեծ դեր ունեցած են այսօրուան իմ ինքնութեանս կերտման մէջ: Անոնք ինծի սորվեցուցին մեր պատմութիւնը, զիս հաղորդ պահեցին մեր մշակոյթին եւ մէջս սերմանեցին մեր ժողովուրդին հանդէպ պատասխանատուութեան զգացում: Արարատի վրայ անոնց դրօշները պարզելը կը զգացնէր, որ մանկութենէս, համայնքէս եւ անոնց` ինծի փոխանցած բոլոր արժէքներէն մասնիկ մը գագաթ կը տանէի:

Վերելքէն առաջ մեր ճամբորդութիւնը մեզ տարաւ Վան, Անի եւ Կարս: Վայրեր, որոնց անունները անհամար անգամներ կրկնած էի Հայոց պատմութեան դասերուն ընթացքին, յանկարծ իմ առջեւս էին: Խորապէս յուզիչ էր քալել այն հողերուն վրայ, ուր ժամանակին ապրած էին մեր նախնիները, տեսնել անոնց ներկայութենէն մնացած հետքերը եւ զգալ շատ բաներու կորուստը եւ բացակայութիւնը: Ուրիշ բան է մեր պատմութիւնը սորվիլը, ուրիշ բան` կանգնիլ հոն, ուր անիկա կերտուած է:

Եւ կային նաեւ այն մարդիկը, որոնք այս ճամբորդութեան իր իւրայատուկ իմաստը տուին:

Տասնեօթը հայեր` Լիբանանէն, Միացեալ Նահանգներէն, Ուրուկուէյէն եւ Ֆրանսայէն: Մեզմէ շատերը սկիզբը իրարու անծանօթ էին, բայց մեզ միացուցած էր երազանք մը, որ իւրաքանչիւրս իր ձեւով սրտին մէջ կրած էր:

Լերան վրայ բոլորս նոյն ցուրտը, յոգնութիւնն ու անորոշութիւնը կ՛ապրէինք: Երբ մեզմէ մէկը կը դժուարանար, միւսները իրենց քայլերը կը դանդաղեցնէին: Երբ մէկը քաջալերանքի կարիք ունէր, միւսները իր կողքին էին: Կը շարունակէինք յառաջանալ` ոչ միայն իբրեւ գագաթ հասնելու վճռական անհատներ, այլեւ` իբրեւ խումբ մը, որ վճռած էր միասին հասնիլ հոն:

Եւ թերեւս այս էր ամբողջ փորձառութեան ամէնէն գեղեցիկ մասը:

Եօթը օր շարունակ իբրեւ մէկ ամբողջութիւն գործեցինք: Տասնեօթը հայեր էինք` միացած լերան մը շուրջ, որ մեր պատմութիւններուն մաս կը կազմէր իրարու հանդիպելէն շատ առաջ:

Այս բոլորը զիս մղեցին մտածելու մեր ազգի ապագային մասին: Մեր միասնութեան մէջ եղած ուժին մասին եւ այն բոլոր բաներուն, զորս կրնայինք իրագործել, եթէ նոյն ոգին դրսեւորէինք մեր ժողովուրդին համար կատարած ամէն մէկ աշխատանքին մէջ: Մեր պատմութիւնը մեզի սգալու բազմաթիւ պատճառներ տուած է, բայց այդ տասնեօթը հոգիներուն մէջ գտնուիլը ինծի յիշեցուց, որ անիկա նաեւ յուսալու պատճառներ տուած է: Այն յոյսը, որ մեր սերունդը պիտի շարունակէ միասնական մնալ, պահպանել մեզի վստահուած ժառանգութիւնը եւ հետապնդել այն արդարութիւնը, որուն արժանի է մեր ժողովուրդը:

Երբ միտքով կը վերադառնամ այդ առաւօտուն, կը մտածեմ Ճեմարանի այն փոքրիկ աղջկան մասին, որ ժամանակին գծած էր լեռ մը` առանց երբեք երեւակայելու, որ օր մը պիտի բարձրանար անոր գագաթը: Տարիներ ետք ան կանգնած էր այդ գագաթին` աշխարհի տարբեր կողմերէն եկած հայերով շրջապատուած եւ իրեն հետ կրելով այն բոլոր արժէքներն ու համոզումները, որոնցմով դաստիարակուած էր:

Արարատէն հեռացայ երախտագիտութեամբ լեցուն սրտով, արմատներուս հանդէպ աւելի խոր սիրով եւ մեր ազգի ապագային նկատմամբ վերանորոգուած յոյսով:

Այն, ինչ ժամանակին դասարանի մը մէջ գծուած պատկեր մըն էր, վերածուեցաւ յիշատակի մը, որ ամբողջ կեանքիս ընթացքին պիտի կրեմ սրտիս մէջ: Եւ տեղ մը` այդ փոքրիկ աղջկան երազանքին ու Արարատի գագաթին միջեւ, ես ինքզինքս աւելի մօտ զգացի մանկութենէս ի վեր արմատացած հայկական ինքնութեան:

Անտարակոյս, Լիբանանը ոչ միայն կը գտնուի հիւանդկախ վիճակի մը մէջ, այլ նաեւ կը գալարուի ու կը տառապի իր սուր ցաւերով, աղէտաբեր տագնապներով ու շարունակուող ծուղակներով:

Այդ բոլորը միայն կապուած չեն արտաքին գործօններու հետ, այլ նաեւ` նոյնքան ներքին ազդակներու, որովհետեւ, երկու պարագաներուն ալ մէկը միւսին  առնչուած է, կախեալ է զիրար ամբողջացնող օղակներէ:

Այն միջնորդութիւններն ու միջամտութիւնները, որոնք կ՛արձանագրուին` իբր թէ կայունութիւն ու խաղաղութիւն բերելու կամ հաստատելու Լիբանանի տարածքին, խօսքի սահմաններէն անդին չեն անցնիր, քանի ատոնք մեծ մասամբ քաղաքական փրփուրներ են, շրթնային մարզանքներ, ջուր ծեծելու սովորամոլութեամբ:

Այս կապակցութեամբ, ո՛չ Ամերիկան, ո՛չ Եւրոպան, ո՛չ ալ արաբական աշխարհը, հակառակ իրենց յաւակնութիւններուն, կրցան սանթիմեթրով մը իսկ օգնել Լիբանանին կամ նպաստել անոր տեղաշարժին եւ ելիցին, զայն ձգելով իր անտէրութեան եւ անօգնութեան դառն ճակատագիրին առջեւ:

Իսկ ներքին ճակատի վրայ ամէն ինչ կը մնայ մռայլութեան ու մթագնութեան մէջ` ի հեճուկս այն ճիգերուն ու ջանքերուն, որոնք կը նշմարուին հոս ու հոն, սակայն ատոնք եւս փխրուն ու լղրճուկ փորձեր են` նկատի ունենալով սանձարձակութեան ահաւոր տարածումին անբաղձալի հետեւանքները:

Այս ապականեալ մթնոլորտին մէջ ինչպէ՞ս կարելի է համբերութեամբ դիմանալ ցաւցնող վերիվայրումներուն կամ լաւատեսութեամբ նայիլ ապագային` քաջ գիտակցելով, որ այս բոլորը ցարդ յուսադրիչ ոչինչ տուին Լիբանանին ու լիբանանցիներուն` բացի դժոխային պայմաններ ստեղծելէ սահմաններէն ներս թէ դուրս, յարուցելով ողբերգութիւններ, բռնազբօսիկութիւններ, ճնշամիջոցներ, խուճապներ, անձկութիւններ ու ճգնաժամեր:

Իսկ այս օրհասականութիւնները, հոգեվարքութիւնները, մահաժամութիւնները ինչպէ՞ս կրնան բարենիշներ ու հեռանկարներ պարզել կամ պարգեւել Լիբանանին, երբ ներլիբանանեան առօրեան աւելի՛ ձեռնտու է, երբ ամէն քայլափոխին կան անհաղորդութիւններու, անհաճոյութիւններու եւ անմխիթարութիւններու լեռնակուտակ հիմնահարցեր, որոնք բնակչութեան կեանքը վերածած են դժոխային բռնադատութիւններու, ապրելակերպերու աննախընթաց դժուարութիւններով ու սեղմումներով:

* * *

Ա.- Արտալիբանանեան Կարգավիճակ

Լիբանան կ՛անցնի խիստ մտահոգիչ փուլերէ, եւ երբեք պատահական չէ, որ դառնայ նոր զարգացումներու թիրախ, մէկ կողմէն իսրայէլեան բիրտ ոտնձգութիւններու պատճառով, միւս կողմէն` ներքաղաքացիական ճակատներու հաւանական խլրտումներու բերումով:

Գաղտնիք չէ, որ Իսրայէլ չի վարանիր` Լիբանանը պղծելէ հողային առգրաւումներով, քանդումներով, լիբանանցիները դուրս մղելով իրենց գիւղերէն ու բնակարաններէն, տեղահանելով եւ արտաքսելով, առանց դոյզն ընկրկումի, նահանջի կամ զգաստացումի, մինչ Իսրայէլի ամբարտաւան չվարչապետը կը պնդէ, որ պիտի մնայ կառչած իր բռնագրաւեալ շրջաններուն` արգիլելով բնիկները վերադառնալու իրենց… քանդուած տուները, իսկ այս անմարդկային եւ անասնական վերաբերմունքը տակաւին ոչ մէկ կողմ կրցաւ զսպել, նոյնիսկ երբ առաջարկուեցաւ, որ լիբանանեան բանակը այդ տարածքներուն վրայ իր հսկողութիւնը գործադրէ:

Առ այդ, ո՛չ Ամերիկան, ո՛չ Ֆրանսան, ո՛չ ՄԱԿ-ը կրցան ցեղասպան իսրայէլացիները զգօնութեան եւ ազդարարութեան հրաւիրել, նախ` այդ պատրաստակամութիւնը ու տրամադրութիւնը չունենալով, ապա, ակնյայտօրէ՛ն, զօրավիգ կանգնելով անոնց մարդասպանական գործողութիւններուն, քանդողական նկրտումներուն, բռնատիրական ախորժակներուն:

Անդին` Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահ Ժոզեֆ Աունի ու վարչապետ Նաուաֆ Սալամի այցելութիւնները Ուաշինկթըն, Իտալիա, Վատիկան, արաբական կարգ մը երկիրներ, զօրակցութիւն եւ օգնութիւն հայցելով, արդեօք ի՞նչ տուին, երբ ահաբեկչապետ Պենիամին Նեթանիահու ոչ ոքի կարեւորութիւն տուաւ կամ լսեց «խոշոր ականջ»-ներով շարունակելով իր միմոսութիւնները` ծաղրածուի տգեղութեամբ ու տգիտութեամբ:

Նոյնիսկ ՄԱԿ-ի վերջին Ընդհանուր ժողովին, երբ այս մարդակապիկը ամպիոն բարձրացաւ, ներկայ ժողովականներու ջախջախիչ մեծամասնութիւնը լքեց հանդիսասրահը` չտեսնելու անոր այլանդակութիւնն ու չլսելու անոր ձաբռտուքները:

Բայց որո՞ւ հոգը, երբ ապիկարութեան սահմանները անցած վհուկ մըն է ու տակաւին կը ժպրհի աշխարհին ներկայանալու իբրեւ… «փրկիչ» մը, մինչ Կազայի ու Լիբանանի մէջ միայն իր սպաննած երեխաներուն թիւը կը հասնի աւելի քան 6000-ի` չհաշուած միւսները:

Սակայն ամէնէն սարսափազդուն, որ բնաւ ներելի չէ, խաղաղութեան համաձայնագիրի կեղծ ու խախուտ պիտակներուն տակ ծուարիլն է, իրենք զիրենք «միջնորդ տէր պապա»-ներ հռչակածները քանդումները չդատապարտեցին, այլ քմծիծաղով, հեգնանքով կամ լռութեամբ եւ պրկուածութեամբ անցան անոնց վրայէն, իսկ ահաբեկիչ վարչապետը ատիկա յաղթանակ (՞) նկատեց եւ աւելի յամառօրէն կառչեցաւ իր ցեղասպանական թեզերուն:

Դժբախտաբար (եւ աններելիօրէն) իսրայէլեան այս խամաճիկութիւնները լիբանանեան տեղական կարգ մը շրջանակներուն կողմէ գոհունակութեամբ ընդունուեցան (եւ կ՛ընդունուին), որովհետեւ կը կարծեն (ի՜նչ ստորութիւն), թէ Իսրայէլ եթէ դաւադրական հաշուեյարդար տեսաւ լիբանանեան Դիմադրութեան հետ, ատիկա Լիբանանի (կամ իրենց) օգտին է, առանց անդրադառնալու (կամ անդրադառնալո՞վ), որ տուժողը, վերջին հաշուով, Լիբանանն ու լիբանանցիներն են:

Պարզ դիտարկում մը. իսրայէլեան բացատրութիւնները եւ արդարացումները, թէ իրենք կը հետապնդեն ընդդիմադիր ղեկավարները եւ անոնց ռազմախարիսխները, ապա հարց տուող կա՞յ (նոյնինքն այդ լիբանանցիներէն), թէ ինչո՞ւ տակաւին անմեղներ կը սպաննուին, տուներ ու գիւղեր կ՛աւերուին, հո՛ն, ուր այլեւս իրենց կարծեցեալ «ուրուական»-ները չկան, եւ արդեօք տակաւին հաւատք կայ, որ այս ձեւով, հարիւր տոկոսով, իրենց մուրազին հասած են:

Իսկ այս մօտեցումները կամ կեցուածքները միթէ կ՛օգնե՞ն լիբանանեան հարցին (դատի՞ն), թէ՞ աւելի կը կնճռոտեն, այնքան ատեն որ լիբանանցիները, կամայ թէ ակամայ, ամէն մէկը թառած է ճիւղի մը վրայ, անոնք կը հակադրուին իրարու` նոյնիսկ փորձելով ստուերել նախագահութիւնը, վարչապետութիւնը, հրամանատարութիւնը, մոռնալով, որ Լիբանան տակաւին փափուկ կացութեան մը մէջ կ՛օրօրուի, իսկ զայն շահագործելը, այս կամ այն սին ու տափակ հաշիւներով, աւելի կը վատթարացնեն իրավիճակը:

Բ.- Ներլիբանանեան Կարգավիճակ

Ի դէմս այս կարծր ու կոշտ կացութաձեւերուն, որոնք խիստ ժխտականօրէն կ՛արձագանգեն լիբանանեան ներքին կեանքին վրայ` առաւել` համաշխարհային խառնակ իրադարձութիւնները, խորապէս ազդած են (ու կ՛ազդեն) լիբանանեան ներքին հարթակներուն վրայ, տնտեսական, առեւտրական, ապրուստային, ուսումնական, սննդական, սպառողական առումներով, նաեւ` առտնին կենսական, փոխադրամիջոցներու եւ յարակից բազմաթիւ կարիքներուն, արդէն իսկ, համարեա անդամալուծելով բնական եւ էական կեանքը, բնակչութեան կէսէն աւելի մատնելով, մեղմ ըսած, թշուառութեան:

Հոս հարց կը ծագի (էն էլ ո՜նց), թէ պետական-կառավարական պատասխանատու ու պաշտօնական կառոյցներ ի՛նչ կ՛ընեն լիբանանցիներու «բեռ»-ը թեթեւցնելու եւ անոնց կարիքները հոգալու համար:

Հարցադրումը վստահաբար տեղին է ու հրամայական, որովհետեւ, մեր հայեցողութեամբ, գրեթէ ոչի՜նչ կ՛ընեն, իսկ եթէ կարծուի, թէ կը փորձեն, այդ ալ ճիշդ չէ, պարզապէս անոր համար, որ ամէն տեղ եւ ամէն մարզէ ներս կայ` պարապութիւն, ինքնակամութիւն, անհսկողութիւն, անօրինապահութիւն, շահագործութիւն, անպատասխանատուութիւն եւ այլն, մէկ խօսքով` կարօտեալները ճզմելու, անարգելու, փետրաթափելու, մերկացնելու, վարկաբեկելու, անտեսելու եւ հազարումէկ միջոցներով զանոնք անշքացնելու եւ օգտագործելու` յանուն իրենց շահերուն ու քսակներու, դրամագլուխներու ու նիւթակոյտերու ուռճացման ու հարստացման ծրագիրներուն:

Տանք կենդանի քանի մը օրինակներ.

Ա.- Ո՞վ կը հսկէ, կը հետեւի, կը կարգաւորէ հանրախանութներու վաճառքներու գիները համահաւասարեալ չափանիշներով եւ հերթական ու պաշտօնական պահեցողութեամբ:

Կար ժամանակ, երբ տնտեսական նախարարութեան մէկ տնօրինութիւնը կը ստանձնէր այդ դերը, իսկ հիմա՞, ամէն մէկը իր «մեմլէքէթ»-ը ունի եւ ամէն մէկը իր սակացոյցը, ուր` արդեօ՞ք կայ պետական հակակշիռ եւ արձանագրութիւն: Նոյնիսկ պարզ կամ թաղային նպարավաճառներուն երբ հարց կը տրուի, թէ ինչո՞ւ այս կամ այն ապրանքը, ուտեստեղէնը սուղ է, առարկութիւնը կ՛ըլլայ. «Մեծ ընկերաբաշխումները բարձր գումարներ կը պահանջեն»:

Եթէ սխալ են այս վերագրումները, այն ատեն, ո՞ւր են ի պաշտօնէ պատասխանատուները, եւ ո՞ւր են զանցառումներու պատժամիջոցները:

Տակաւին խօսի՞նք երթեւեկութիւն խանգարող ու խախտող անհնազանդներուն մասին, ատոնք ըլլան այս կամ այն ինքնաշարժներու եւ վարորդներու խելագարութեան աստիճան… զիկզակութիւններ, յատկապէս` բանուկ ու խճողուած մայրուղիներուն վրայ, ուր ամէնօրեայ զոհեր եւ արկածներ կան:

Անկեղծօրէն, պիտի չխօսիմ ու չյիշեմ 1975-էն առաջուան Լիբանանի մասին, որ գրեթէ ամէն ինչ օրինական էր, ընդունելի ու գոհացուցիչ, նոյնիսկ 17 տարուան քաղաքացիական պատերազմէն ետք շատ աւելի կարգապահութիւն ու համակերպութիւն կար, քան` այս «փառքի՜» օրերուն, երբ ամէն ինչ աքցանուած է, այլասերած եւ սղճատուած:

Անշուշտ վերոյիշեալ թւումները ՉՆՉԻ՜Ն օրինակներ են, բայց անոնք շատ են, շա՜տ, զզուեցնող, արգահատող եւ յուսահատեցնող յաճախականութեամբ եւ յաջորդականութեամբ:

* * *

Կար ժամանակ, երբ Լիբանանը կը նկատուէր ու կը կոչուէր, իրաւացիօրէն, Միջին Արեւելքի Զուիցերիան:

Թերեւս այդ պերճանքը, փառաբանանքը, պարծանքը գրգռեց ու նախանձադրեց շա՜տ շատեր, ընդ որուն` կարծեցեալ բարեկամ օտար թէ արաբ երկիրներ, մինչեւ որ ամէն տեսակի պատուհասներ անոր գլխուն փաթթեցին, իսկ ներքին հոսանքներ ալ, այս կամ այն միջոցներով, ուղղակիօրէն թէ անուղղակիօրէն, գիտակցաբար թէ ոչ, մասնակից դարձան այդ տխրահռչակ ու դաւադրական հոլովոյթներուն:

Այսօր Լիբանանը կը գտնուի լուրջ անկիւնադարձներու դիմաց, թէ՛ արտաքին, թէ՛ ներքին ոլորտներով, կարելի պիտի ըլլա՞յ շրջանցել զանոնք դէպի խաղաղ ափեր:

Հաւատացող թէ տարակուսող կա՞յ: Պէտք է ըլլայ:

Ո՞ւր են անոնք:

ՅԱԿՈԲ ՃԱՆՊԱԶԵԱՆ

Յիշատակի ու երախտագիտութեան յուզիչ երեկոյ մը՝ Պէյրութի մէջ

Կան անհատներ, որոնց ֆիզիքական բացակայութիւնը չի կրնար խամրեցնել անոնց ներկայութիւնը մեր կեանքին մէջ։ Անոնք իրենց ապրած կեանքով, ստեղծագործական վաստակով, մարդկային ազնուութեամբ եւ անշահախնդիր նուիրումով այնպիսի հետք մը կը ձգեն իրենց ետին, որ ժամանակն անգամ անկարող կը դառնայ զայն ջնջելու։ Անոնց անունը կը շարունակէ ապրիլ մեր յիշողութեան, մշակութային ժառանգութեան եւ հաւաքական գիտակցութեան մէջ՝ իբրեւ արժանապատուութեան, ծառայասիրութեան ու ազգային հաւատարմութեան կենդանի վկայութիւն։

Այդպիսի լուսաւոր դէմք մըն էր մեր թանկագին Իրման՝ Իրմա Գապաքեան-Տէտէեան, որ իր գիտակից կեանքին ամբողջ ընթացքին նուիրուեցաւ հայ գիրին ու գրականութեան, ասմունքին ու արուեստին, կրթութեան եւ հայապահպանման սրբազան գործին։

Այսօր՝ Հոկտեմբեր 22-ին, առցանց կապով մասնակցեցայ Պէյրութի «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ կազմակերպուած յիշատակի եւ մեծարման հանդիսութեան, որուն նպատակն էր արժանի տուրք մատուցել Իրմայի անմար յիշատակին եւ արժեւորել անոր տասնամեակներու մշակութային վաստակը։ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններու նախաձեռնութեամբ եւ Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեանի հովանաւորութեամբ կազմակերպուած այս ձեռնարկը ոչ միայն յարգանքի ու երախտագիտութեան արտայայտութիւն էր, այլեւ՝ հայ մշակոյթին հանդէպ մեր հաւաքական պատասխանատուութիւնը վերահաստատելու առիթ մը։

Խորապէս տպաւորուած էի ձեռնարկին ընդհանուր մթնոլորտէն, յայտագրին բովանդակութենէն եւ մասնակիցներուն սրտաբուխ արտայայտութիւններէն։ Ամէն ինչ կը վկայէր, որ Իրման իր կեանքի ընթացքին արժանացած էր ոչ միայն հանդիսատեսին ծափահարութիւններուն, այլեւ՝ մարդոց սիրոյն ու վստահութեան, գործակիցներուն յարգանքին եւ մշակութասէր հասարակութեան անկեղծ երախտագիտութեան։

Բեմական արուեստի, ասմունքի, ռատիօ-հաղորդավարութեան եւ ուսուցչութեան բնագաւառներուն մէջ Իրմայի բազմակողմանի գործունէութիւնը կը վկայէր անոր անշահախնդիր նուիրումին եւ կամաւոր ծառայութեան բացառիկ արժէքին մասին։

Կը վկայեմ, որ Իրմայի ասմունքը պարզապէս բառերու արտասանութիւն չէր։ Ան կը բանար բառին հոգին, կը բացայայտէր բանաստեղծութեան ներքին երաժշտութիւնը եւ հեղինակին միտքն ու ապրումը կը փոխանցէր ունկնդիրին՝ զայն հաղորդակից դարձնելով հայ գրականութեան գանձերուն։ Անոր անաղարտ հայերէնը, մեղմ ու ինքնատիպ ձայնը, արտայայտչական բացառիկ կարողութիւնն ու բեմական վայելուչ ներկայութիւնը կը ստեղծէին կախարդական մթնոլորտ մը, ուր խօսքը կը վերածուէր ապրումի, իսկ ապրումը՝ հոգեւոր հարստութեան։

Իրմայի առաւօտեան ռատիօ-հաղորդումներն ու անոր հարազատ «Բարի լոյս»-ը շատերու համար սովորական հաղորդումներ չէին։ Անոնք օտար ափերու վրայ ապրող հայ մարդուն տունը, ընտանիքն ու հայրենի մշակոյթը յիշեցնող հարազատ ձայնն էին՝ ուրախութեան բաժնեկից, ցաւերու սփոփիչ եւ մտահոգութիւններու փարատիչ։ Անոր ձայնը կը մտնէր տուներէն ներս՝ իր հետ բերելով հայերէն խօսքի քաղցրութիւնը, մշակութային ժառանգութեան շունչը եւ նոր օրուան հանդէպ յուսալից տրամադրութիւն մը։

Իսկ իբրեւ ուսուցչուհի՝ Իրման իր գիտելիքները կը փոխանցէր նոր սերունդին՝ գիտակցելով, որ հայերէնի ուսուցումը լոկ դասաւանդման պարտականութիւն մը չէ, այլ՝ ազգային ինքնութեան պահպանման եւ հայեցի դաստիարակութեան սրբազան առաքելութիւն։ Նոյնիսկ առողջական դժուար օրերուն, երբ մարմինը կը տկարանար ու կը յոգնէր, ան հաւատարիմ մնաց իր պարտականութեան եւ շարունակեց իր ներկայութեամբ քաջալերել ու դաստիարակել Թորոնթոյի ՀՕՄ-ի վարժարանի իր սիրելի աշակերտները։

Այսպիսի նուիրում մը չի չափուիր միայն տարիներով կամ կատարուած աշխատանքներու ծաւալով։ Ան կը չափուի այն լոյսով, զոր մարդը կը փոխանցէ ուրիշներուն, եւ այն հետքով, զոր կը ձգէ անոնց հոգիներուն մէջ։

Օրուան յիշատակի ձեռնարկին կարեւորագոյն հանգրուաններէն մէկը եղաւ օրուան բանախօս Սեդա Խըտշեանի բացառիկ ելոյթը։ Իր սրտաբուխ ու ներշնչող խօսքով ան կարողացաւ ներկաներուն առջեւ վերակենդանացնել Իրմայի կեանքն ու գործունէութիւնը՝ ներկայացնելով անոր մարդկային նկարագիրը, գեղարուեստական շնորհները, մշակութային ծառայութիւններն ու ազգային արժէքներուն հանդէպ ունեցած անսակարկ հաւատարմութիւնը։

Սեդա Խըտշեանի խօսքը պարզ կենսագրական անդրադարձ մը չէր։ Ան Իրմայի ապրած կեանքին եւ կատարած աշխատանքներուն ընդմէջէն բացայայտեց այն ներքին ուժը, որ մարդը կը մղէ անձնական դժուարութիւնները վերածելու նուիրումի, իր տաղանդը՝ ծառայութեան, իսկ իր կեանքը՝ ուրիշներու հոգիները լուսաւորող առաքելութեան։

Իրմայի յիշատակը մեծարելու այսպիսի առիթներու անհրաժեշտ է ոչ միայն յիշել անցեալը, այլեւ հասկնալ, թէ ինչո՛ւ այդ անցեալը տակաւին կը խօսի մեզի եւ ի՛նչ պատգամ կը փոխանցէ գալիք սերունդներուն։ Սեդա Խըտշեանի ելոյթը, իր սրտառուչ ու համոզիչ բնոյթով, այդ պատգամին կենդանի արտայայտութիւնն էր։

Իմ անկեղծ գնահատանքս եւ շնորհաւորանքներս կը յայտնեմ Սեդա Խըտշեանին՝ իր այս արժանավայել, տպաւորիչ եւ Իրմայի յիշատակը անմահացնող բացառիկ ելոյթին համար։

Ձեռնարկին առանձնայատուկ յուզականութիւն հաղորդեց նաեւ Իրմայի սիրելի ամուսնոյն՝ Խաչիկ Տէտէեանի ներկայութիւնը։ Թորոնթոյէն մինչեւ Պէյրութ կատարուած այս ուղեւորութիւնը միայն աշխարհագրական տարածութիւն մը յաղթահարելու քայլ մը չէր։ Ան սիրոյ, ամուսնական հաւատարմութեան եւ անմոռանալի յիշատակին առջեւ խոնարհումի խորունկ խորհրդանիշ մըն էր։

Խաչիկին կողմէ փոխանցուած սրտառուչ ու ոգեշունչ խօսքը զգալի դարձուց այն մեծ բացը, զոր Իրմայի բացակայութիւնը ստեղծած է իր ընտանիքին եւ զինք ճանչցող բոլոր մարդոց կեանքին մէջ։ Սակայն նոյն այդ խօսքին մէջ զգալի էր նաեւ մխիթարիչ ճշմարտութիւն մը. սիրելի անձի մը ֆիզիքական բացակայութիւնը չի կրնար խզել անոր հետ կապուած յիշողութիւններուն, ապրումներուն եւ հոգեւոր արժէքներուն թելերը։

Խաչիկին կողմէ Իրմայի յիշատակին հրատարակուած բանաստեղծական գիրքին մակագրումը եւս խորհրդանշական պահ մը եղաւ։ Գիրքը դարձած է սիրոյ ու կարօտի, յիշողութեան ու յաւերժական կապի գրական վկայութիւն մը՝ այն զգացումներուն, զորս երբեմն սովորական բառերը չեն կրնար ամբողջութեամբ արտայայտել։

Սիրելի՛ Խաչիկ, քու այս նուիրումդ, Իրմայի յիշատակը վառ պահելու կամքդ եւ անոր կեանքի գանձերը ուրիշներուն բաժնելու պատրաստակամութիւնդ արժանի են խորին գնահատանքի։ Որովհետեւ սիրելին յիշելը սոսկ անցեալի կարօտով ապրիլ չէ. անոր լաւագոյն արժէքները պահպանելն ու շարունակելն է։

Ձեռնարկի աւարտին իր սրտի անկեղծ խօսքը փոխանցեց Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեան։ Իր պատգամին մէջ Սրբազան Հայրը վեր առաւ Իրմայի աստուածատուր տաղանդները, մշակութային եւ կրթական ծառայութիւնները, ինչպէս նաեւ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններու ձեռնարկներուն անոր անվերապահ ու պատրաստակամ մասնակցութիւնը։

Այս գնահատանքը առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի, որովհետեւ եկեղեցական ու ազգային կեանքին մէջ ծառայող անհատներուն վաստակը արժեւորելը կը նշանակէ նաեւ վերահաստատել անոնց աշխատանքին հոգեւոր ու բարոյական իմաստը։

Իրման իր շնորհները չպահեց միայն իրեն համար։ Ան զանոնք ի սպաս դրաւ իր ժողովուրդին, մշակոյթին ու համայնքին։ Իր ձայնը, խօսքը, գիտելիքներն ու գեղարուեստական կարողութիւնները դարձան հանրային ծառայութեան միջոցներ։ Ան իր մասնակցութեամբ հարստացուց ձեռնարկներ, իր ներկայութեամբ կենդանութիւն տուաւ բեմերուն եւ իր նուիրումով բաժնեկից դարձաւ հայ մշակոյթի պահպանման ու տարածման աշխատանքներուն։

Սրբազան Հօր խօսքը, այս առումով, ոչ միայն Իրմայի հանդէպ գնահատանքի արտայայտութիւն էր, այլեւ՝ յիշեցում մը, թէ աստուածատուր շնորհները առաւելապէս կը փայլին, երբ կը գործածուին ծառայութեան, սիրոյ եւ հանրային բարիքին համար։

Երեկոյթին աւարտին ընթերցուեցաւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին խօսքը, որուն մէջ կ՚արտայայտուէր Իրմայի վաստակին հանդէպ հայրապետական գնահատանքը։ Իրմայի հետմահու պարգեւատրումը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով, խորհրդանշական ու պատուաբեր հանգրուան մը եղաւ հայոց լեզուին, գրականութեան եւ մշակոյթին մատուցած անոր ծառայութիւններուն արժեւորման ճանապարհին։

Մեսրոպ Մաշտոցի անունը կրող այս շքանշանը կը մարմնաւորէ հայ գիրին, հայ լեզուին եւ ազգային ինքնութեան պահպանման գաղափարը։ Հետեւաբար, Իրմայի պարգեւատրումը առանձնայատուկ խորհուրդ մը կը ստանայ. ան, որ իր անաղարտ հայերէնով, ասմունքով, ուսուցչական ծառայութեամբ եւ մշակութային գործունէութեամբ տարիներ շարունակ ծառայեց հայ լեզուին, արժանացաւ այնպիսի պատիւի մը, որուն խորհուրդը պիտի շարունակէ ապրիլ իր անունին հետ։

Այս գնահատանքը միաժամանակ պարտաւորութիւն մըն է մեզի համար՝ շարունակելու այն գործը, որուն Իրման իր կեանքին մեծ մասը նուիրեց։ Որովհետեւ արժանաւորները մեծարելը իր ամբողջական իմաստը կը ստանայ այն ատեն, երբ անոնց ձգած ժառանգութիւնը կը վերածենք մեր այսօրուան ու վաղուան գործի ուղեցոյցին։

Առանձնայատուկ գնահատանքի արժանի է նաեւ Լիբանանի չորս մշակութային միութիւններուն համատեղ նախաձեռնութիւնը՝ ձեռնարկին կազմակերպման եւ իրագործման համար։

Այսօր, երբ մեր համայնքային կեանքը բազմաթիւ դժուարութիւններու, մտահոգութիւններու եւ կազմակերպական մարտահրաւէրներու դիմաց կը գտնուի, մշակութային միութիւններու այսպիսի համագործակցութիւնը ոգեւորիչ օրինակ կը դառնայ։ Ան կը փաստէ, որ երբ նպատակը ազնիւ է եւ խօսքը՝ ազգային ու մշակութային արժէքներու մասին, կարելի է միաւորել ուժերը, յաղթահարել դժուարութիւնները եւ միասնաբար իրականացնել այնպիսի ձեռնարկներ, որոնք կը հարստացնեն մեր հաւաքական կեանքը։

Այս ձեռնարկը նաեւ յարգանքի տուրք մըն էր բոլոր այն անձնուրաց մշակներուն, որոնք տարիներ շարունակ, առանց նիւթական ակնկալութեան, իրենց ժամանակը, տաղանդն ու ուժերը տրամադրած են հայ մշակոյթի պահպանման եւ զարգացման գործին։

Այսօր, աւելի քան երբեք, անհրաժեշտ է գնահատել այն մարդիկը, որոնք իրենց աստուածատուր շնորհները կը ծառայեցնեն հանրային բարիքին՝ առանց իրենց աշխատանքը անձնական շահի կամ նիւթական հաշուարկի վերածելու։

Իրման այդպիսի նուիրումի վառ օրինակներէն մէկն էր։

Խուռներամ էր մշակութասէրներուն ներկայութիւնը «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ։ Այդ բազմամարդ ներկայութիւնն ինքնին վկայութիւն մըն էր, որ Իրմայի անունը տակաւին կենդանի է մարդոց սրտերուն մէջ, իսկ անոր վաստակը կը շարունակէ արժեւորուիլ ու յիշուիլ։

Սակայն յիշատակի երեկոյին իսկական արժէքը միայն ներկաներուն թիւին մէջ չէր։ Անոր խորունկ խորհուրդը այն էր, որ տարբեր սերունդներու, մշակութային շրջանակներու եւ համայնքային կեանքի գործիչները համախմբեց նոյն զգացումին շուրջ՝ արժանաւորին՝ Իրմային հանդէպ երախտագիտութեան։

Երբ մարդ մը իր կեանքը կը նուիրէ ուրիշներուն, անոր մահը չի կրնար վերջակէտ դառնալ իր ծառայութեան։ Անոր խօսքը կը շարունակէ հնչել իր աշակերտներուն բերանով, անոր արուեստը՝ ունկնդիրներուն յիշողութեան մէջ, անոր գաղափարները՝ գործակիցներուն մտածումներուն ընդմէջէն, իսկ անոր սէրը՝ իր ընտանիքին եւ բոլոր իրեն սիրելիներուն հոգիներուն մէջ։

Իմ եւ Ժիւլիէթին համար եւս Իրման պարզապէս տաղանդաւոր արուեստագէտ մը կամ մշակութային գործիչ մը չէր։ Ան թանկագին բարեկամուհի մըն էր, որուն անաղարտ հայերէնը, մեղմ ու եզակի ձայնը, յարգանք պարտադրող ներկայութիւնն ու անկեղծ սէրը կը մնան մեր յիշողութեան անբաժան մասը։

Երբ 22 Դեկտեմբեր 2024-ին, Իրմայի յաւիտենական ննջումին առիթով, մեր խոր վիշտն ու ապրումները կը յանձնէինք թուղթին, կը հաւատայինք, որ ան իր ձգած բազմաթիւ գործերուն ու յիշատակներուն ընդմէջէն պիտի շարունակէր ապրիլ մեր գիտակցութեան մէջ՝ իբրեւ սիրող կողակից, գուրգուրոտ մայր, տաղանդաւոր արուեստագէտ եւ տիպար հայ կին։

Այսօրուան յիշատակի ձեռնարկը անգամ մը եւս հաստատեց այդ հաւատքը։

Սիրելի՛ Իրմա, ձայնդ լռեց, բայց խօսքդ չլռեց։ Ներկայութիւնդ մեզմէ հեռացաւ, բայց ձգած լոյսդ մնաց։ Ապրած կեանքդ դարձաւ յիշատակ, իսկ վաստակդ՝ ժառանգութիւն, որուն պահպանման պարտականութիւնը կը մնայ բոլոր անոնց ուսերուն, որոնք կը հաւատան հայ գիրին, գրականութեան, արուեստին եւ ազգային ինքնութեան յաւերժական առաքելութեան։

Թող անմահ յիշատակդ շարունակէ ներշնչել նոր սերունդները, որպէսզի անոնք եւս իրենց տաղանդները ծառայեցնեն հայ ժողովուրդի մշակութային վերելքին եւ հայոց լեզուի պահպանման սրբազան գործին։

Սրտագին շնորհակալութիւն եւ երախտագիտութեան խօսք՝ ձեռնարկը հովանաւորող Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Շահէ Արքեպիսկոպոս Փանոսեանին, կազմակերպիչ չորս մշակութային միութիւններուն, օրուան բանախօս Սեդա Խըտշեանին, յայտագրի բոլոր արուեստագէտներուն ու մասնակիցներուն, ինչպէս նաեւ բոլոր անոնց, որոնք իրենց ներկայութեամբ ու ներդրումով պատուեցին Իրմայի յիշատակը։

Առանձին ջերմութեամբ եւ գնահատանքով՝ սիրելի Խաչիկ Տէտէեանին, որ իր ներկայութեամբ, սրտառուչ խօսքով եւ Իրմայի յիշատակին նուիրուած բանաստեղծական գիրքով անգամ մը եւս վկայեց իր անսահման սէրն ու հաւատարմութիւնը։

Պատիւ ու յարգանք՝ արժանաւորին։ Պատիւ ու յարգանք՝ հայ մշակոյթին անձնուիրաբար ծառայած Իրմային։

Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի։

Իրմայի հոգին թող հանգչի խաղաղութեան մէջ, իսկ անոր անունն ու վաստակը թող ընդմիշտ լուսաւոր մնան հայ մշակոյթի երկնակամարին վրայ՝ իբրեւ յաւերժութեան յուշարձան։

Թորոնթօ

Գիտակցելով, որ ներկայ պայմանները յաճախ կը դժուարացնեն աշակերտներուն եւ ուսանողներուն կրթական ուղին ու ապագայի ծրագիրները, միութիւնը կը շարունակէ իր աշխատանքները` նպատակ ունենալով զօրավիգ կանգնիլ անոնց, քաջալերել զանոնք եւ ստեղծել այնպիսի կարելիութիւններ, որոնք պիտի նպաստեն անոնց մտաւոր զարգացման, մասնագիտական կողմնորոշման եւ ազգային գիտակցութեան ամրապնդման:

Այս ծիրին մէջ, տարեշրջանին ընթացքին պիտի իրականացուին շարք մը ծրագիրներ եւ նախաձեռնութիւններ, որոնք պիտի ծառայեն հայ աշակերտներուն եւ ուսանողներուն կարիքներուն` վերահաստատելով այն համոզումը, թէ կրթութիւնը եւ երիտասարդութեան դաստիարակութիւնը մեր հաւաքական ապագայի հիմնասիւներն են:

Այս նախաձեռնութիւններուն առաջինը հայկական վարժարաններու համալսարանական արեւելումի ձեռնարկն է, որ տեղի կ՛ունենայ այսօր` 23 հոկտեմբերին: Ձեռնարկը նպատակ ունի աջակցիլ հայկական վարժարաններու բարձրակարգ դասարաններու աշակերտութեան` համալսարանի, մասնագիտութեան եւ ապագայի ուղիին ընտրութեան մէջ` անմիջական կապ հաստատելով մասնագիտութիւններու խորհրդատուներու եւ համալսարաններու ներկայացուցիչներու հետ:

ՀՅԴ Զաւարեան ուսանողական միութիւնը կը վերահաստատէ իր յանձնառութիւնը` շարունակելու կանգնիլ հայ երիտասարդութեան կողքին, յատկապէս դժուար օրերուն, եւ իր ներդրումը բերել գիտակից, պատրաստուած ու ազգային արժէքներով առաջնորդուող սերունդի մը կերտման:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ

Հինգշաբթի, 22 հոկտեմբերի կառավարութեան ընթացիկ նիստէն ետք կայացած մամլոյ ասուլիսի ընթացքին Նիկոլ Փաշինեան յայտարարեց, որ նոր սահմանադրութիւնը հանրային քննարկման պիտի դրուի շուտով: Սահմանադրութիւնը ապա պիտի քննարկուի Ազգային ժողովին կողմէ, որ զայն հանրաքուէի ենթարկելու որոշում պէտք է կայացնէ երկու երրորդ մեծամասնութեամբ: Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցութիւնը չունի եօթանասուն պատգամաւոր Ազգային ժողովին մէջ. երկու երրորդ գոյացնելու համար անհրաժեշտ է, որ ընդդիմութենէն գէթ վեց պատգամաւորներ թեր քուէարկեն սահմանադրութեան նախագիծին: Նիկոլ Փաշինեան կ՛ուզէ համոզել ընդդիմադիր «գործընկերները», որ հայթայթեն պակսող ձայները: Ձախողութեան պարագային անհրաժեշտ պիտի ըլլայ կազմակերպել կանխահաս խորհրդարանական ընտրութիւն, ապահովելու համար երկու երրորդ մեծամասնութիւնը: Նիկոլ Փաշինեան 7 յունիսի ընտրութեան նախօրեակին յայտնած էր, որ եթէ Քաղաքացիական պայմանագիրը չապահովէ սահմանադրական (այսինքն` երկու երրորդ) մեծամասնութիւն, աշնան կրնանք պատերազմ ունենալ: Այժմ, օգոստոս 8-ի յուշագրի ստորագրութենէն եւ խաղաղութեան պայմանագրի նախաստորագրութենէն ետք, Փաշինեան խաղաղութիւնը հաստատուած կը նկատէ, ուրեմն պատերազմի սպառնալիքը հեռացած: Սակայն խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութեան համար Ազրպէյճան կը պահանջէ սահմանադրութեան փոփոխութիւնը, այդ փոփոխութիւնը վերածելով առկախ հարցերու լուծման հիմնական բանալիի:

Նկատի ունենալով սահմանադրութիւնը փոխելու առկայ դժուարութիւնը, Նիկոլ Փաշինեան շաբաթ մը առաջ նախատեսած էր, որ խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութիւն կրնայ տեղի ունենալ 2031-ին, այսինքն` յաջորդ Ազգային ժողովի ժամանակաշրջանին: Հաստատելով, որ յունիս 7-ի ընտրութեան արդիւնքը բաւարար չէ եղած, Նիկոլ Փաշինեան կը նախատեսէ, որ յաւելեալ ճնշումներով, ամբոխավարութեամբ, վախի մթնոլորտի ստեղծմամբ, ձերբակալութիւններով եւ այլազան միջոցներով պիտի յաջողի սահմանադրական մեծամասնութիւն ապահովել յաջորդ Ազգային ժողովին մէջ: Այժմ կը խօսի արտակարգ ընտրութիւն կայացնելու մասին, քանի որ, ցարդ մեզի անծանօթ պատճառներով շտապելու պատճառներ երեւան եկած են:

Ի՞նչ միջոցներով Նիկոլ Փաշինեան կը նախատեսէ սահմանադրական մեծամասնութիւն ապահովել արտակարգ ընտրութեամբ կազմաւորուած յառաջիկայ խորհրդարանին մէջ: Գործադրելի միջոցներէն ոմանք կը գործադրուին այս օրերուն: 25 հոկտեմբերին բազմաթիւ մարզերու մէջ տեղի պիտի ունենան տեղական ինքնակառավարական մարմիններու ընտրութիւններ: Թեկնածուներու վարկաբեկման, հալածանքի դասականացած մեթոտները կը կիրարկուին անսայթաքօրէն: Ով կը քուէարկէ Քաղաքացիական պայմանագիրէն տարբեր ուժի մը, անպայման ընտրակաշառք ստացած է, կ՛ըսեն Փաշինեանի աջակիցները: Ինք անձամբ մասնակից է ընտրապայքարին: Ամէնէն ցցուն եղելութիւնը Ստեփանաւանի մէջ ընտրակաշառք բաժնելու մեղադրանքով տասներեք անձերու ձերբակալութիւնն է, ընտրութենէն քանի մը օր առաջ միայն: Ձերբակալուածներու կարգին կը գտնուի յաղթելու լուրջ հնարաւորութիւն ունեցող քաղաքապետի թեկնածուն:

Փորձենք հասկնալ կարգ մը դիրքորոշումներու ներքին ծալքերը: Նիկոլ Փաշինեան կ՛ուզէր ռուսական ռազմակայանը փակել: Կ՛առաջարկէր, որ Ռուսիա երրորդ երկրի մը վաճառէ երկաթուղիի շահարկման իրաւունքը: Կ՛ուզէր, որ նոր աթոմակայանը կառուցուի արեւմտեան երկրի մը կողմէ: Այս բոլոր պահանջներէն հրաժարած է հիմա եւ կը յայտարարէ, որ Հայաստան Ռուսիոյ հետ ունի ռազմավարական սերտ յարաբերութիւններ: Ազգային ժողովի ընտրութեան առիթով հակառուս տրամադրութիւններու հրահրումը, Հայաստանը ռուսական ենթակայութենէն ազատելով ինքնիշխանութիւն ապահովելու վարկածին շեփորահարումը, ընդդիմադիրները Ռուսիոյ հպատակներ հռչակելը… մոռացութեան տրուելու ընթացքի մէջ են: Բաւեց, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու եւ Ռուսիոյ միջեւ յարաբերութիւնները ջերմանան, որպէսզի իշխող վարչախումբը, Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորութեամբ, շրջադարձ կատարէ ու երէկուան անիծուածը այսօր օրհնէ:

Աշխարհաքաղաքական կարեւոր փոփոխութիւններ կը սպասուին յառաջիկայ ամիսներուն: Ռուս-ուքրանական պատերազմը աւարտելու վրայ է: Ամերիկայի յարձակումը Իրանի դէմ դադար առած է ու կրնայ անակնկալօրէն աւարտիլ: Եւրոպան ու յատկապէս անոր կարեւոր առաջնորդներէն` Ֆրանսան, ենթակայ է քաղաքական ներքին գալարումներու: Սպասելով Իսրայէլի, Ամերիկայի եւ Ֆրանսայի ընտրութիւններուն, համաշխարհային հնչեղութեամբ տագնապները կը սպասեն նոր լուծումներու: Անհաւանական չէ, որ Նիկոլ Փաշինեանին խրատած ըլլան վերանայելու ինքնիշխանութեան մասին իր պատկերացումը եւ Հայաստանին վերադարձնելու իր պատմական դիրքորոշումը` օտար ուժերուն թատերաբեմ չըլլալու կոչումը:

Սխալ ու վնասակար քաղաքական դիրքորոշումներու մէջ թաթախուած Նիկոլ Փաշինեան կրնա՞յ այս շրջադարձը կառավարել: Կանխահաս ընտրութիւն մը կրնայ զինք զրկել մեծամասնութենէ (որ արդէն փխրուն է) եւ Հայաստանին շնորհել ազգային արժեհամակարգին հաւատարիմ իշխանութիւն մը:

9, 10 եւ 11 հոկտեմբեր 2026-ին, երեկոյեան ժամը 8:00-ին «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ տեղի ունեցան Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբին «Դող` սիրտը գող» երեք ներկայացումները: Թատրոնին բեմադրիչն էր Յակոբ Տէր Ղուկասեան, իսկ օգնական բեմադրիչ` Փաթիլ Գուլաճեան:

Հանդիսատեսին հրամցուած այս կատակերգութիւնը իր աշխուժ ընթացքով եւ զաւեշտական կացութիւններով ներկաներուն պարգեւեց հաճելի երեկոյ մը` միաժամանակ առիթ տալով անդրադառնալու ընտանեկան յարաբերութիւններու կարգ մը երեսներուն:

Բեմին վրայ Ժան Պէքէրճեան մարմնաւորեց գողի դերը, Սարին Պագգալեան` Մարիայի, Վարդան Ազնաւուրեան` Մարդուն, Անի Պարիկեան` Ժուլիային, Դալար Արսլանեան` Աննային, Խաչիկ-Հրակ Տէմիրճեան` Անթոնիոյի, իսկ Մելիք Պետրոսեան` երկրորդ գողի: Դերակատարները իրենց խաղարկութեամբ կեանք տուին պատմութեան հերոսներուն` բեմին վրայ կենդանացնելով անոնց բնաւորութիւններն ու ապրումները:

Թատրոնը արուեստի այն ձեւերէն է, որ կրնայ ծիծաղի միջոցով բացայայտել իրականութեան երբեմն տհաճ, երբեմն ալ հակասական կողմերը: Կատակերգութիւնը, առաջին հայեացքով, ժամանցի եւ ուրախութեան միջոց մը կը թուի ըլլալ, սակայն անոր ուժը միայն հանդիսատեսը խնդացնելուն մէջ չէ: Երբ զաւեշտական կացութիւններուն ետին կը գտնուին կեանքէն առնուած երեւոյթներ, մարդկային թուլութիւններ եւ ընկերային հակասութիւններ, ծիծաղը կը վերածուի նաեւ մտածելու առիթի:

Այս իմաստով, «Դող` սիրտը գող» ներկայացումը իր զուարթ ընթացքին ընդմէջէն կը բացայայտէր մարդկային յարաբերութիւններու խճճուածութիւնը եւ անոնց մէջ տեղ գտած հակասութիւնները:

Ներկայացման գործողութիւնները կը ծաւալէին բնակարանի մը մէջ, որուն սովորական պատերը շուտով կը դառնային անսպասելի բացայայտումներու, թիւրիմացութիւններու եւ զաւեշտական իրադարձութիւններու ականատեսը: Ընտանեկան յարաբերութիւններուն մէջ ստեղծուած խառնաշփոթը հետզհետէ կը բարդացնէր կացութիւնը` հանդիսատեսը մղելով հետեւելու, թէ ո՞վ ի՛նչ կը թաքցնէ, ո՞վ որո՛ւ հետ ինչ կապ ունի եւ ո՛ր գաղտնիքը երբ պիտի բացայայտուի:

Դռներու շարունակական բացուիլն ու գոցուիլը, կերպարներուն անակնկալ մուտքերն ու ելքերը, իրարու յաջորդող սուտերն ու անսպասելի բացայայտումները ներկայացման ընթացքը կը պահէին շարժուն եւ հետաքրքրական: Երբ կը թուէր, թէ կացութիւնը վերջապէս կը յստականայ, նոր հանգոյց մը կը յայտնուէր` անգամ մը եւս խախտելով կերպարներուն ստեղծած ժամանակաւոր անդորրը:

Բեմին վրայ ստեղծուած խառնաշփոթը նաեւ կը ցուցադրէր, թէ ինչպէ՛ս գաղտնիք մը թաքցնելու փորձը կրնայ նոր սուտերու եւ աւելի բարդ կացութիւններու դուռ բանալ: Երբ ճշմարտութիւնը կը ծածկուի, նոյնիսկ ամէնէն պարզ հարցերը կրնան վերածուիլ բարդ խնդիրներու, իսկ մարդիկ կը ստիպուին նորանոր արդարացումներ գտնել իրենց ըսածներուն եւ ըրածներուն համար:

«Դող` սիրտը գող» ներկայացման հիմնական հետաքրքրական կողմերէն մէկը այն էր, որ ընտանեկան անհաւատարմութեան եւ մարդկային յարաբերութիւններու անկեղծութեան պակասի նման նիւթեր կը ներկայացուէին կատակերգութեան լեզուով: Բեմին վրայ ստեղծուած կացութիւնները կրնային զաւեշտական ըլլալ, սակայն անոնց հիմքին կը գտնուէին երեւոյթներ, որոնք իրական կեանքին մէջ կրնան ծանր հետեւանքներ ունենալ:

Ներկայացման մէջ սուտերն ու թաքցուած իրողութիւնները յաճախ կը փորձուէին արդարացնել սովորական դարձած բացատրութիւններով: Երբեմն սխալը կը ներկայացուի իբրեւ թիւրիմացութիւն, երբեմն ալ պատասխանատուութենէն խուսափելու համար կը փնտռուին պատճառաբանութիւններ, որոնք կը փորձեն մեղմացնել կատարուածին լրջութիւնը:

Ի վերջոյ, կատակերգութեան մէջ ծիծաղելի թուացող արարքը կրնայ իրական կեանքին մէջ բոլորովին այլ հետեւանքներ ունենալ: Բեմը հնարաւորութիւն կու տայ երեւոյթները դիտելու որոշ հեռաւորութենէ, սակայն միաժամանակ կը յիշեցնէ, որ մեր կատակներուն եւ առօրեայ արդարացումներուն ետին երբեմն կը թաքնուին լուրջ մարդկային խնդիրներ:

Այս առումով, ներկայացումը միայն զաւեշտական պատմութիւն մը չէր, այլ նաեւ առիթ մը` մտածելու անկեղծութեան, հաւատարմութեան եւ այն արժէքներուն մասին, որոնցմով կը կառուցուին առողջ մարդկային յարաբերութիւնները:

Հայ թատրոնը միայն բեմ բարձրացող դերասաններուն արուեստը չէ, ան նաեւ հանդիպման վայր մըն է, ուր կը միաւորուին` լեզուն, գրականութիւնը, ստեղծագործական միտքը եւ համայնքային յիշողութիւնը:

«Դող` սիրտը գող» ներկայացումը հանդիսատեսին պարգեւեց զուարթ պահեր եւ հաճելի ժամանց` միաժամանակ բացայայտելով մարդկային յարաբերութիւններու այն հակասութիւնները, որոնք յաճախ կը դրսեւորուին ընտանեկան կեանքին մէջ: Բեմին վրայ ստեղծուած խառնաշփոթը, իրարու յաջորդող անակնկալները եւ կերպարներուն զաւեշտական արձագանգները հանդիսատեսը կը պահէին հետաքրքրութեան մէջ:

Երեկոյի աւարտին հանդիսատեսը սրահէն հեռացաւ ժպիտով` իրեն հետ տանելով հաճելի թատերական փորձառութեան մը տպաւորութիւնը, նաեւ` ընկերային-ընտանեկան կեանքին մասին մտորումներ, հարցականներ եւ խորհրդածութիւններ:

Ձեռք մը` ծանր, հողմահար, դանդաղօրէն կը թերթատէ մեծադիր, շքեղ կազմով գիրք մը: Էջերուն վրայ պատկերները սովորական լուսանկարներ չեն. բեկորներ են, հին շարժապատկերի փայլատակումներ, կարմիրի ու մուգ կապոյտի յագեցած բռնկումներ: Յանկարծ տեսադաշտը կը ճեղքուի: Պայթում  մը կը կոտրէ լռութիւնը, եւ քսաներորդ դարու մեծ պատերազմներու աւերակներ`  վաւերագրական պատկերները կը խառնուին հեռատեսիլի  վրայ սովորական դարձած ռմբակոծուած, հրկիզուած փողոցներու ժամանակակից տեսարաններուն:

Այսպէս կը սկսի Ժան-Լիւք Կոտարի վերջին` խորհրդանշական ժառանգութիւն հանդիսացող «Պատկերներու գիրքը» (Le Livre d՛Images) շարժանկարը. ոչ թէ` սովորական պատմութեամբ մը, այլ` մարդկային մշակոյթի փլատակներով:

Կոտար ամբողջ կեանքին ընթացքին հասկցած էր, որ ֆիլմը/շարժանկարը այլեւս պարզապէս արուեստի գործ մը չէ, այլ ռազմադաշտ մըն է, ուր մարդկային յիշողութիւնը կը ձեւաւորուի, կ՛աղաւաղուի եւ ի վերջոյ կը  գերեվարուի: Երբ «Պատկերներու գիրքը» կը մօտենայ իր տխուր աւարտին, ձայնագրութեան մը միջոցով կը հնչեն գերմանացի գրող Փեթըր Վայսի «Դիմադրութեան գեղագիտութիւնը» ծաւալուն  վէպէն այս տողերը.

«Նոյնիսկ եթէ ոչինչ դուրս եկաւ այնպէս, ինչպէս յուսացած էինք, այդ պիտի չփոխէր այն,  ինչ որ յուսացած էինք: Մեր յոյսերը պիտի մնան իբրեւ կենսական ութոփիա մը»:

Այս խօսքերը ի հարկէ մերօրեայ անկառավարելի քաոսին հանգուցալուծում չեն առաջարկեր: Ընդհակառակն, անոնք մեզ կը ստիպեն առերեսուելու սարսափելի հարցումի մը հետ. համակարգչային համատարած հսկողութեան, աշխարհաքաղաքական համակարգի փլուզման , անվերջանալի տագնապի եւ մետիա-պատկերային գերյագեցման այս դարաշրջանին ի՞նչ պատահեցաւ դիմադրելու մեր կարողութեան: Ո՞ւր կորսուեցաւ դիմադրելու մեր կարողութիւնը:

Եւ որպէս նոյնքան հրատապ հարցում` ո՞վ պիտի ձեւաւորէ նոր աշխարհը, երբ մարդիկ  գրեթէ կորսնցուցած են զայն նոյնիսկ երեւակայելու իրաւունքը:

Դիմադրութեան Իրաւունքը

Այսօր «դիմադրել» եզրոյթին մասին խօսիլը կրնայ ժամանակավէպ թուիլ: Ճշմարիտ դիմադրութիւնը կը պահանջէ տիրապետող համակարգէն դուրս գտնուող տարածք մը` մտածումի ապաստարան մը, ուր այլընտրանքային ապագայ մը կրնայ ծնունդ առնել: Սակայն ժամանակակից քաղաքական ու կառավարման վերահսկող կառոյցները հասած են այնպիսի մակարդակի մը, որուն մասին քսաներորդ դարու բռնատիրական վարչակարգերը միայն կրնային երազել. պատանդ առնուած  է մեր երեւակայութիւնը, տուփէն դուրս մտածելու կարելիութիւնը:

Ժամանակակից քաղաքական մեքենայութիւնները չեն բաւարարուիր պարզապէս մեր ֆիզիքական ըմբոստութիւնը ճզմելով: Այլ ջրապարզելով զայն` կը վերածեն սպառողական ապրանքի: Ընդվզման իւրաքանչիւր պատկեր ակնթարթօրէն կը վերածուի ապրանքի, իւրաքանչիւր քննադատութիւն ծրագրուած կերպով կը չէզոքացուի, եւ ամէն քաղաքական տեսլական կը տափակցուի, կը դառնայ  շուկայական զարդ: Մէկ կողմէն մեզ կը խեղդեն  պատերազմի ու աղէտի պատկերներով, բայց միեւնոյն ժամանակ կը մրճահարուինք համատարած յուսահատութեամբ մը, որ անզիջանելի կերպով կը պնդէ, որ եղածին «այլընտրանք չկայ»:

Երբ ապագայի հորիզոնները արգելափակուած են` տնտեսական անապահովութեամբ, թուային հսկողութեամբ եւ անվախճան տագնապներով, դիմադրելու մեր բուն իրաւունքը կը սկսի տկարանալ:

Մեզի արտօնուած է դժգոհիլ, համացանցի էջերով թափառիլ, անվերջ սպառել, բայց այս բոլորը կառոյցի մակարդակով մեզմէ կը խլեն  այլ աշխարհ մը պատկերացնելու գործիքները: Մենք կը մնանք թեւաթափ:

Իսկ եթէ մտածելը, ութոփիա երազելը արգիլուած է, ապա ի՞նչ կը մնայ մեզի:

Յո՞ երթաս առանց Ութոփիայի

Ահա հո՛ս է, որ ֆրանսացի ժապաւէնի տիտան Կոտարը` յենելով Փեթըր Վայսի վրայ, կ՛առաջարկէ դիմադրութեան արմատական մարտավարութիւն մը: Վայսը գերմանացի/շուէտացի  գրող, փիլիսոփայ,  փորձառական ժապաւէններու հեղինակ, իր «Դիմադրութեան էսթեթիքան» ծաւալուն  վէպին մէջ  կը պատմէ պերլինեան երիտասարդ բանուորներու մասին, որոնք կ՛ուսումնասիրեն արուեստ, առասպելաբանութիւն ու փիլիսոփայութիւն` նացիական կախաղաններուն ստուերին տակ: Անոնք մշակոյթին չեն դիմեր իբրեւ իրականութենէն փախուստի միջոցի, այլ արուեստը կ՛օգտագործեն որպէս մտաւոր զինանոց: Անոնք կը գիտակցին, որ նախքան քաղաքական կարգը տապալելը` այդ կարգը սնուցանող մտային եւ մարդկային  կառոյցները պէտք է քանդուին:

«Պատկերներու գիրքը» ժապաւէնին մէջ Կոտարի տեսողական խճանկարը կը գործէ ճիշդ այս հիման վրայ: Բռնի կերպով իրարու քով դնելով հոլիվուտեան պատրանքները (այն կեղծ համոզմունքը, թէ ամէն ինչ լաւ պիտի աւարտի) եւ ժամանակակից աշխարհաքաղաքական հակամարտութեանց  հում սարսափները` Կոտար կը խափանէ մեր մէջ սրսկուած սպառողի կերպարը:

Ան կը պնդէ, որ նոյնիսկ եթէ քաղաքական ծրագիրները փլուզուին, յեղափոխութիւնները ձախողին, եւ պատմութիւնը խախտէ իր խոստումները, աւելի լաւ աշխարհի մը ձգտելու մեր ցանկութեան որակը տակաւին կը մնայ կարեւորագոյն զէնքը:

«Անհրաժեշտ ութոփիան» կատարեալ հասարակութիւն մը պատկերող միամիտ ծրագիր չէ: Ան բարոյական եւ մտաւոր հորիզոն մըն է: Ան յամառօրէն կը  մերժէ, որ միայն  իրականութիւնը կարող է թելադրել կարելիութեան սահմանները: Նոյնիսկ եթէ ամէն ինչ այնպէս դուրս չեկաւ, ինչպէս յուսացած էինք, յոյսին իսկութիւնը կը մնայ իբրեւ մարդկային անպարտելի նուաճում մը:

Եթէ հին յեղափոխական ճանապարհները այլեւս չեն գործեր, եւ համակարգը ամէն ինչ դարձուցած է առեւտուրի առարկայ, ապա որո՞նք պիտի ստեղծեն գալիք նոր աշխարհը:

Պատասխանը ո՛չ փրկիչ- առաջնորդներն են, ո՛չ ալ ուժեղ կուսակցութիւնները: Նոր աշխարհը կը ձեւաւորէ մտածող մարդը, այն մարդը, որ կը մերժէ կուրօրէն հեռուէն նայիլ խնդիրներուն, համբերատար կը փորձէ հասկնալ իրեն մատուցուող պատկերներու խառնաշփոթի կեղծ պատգամը եւ  կը համարձակի դիմադրել, չկորսնցնել արդարութեան ու ազատութեան միտքը այս շնական աշխարհին մէջ:

Նոր աշխարհ մը կերտելը կը սկսի, երբ դուն եւ ես կը վերատիրանանք մեր մտքին:

Այնքան ատեն որ դեռ մեր մէջ ուժ կը գտնենք պատմութեան աւերակներուն նայելու եւ երազելու դիմադրութեան հնարաւորութեան մասին, ապա ճամբան բաց է, նոր աշխարհը հնարաւոր է:

Ես ու դուն միասին  պիտի ձեւաւորենք Նոր Աշխարհը:

Ընթերցողին:

«Ապրուած օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ` ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր:

Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել զանոնք: Յուսամ` անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք:

Յուլիս կամ օգոստոս 1981 էր: Ճեմարանի մեր աւարտական տարին էր: Մեր սերունդի մանկապարտէզի սկզբնական երեք դասարաններէն հազիւ տասնհինգ-քսան հոգի մնացած էինք: Մեծ մասը արդէն հեռացած էր Լիբանանէն, ուրիշներ տարբեր դպրոցներ գացած էին: Պատերազմը կամաց-կամաց ցրուած էր մեզ: Այդ տարիներուն արեւելեան Պէյրութէն արեւմտեան Պէյրութ երթալ-գալը միշտ դիւրին չէր: Անցքերը կրնային փակուիլ, ճամբաները փոխուիլ, իսկ օրուան ապահով ճանապարհը յաջորդ օրը կրնար այլեւս ապահով չըլլալ: Այդ պատճառով շաբաթը մէկ-երկու գիշեր Ճեմարանի գիշերօթիկի շէնքը կը մնայի:

Երբ արեւմտեան Պէյրութ գիշերէի, երբեմն իրիկունը պահակութեան հերթ կու գար ինծի: Արեւմտեան Պէյրութի մէջ հայութեան թիւը պատերազմի տարիներուն պակսած էր, եւ միշտ երիտասարդ տղոց կարիք կար: Այդ նոյն օրերուն մեր աւագ սերունդի ընկերներուս` Րաֆֆի Գարագաշեանի, Կրէյս Սարգիսեանի, Վաչէ Հալաճեանի, Հրաչ Իսահակեանի, Արտա Գրոշեանի  եւ երգչուհի  Արտա Լուրեանի հետ հայկական ռոք նուագախումբ մը կազմած էինք դպրոցին մէջ: Անունն ալ պարզ էր` «ՃԵՄ»: Ես թմբկահարն էի: Այսօր կրկին դէպի ետ երթալով եւ մտածելով այդ մասին` քիչ մը անհեթեթ կը թուի: Քաղաքացիական պատերազմի մէջ ռոք` նուագախումբ: Մէկ գիշեր պահակութիւն կ՛ընէինք, միւս օրը Փինկ Ֆլոյտ կը փորձէինք: Բայց մեզի համար այդ էր կեանքը:

Իրիկուն մը «Արա Երեւանեան» ակումբ ներկայացայ հերթական պահակութեան համար: Ռահմեթլիք Ճոնին ըսաւ, որ այդ գիշեր Մելքոն Էպլիղաթեանին տունը պիտի գործուղուէի:  Ընկեր Մելքոնը հայ համայնքի ներկայացուցիչներէն էր Լիբանանի խորհրդարանին մէջ: Քալելով գացի: Դուռը զարկի: Ինձմէ առաջ հոն եղող պահակը բացաւ: Աչքերը կարմրած էին անքնութենէն: Քլաշինն («Քալաշնիքով» գնդացիր) ու տարախները (սանտրներ) ինծի յանձնեց, տան դիրքը բացատրեց, քանի մը ուղղութիւն տուաւ եւ մեկնեցաւ: Տոքթ. Մելքոն Էպլիղաթեան նոր վերադարձած էր Ամերիկեան հիւանդանոցէն: Օրեր առաջ իրեն դէմ մահափորձ կատարուած էր արեւմտեան Պէյրութի մէջ: Վիրաւորուած էր, բայց` փրկուած: Տան մէջ հանդարտութիւն կար: Դուստրը` Սիլվան, ինծի թէյ մը պատրաստեց: Քիչ մը խօսեցանք, յիշածիս չափ` եաման բան մըն էր. տղան` Նորայրը, արդէն տարիներ առաջ Ամերիկա ուսումի գացած էր. ապա ամէն մարդ իր սենեակը քաշուեցաւ:

Գիշերը ուշացաւ: Պատուհանէն դուրս կը նայէի: Արեւմտեան Պէյրութը մութ էր: Երբեմն հեռուէն ձայն մը կը լսուէր, յետոյ` դարձեալ լռութիւն: Յանկարծ տան մէջ ձայն մը լսեցի, եւ լոյս մը վառեցաւ: Մատս բլթակին վրայ էր: Քանի մը վայրկեան ետք մութին մէջէն մարդ մը յայտնուեցաւ: Տոքթ. Մելքոնն էր: Մօտեցաւ եւ շատ հանգիստ ըսաւ, որ քունը փախած էր: Քլաշինը մէկ կողմ դրի, ու սկսանք խօսիլ:

Չեմ յիշեր, թէ այդ խօսակցութիւնը որքան տեւեց, բայց կը յիշեմ այն զգացումը, որ առաջին վայրկեաններէն ունեցայ: Դիմացս միայն լիբանանահայ երեսփոխան մը կամ բժիշկ մը չէր: Ուրիշ աշխարհէ եկած հայու տեսակ մըն էր: Պոլսոյ մէջ ծնած էր ան, հայրը` Մաթէոսը, զմիւռնիացի էր: Տոքթ. Մելքոնին մանկութիւնը գաղթականութեան ճամբաներուն վրայ անցած էր` Ռումանիա, Յունաստան, Ֆրանսա եւ Սուրիա: Իր սերունդին համար գաղթականութիւնը պատմութեան գիրքի մէջ կարդացած բան չէր: Իրենց կեանքն էր: Թերեւս այդ պատճառով իր քաղաքական մտածողութեան մէջ համայնքը պաշտպանելու շատ խոր բնազդ մը կար:

Խօսեցանք «դրական չէզոքութեան» մասին: Այդ էր Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին հայ համայնքին որդեգրած դիրքը` կարելի եղած չափով հեռու մնալ այդ անհեթեթ թայիֆայական (համայնքային) պատերազմէն: 1958-ի դէպքերը խոր հետք ձգած էին իր վրայ: Կը բացատրէր, որ մենք մեծ կայսրութիւններու Պաղ պատերազմին մէջ գործ չունէինք: Լիբանանի պատերազմին իր հիմնական մտահոգութիւնը Պուրճ Համուտը, լիբանանահայութիւնն ու հայկական հաստատութիւնները պահպանելն էր: Գաղութ մը, որ հազիւ յիսուն տարի առաջ Ցեղասպանութեան մոխիրներէն վերականգնած էր իր կեանքը, պէտք չէր ուրիշներու պատերազմին մէջ դարձեալ վտանգէր իր գոյութիւնը: Ան մեծ ճիգ տարած էր նաեւ միւս հայկական կուսակցութիւններուն հետ, որպէսզի լիբանանահայութիւնը կարելի եղած չափով ապահով եւ միասնական մնար. լիբանանեան բոլոր կողմերուն հետ կը խօսէր: Բայց իր չէզոքութիւնը անտարբերութիւն չէր, ոչ ալ կը նշանակէր անպաշտպան մնալ: Իր մտածողութեան մէջ յստակ տարբերութիւն կար ուրիշներու պատերազմին չմասնակցելու եւ սեփական համայնքը պաշտպանելու միջեւ: Ան իրապաշտ դաշնակցական էր:

Կը պատմէր նաեւ փաղանգաւոր մարտական ղեկավար Պեշիր Ժեմայելի հետ իր խօսակցութիւններուն մասին: 1976-ին` Պուրճ Համուտի վրայ յարձակումներէն ետք, փորձած էր անոր բացատրել, որ հայերը քրիստոնեայ լիբանանցիներ էին, բայց արաբ չէին, եւ եթէ ամբողջութեամբ մխրճուէին այդ պատերազմին մէջ, օր մը կրնային այլեւս Լիբանանի մէջ տեղ չունենալ: Պեշիրը կ՛ուզէր հայութիւնը պատերազմի մէջ մխրճել, իսկ ինք կը փորձէր զայն հեռու պահել:

Նոյն ոգիով կը պատմէր Արաֆաթի հետ իր խօսակցութիւններուն եւ Նապաայի դէպքերուն մասին: Տոքթորին համար ընդունելի չէր, որ օր մը Նապաայէն հայկական թաղերուն վրայ յարձակում ըլլար, իսկ յաջորդ օրը Արաֆաթ զինք «Մարհապա մուլաքիմ»-ով (բարե՛ւ, պայքարող) դիմաւորէր, կարծես ոչինչ պատահած ըլլար:

Տարիներ ետք, իր «Գաղթակայանէն խորհրդարան» յուշերու վերջին էջերուն աչք մը նետելով, աւելի լաւ հասկցայ, թէ ինքնութեան, պատկանելիութեան եւ պետութեան այս բարդ ու վերացական յղացքները որքա՛ն զբաղեցուցած էին իր միտքը: Ուսումնասիրած էր այս նիւթերուն կապուած բազմաթիւ աշխատութիւններ` առանց երբեք անվիճելի համոզումներու յանգելու: Հայկական ինքնութեան մասին խօսելով` անոր բաղադրիչներուն շարքին կը նշէ` «Լեզուն, կրօնը, մշակոյթը, պատմութիւնը, աւանդութիւնները, ինքնագիտակցութիւնը, ազգային պատկանելիութեան զգացումը եւ հայրենիքը»: Ապա հարց կու տայ, թէ այս բոլորին համադրութիւնը արդեօք նոյնը կրնա՞յ ըլլալ բոլոր հայերուն համար: Տարբեր պայմաններու մէջ ապրող հայերու համար այս բաղադրիչները կրնային տարբեր կշիռ ունենալ: Եւ այդ էջերուն մէջ ան կը գուշակէր, թէ արդէն կազմաւորուելու վրայ էր աշխարհաքաղաքացի սփիւռքահայու նոր կերպարը:

Ես տասնեօթը տարեկան երիտասարդ մըն էի այդ օրերուն: Ան կեանքի, գաղթի, պատերազմի եւ քաղաքականութեան տասնամեակներ տեսած մարդ էր: Հաւանաբար իր ըսածներուն կէսը ամբողջութեամբ չէի հասկնար: Բայց բան մը մնաց մէջս: Քաղաքականութիւնը միայն գաղափարներու պայքար չէր: Երբեմն քաղաքականութիւնը մարդոց կեանքը, հայութիւն մը եւ անոր ապագան պահպանելու արուեստն էր:

Տարիներ ետք իր տղուն` Նորայրին հետ խօսակցութիւններէս աւելի բան իմացայ Մելքոն Էպլիղաթեանի եւ իր եղբօր` Գրիգորի մասին: Գրիգորը Հալէպի մէջ էր: Երբ Սուրիոյ պետութիւնը օտար եւ համայնքային դպրոցներու նկատմամբ նոր քաղաքականութիւն կը մշակէր, Մելքոն եւ Գրիգոր Էպլիղաթեանները, ՀՅԴ Բիւրոյի համադրութեամբ, աշխատանք տարած էին հայկական դպրոցներու հարցին շուրջ: Այդ աշխատանքին շնորհիւ հայկական դպրոցները կրցան շարունակել իրենց առաքելութիւնը յաջորդ տասնամեակներուն: Այդ ալ տոքթ.Մելքոնին նոյն քաղաքական մտածողութեան մէկ ուրիշ արտայայտութիւնն էր: Դիւանագիտութիւն կար, բայց վերջաւորութեան հարցը շատ պարզ էր` ինչպէ՞ս պահել դպրոցը, համայնքը եւ հայ կեանքը:

Ընկեր Մելքոն բժիշկ էր, հասարակական գործիչ, քաղաքական մարդ եւ մտաւորական: 1972-էն սկսեալ երկար տարիներ Լիբանանի խորհրդարանին մէջ ՀՅԴ-ի ներկայացուցիչներէն եղաւ: Գրական եւ քաղաքական բազմաթիւ գրութիւններ ունէր, իսկ իր երկու հատորով «Գաղթակայանէն խորհրդարան» (1995, 2005) յուշերը իր ապրած ճանապարհին ու քաղաքական փորձառութեան մասին էին: Եթէ չեմ սխալիր, երկու տարի` 1968-69-ին, «Ազդակ»-ի տնօրէն եղած է: Կ՛ըսուի, թէ այդ օրերուն «Ազդակ»-ը չորս էջէն ութ էջի ընդարձակուած է` շնորհիւ նոր գրաշարական մեքենայի մը, որ Պոլսէն բերուած էր: Այսօր, երբ իր քաղաքական մտածողութեան կը վերադառնամ, անոր խոհեմ, չափաւոր եւ պետականամէտ մօտեցումը ինծի կը յիշեցնէ Սիմոն Վրացեանի, Արամ Մանուկեանի եւ Ալեքսանդր Խատիսեանի սերունդի քաղաքական մտածողութիւնը: Գաղափար ունեցող, բայց նաեւ` պետութիւն, ուժերու յարաբերութիւն եւ իրականութիւն հասկցող հայ քաղաքական միտքը:

Իսկ իր կրթուած եւ զարգացած պոլսեցի-զմիւռնիացի պահուածքին մէջ երբեմն կը յիշեմ զմիւռնիացի Տիրան մեծ հայրս: Այդ հին պոլսահայ եւ զմիւռնիահայ աշխարհը ուրիշ հմայք մը ունէր: Կրթուած, զուսպ, քիչ մը հին աշխարհի մարդիկ էին, որոնց հայկականութիւնը միայն զգացում չէր, այլ նաեւ` որոշ քաղաքակրթական մօտեցում: Անոնք կիլիկեցիներէն տարբեր էին. Այսօր այդ օսմանահայ արեւմտահայ աշխարհէն շատ քիչ բան մնացած է, եւ երբեմն իրենց պակասը զգալի է:

Այդ գիշեր երկար զրոյցէն ետք տոքթ. Մելքոնը յանկարծ յոգնեցաւ եւ վերադարձաւ իր սենեակը: Այլեւս երբեք չհանդիպեցանք: Մանկական տարիները Յունաստանի Ֆիքսի գաղթակայանին մէջ անցուցած եւ կեանքի վերջաւորութեան խորհրդարան հասած տոքթ. Մելքոնը մահացաւ 2005-ին: Բայց տարօրինակ է, թէ կեանքի մէջ երբեմն մէկ գիշերուան հանդիպում մը ինչպէ՛ս կրնայ մնալ յիշողութեանդ մէջ: Այդ ժամանակ չէի գիտեր, որ քառասունհինգ տարի ետք պիտի նստէի եւ այդ գիշերուան մասին գրէի: Այն ատեն պարզապէս Ճեմարանի աւարտական դասարանի աշակերտ մըն էի, որուն այդ գիշեր հերթ ինկած էր հոն պահակութիւն ընելու:

Յաջորդ առաւօտ դուռը զարնուեցաւ: Փոխարինող պահակը հասած էր: Քլաշինն ու տարախները իրեն յանձնեցի: Սիլվան սեւ սուրճ մը պատրաստած էր: Կարմրած աչքերս շփելով դուրս ելայ եւ սկսայ քալել արեւմտեան Պէյրութի փողոցներով դէպի Ճեմարան: Քաղաքը կամաց-կամաց կ՛արթննար: Դիմացի մզկիթէն շէյխին առաւօտեան նամազը կը լսուէր: Ճամբան Ժանին փուռը կեցայ, տաք մենէիշ մը կերայ, հետն ալ` թան, ու շարունակեցի ճամբաս դէպի Ճեմարան:

Այդ կէսօրէ ետք «ՃԵՄ»-ի փորձ ունէինք: Պէտք էր քանի մը ժամ թեթեւ քուն մը քաշել: Արտա Լուրեանը կ՛ուզէր, որ Ռայիսա Մկրտչեանի «Երեւան 2750»-ը փորձենք: Մեր փորձերուն Փինկ Ֆլոյտ ալ կար, հայկական էսդրատային երգ ալ: Երբեմն կը մտածեմ, թէ որքա՛ն թոաֆ օրեր էին: Հազիւ մեր դասերուն կը հասնէինք: Չէինք գիտեր, թէ վաղը ի՛նչ պիտի պատահէր: Գիշերները մեր աւագ ընկերներու տուները պահակութեամբ կը լուսցնէինք, իսկ յաջորդ օրը դպրոց կ՛երթայինք, կը կատակէինք եւ ռոք կը չալէինք: Մեր երիտասարդութեան մէկ մասը այսպէս ծառայութեամբ անցաւ: Այն օրերուն համեստաբար ծառայելը շէրէֆլի էր:

Պատերազմը մեր շուրջն էր, բայց մենք տակաւին երիտասարդ էինք: Եւ երիտասարդութիւնը, նոյնիսկ պատերազմի մէջ իր ճամբան կը գտնէր: Մէկ գիշեր ձեռքիս քլաշինն էր, յաջորդ օրը` թմբուկի փայտիկները: Այն ատեն այս հակասութեան մասին չէինք մտածեր: Կ՛ապրէինք միայն: Քառասունհինգ տարի ետք, երբ այդ օրերուն կը վերադառնամ, ամէնէն զարմանալին այն է, թէ որքա՛ն սովորական դարձած էր մեզի անսովորը: Եւ որքան այսօր կը զգամ պակասը այդ օրերու մեր ղեկավարներու իմաստութեան ու հեռատեսութեան, տոքթոր Մելքոնի նման մարդոց:

Էհ, վալլահ:

**

Այս յօդուածաշարքին նախորդ գրութիւնները

Ա.- Կելիպոլի տուն թիւ 54  https://www.aztagdaily.com/archives/702461
Բ.- Մեծ հօրս մեծ հին ռատիոն https://www.aztagdaily.com/archives/703467
Գ.- Կիւզել Պոլիսն ու մեծ մայրս https://www.aztagdaily.com/archives/703889
Դ.- Պէյրութ, 70-ականներ https://www.aztagdaily.com/archives/705183
Ե.- Տանիքէ տանիք  https://www.aztagdaily.com/archives/705619
Զ.-  Երկու ապրիլ 24 https://www.aztagdaily.com/archives/706110
Է.- Հարպ https://www.aztagdaily.com/archives/706548
Ը.- Աղեքսանդրիոյ Փոքր Հայաշխարհը https://www.aztagdaily.com/archives/707002
Թ. Մայրս եւ ԼՕԽ-ի իր ընկերուհիները https://www.aztagdaily.com/archives/707943

ՅԱԿՈԲ ԼԱՏՈՅԵԱՆ

Եթէ Իրման մեր մէջ գտնուէր, հաւանաբար ամչկոտ ժպիտով մը պիտի ըսէր. «Պէտք չկայ»:

Այսօր անոր համեստութիւնը վիրաւորած կ՛ըլլանք, եթէ իր կամքէն անկախ նման հանդիսութիւն մը կազմակերպելու գաղափարը ունենանք:

Այսպէս էր ան ամբողջ կեանքին ընթացքին: Մարդկային եւ համեստ նկարագիրով բոլորին սրտերուն մէջ տեղ գրաւած էր:

Աշակերտական տարիներէն մինչեւ իր հասուն տարիքը ան մնաց նոյն սկզբունքին տէր: Ազնիւ, խոնարհ, բարեկիրթ, ժպտադէմ եւ դրական ներուժով լեցուն:

Տարբեր փուլերու եւ տարբեր պայմաններու մէջ անոր հետ գործակցելու բախտը ունեցած եմ` անկախ ընտանեկան ջերմ կապէն: Ամէն տեղ ու բոլոր ժամանակներուն ալ Իրման միշտ մնաց նոյն ալիքին վրայ, նոյն բարձրութեամբ եւ մանաւանդ` նոյն մեծութեամբ:

Իրմային յիշատակը յարգելը ինքնին երկու իմաստ ունի: Առաջինը իր օրինակով իր նմանները ապագային տեսնելու յոյսն է, իսկ երկրորդ` անոր հոգիին անթառամութիւնը պահելու բնական եւ ինքնակոչ մղումը:

Այսօր Իրման հեռացած է մեզմէ: Սակայն վստահ եմ, որ իւրաքանչիւրս իր առօրեայ կեանքին մէջ վայրի մը մէջ, որոշ պահ մը, այս կամ այն պայմանի կամ  կացութեան բերումով կը վերադառնայ դէպի Իրմային ներկայութիւնը, կը լսէ անոր իւրայատուկ ձայնը, որուն հնչեղութիւնը կը կրկնուի նորէն, եւ բոլորս յուզումով կը վերապրինք անոր հետ:

Իրմային համար հաւանաբար շատ բան ունինք ըսելիք, ընելիք եւ զգալիք: Կարեւորը Իրմային նմանները ունենանք մեր կեանքին մէջ, որպէսզի քիչ մը աւելի մարդկայնանանք, աւելի ազնուանանք եւ մանաւանդ` աւելի բարիանանք:

Իրմային ձայնը պիտի մնայ մեր հոգիներուն մէջ, այնքան ատեն որ հայ բանաստեղծութիւնը կ՛ապրի ու կը գոյատեւէ…

Յիշատակի երեկոները հաւաքական համախմբումով յիշելու եւ յարգելու պահեր են, բնականաբար, պէտք է այսպիսով Իրմային յիշատակը անթառամ մնայ մեր կեանքին մէջ: