ԼԵՄ-ի «Ռազմիկ» պաշտօնաթերթին ծնունդ տուող պայմաններուն, անոր անցած ուղիին, թերթի գործունէութեան բնոյթին եւ ՀՅԴ ԼԵՄ-ի աշխատանքներուն մէջ  անոր դերակատարութեան մասին «Ռազմիկ»-ի խմբագրական կազմը զրուցեց այս բոլորին մօտէն իրազեկ եղող, «Ռազմիկ»-ի ծնունդին մասնակից  Տարօն Տէր Խաչատուրեանի հետ:

«ՌԱԶՄԻԿ».- ՀՅԴ ԼԵՄ-ի հիմնադրութենէն տարի մը ետք` 21 յունուար 1974-էն սկսեալ, «Ազդակ» օրաթերթին մէջ կը սկսի լոյս տեսնել ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Երիտասարդական էջ»-ը: Ապա` մայիս 1983-ին, հիմը դրուեցաւ ՀՅԴ ԼԵՄ-ի սեփական պաշտօնաթերթին` «Ռազմիկ»-ին: Վերադառնալով «Ռազմիկ»-ի ստեղծման ակունքներուն` ինչպէ՞ս ծնաւ սեփական պաշտօնաթերթ մը ունենալու գաղափարը, եւ որո՞նք էին անոր ստեղծման հիմնական նպատակները:

ՏԱՐՕՆ ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ.- ԼԵՄ-ը հիմնուեցաւ 1973-ին, իսկ ճիշդ տասը տարի ետք լոյս տեսաւ ՀՅԴ ԼԵՄ-ի պաշտօնաթերթը` «Ռազմիկ»-ը: Սակայն միութեան սեփական օրկան մը ունենալու գաղափարը շատ աւելի կանուխ հասունցած էր. ՀՅԴ ԼԵՄ-ի պատգամաւորական ժողովներէն շարք մը արդէն բարձրաձայնած էին այդ անհրաժեշտութեան մասին:

Լիբանանի դաշնակցական երիտասարդութիւնը կրկնակի ճնշում կը կրէր. մէկ կողմէ` քաղաքացիական պատերազմին հետեւանքները, միւս կողմէ` 1975-էն սկիզբ առած ցուցական պայքարին թափը: Այս պայմաններուն մէջ կուտակուած էին գաղափարական, գաղափարախօսական, կազմակերպական եւ ընկերային այնքան նիւթեր, որ «Ազդակ»-ի լայն էջերը չէին կրնար ընդգրկել մեր զգացած այդ հոսքը, որ ԼԵՄ-ականները յօդուածագրութեամբ արտայայտուելու կարիքէն ու փափաքէն կը ծնէր:

Ասոր համար ալ «Ռազմիկ»-ը իր ճամբան սկսաւ ամսաթերթի հասկացողութեամբ, եւ առաջին օրէն ջանացինք պահել ամսական հերթականութիւնը:

Բայց արդէն 1984-ի փետրուարէն սկսեալ կացութիւնը Լիբանանի մէջ շատ վատթարացաւ, եւ դժուարութիւն ունեցանք Արեւմտեան Պէյրութի Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» տպարանին հետ կապ պահելու: Այդ պատճառով որոշ թիւեր երկու ամիսը մէկ կը հրատարակուէին:

ԼԵՄ-ի սեփական պաշտօնաթերթը ունենալու գաղափարը ուրեմն բաւական ատենէ ի վեր կենդանի էր: ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէին հետ կապ պահելով` խումբ մը երիտասարդներով քով քովի եկանք գործի սկսելու համար:

«Ռ.».- Ինչպէ՞ս որոշուեցաւ «Ռազմիկ» անունը:

Տ. Տ. Խ.- Այդ օրերուն խմբագրական կազմը կազմուած էր 6 ԼԵՄ-ականներէ` Սօսի Առաքելեան, Վերա Կոստանեան, Լուսինէ Ժամկոչեան, Փառէն Յովսէփեան, Հրաչ Ղազարեան եւ ես, որ խումբին միակ ոչ հայագիտականի ուսանողն էի:

Պաշտօնաթերթին անունը ճշդելու համար մեզի լայն ազատութիւն եւ արտօնութիւն տրուած էր: Երբ անդամներէն մէկուն տունը հաւաքուած էինք եւ կը քննարկէինք, թէ ի՛նչ անուն պիտի տանք պաշտօնաթերթին, այդ օրերուն «Մարտիկ» անունը մեզի համար իմաստաւոր էր, եւ քննարկումները այդ ուղղութեամբ կը զարգանային:

Յանկարծ տանտիկինը, որ մեզի համար սուրճ կը պատրաստէր եւ ներսէն կը լսէր մեր քննարկումը, գրեթէ բողոքելով եկաւ մեր քով եւ ըսաւ. «Ամէն ինչ Մարտիկ, Մարտիկ կ՛ընէք, այս մէկն ալ Ռազմիկ ըրէք»:

Այդ պահուն մենք արտայայտուեցանք, թէ ի վերջոյ անունը մենք պէտք է որոշենք, ոչ թէ` տանտիկինը: Սակայն միւս բոլոր անդամները համաձայնեցան, որ «Ռազմիկ» անունը շատ յարմար էր ԼԵՄ-ի պաշտօնաթերթին համար:

Այսպէս, «Մարտիկ» անունին փոխարէն` որդեգրուեցաւ «Ռազմիկ» անունը, որ հետագային դարձաւ ԼԵՄ-ի պաշտօնաթերթին անունը:

«Ռ.».- «Ռազմիկ»-ը ստեղծուած էր հայ երիտասարդութեան գաղափարական մթնոլորտը, գործունէութիւնն ու խօսքը աւելի լայն շրջանակներու հասցնելու նպատակով: Այդ օրերուն ո՞վ էր ձեր հիմնական թիրախային ընթերցողը, եւ ինչպիսի՞ գաղափարներ կ՛ուզէիք հասցնել երիտասարդութեան «Ռազմիկ»-ի միջոցով:

Տ. Տ. Խ.- «Ռազմիկ»-ը ԼԵՄ-ի պաշտօնաթերթն էր, բայց միայն ԼԵՄ-ականներու համար չէր: Մենք կը մտահոգուէինք, որ գաղափարապաշտ եւ ազգային հարցերով տոգորուած երիտասարդական մթնոլորտը, որ ԼԵՄ-ի մէջ կը գտնուէր, պէտք չէր մնար միայն ԼԵՄ-ի կեանքէն ներս:

Մենք ոչ միայն լիբանանահայ երիտասարդութիւնը կ՛ուզէինք դրդել «Ռազմիկ»-ի միջոցով, այլ նաեւ` արձագանգել համահայկական հարցերու: Ցուցական պայքարը եւ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման աշխատանքները, որոնք սկսած էին, միայն լիբանանեան հարցեր չէին: «Ռազմիկ»-ի միջոցով նոյնիսկ կ՛անդրադառնայինք Խորհրդային Հայաստանի հարցերու, որոնք այդ օրերուն որոշ չափով խորթ էին մեզի համար:

ԼԵՄ-ը «Ռազմիկ»-ի միջոցով կը փորձէր ազգային եւ գաղափարական հարցերը ընդարձակել ընդհանրապէս լիբանանահայ երիտասարդութեան ու նաեւ համահայկական երիտասարդութեան շրջանակներէն ներս:

«Ռազմիկ»-ի ստեղծման յաջորդ տարին ՀՅԴ Բիւրոյի Երիտասարդական գրասենեակը սկսաւ հրատարակել «Կայծեր» պարբերաթերթը, բայց անոնց միջեւ մրցակցութիւն չկար:

Շատ կարեւոր էր, որ արծարծուող նիւթերը, զորս խմբագրական կազմով կը ճշդէինք, ըլլային նիւթեր, որոնք երիտասարդութեան սրտին խօսէին, օրինակ` կ՛արծարծուէին ընկերային, քաղաքական, գաղափարական եւ բազմաթիւ այլ նիւթեր, որոնք պէտք էր հետաքրքրական եւ այժմէական ըլլային լիբանանահայ եւ ընդհանուր երիտասարդութեան համար:

«Ռ.».-  Սկզբնական տարիներուն ինչպէ՞ս կը կազմակերպուէր եւ կ՛իրականացուէր «Ռազմիկ»-ի հրատարակութիւնը, եւ որո՞նք էին ձեր դիմագրաւած հիմնական դժուարութիւնները:

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն տիրող պայմանները ի՞նչ ազդեցութիւն ունեցան «Ռազմիկ»-ի հրատարակութեան, խմբագրական աշխատանքներուն եւ բովանդակութեան վրայ:

Տ. Տ. Խ.- Վեց անդամներէ բաղկացած մեր խմբագրական կազմը շաբաթական դրութեամբ կը հաւաքուէր «Ազիրեան» ակումբին դիմաց գտնուող ԼԵՄ-ի կեդրոնին մէջ: Իւրաքանչիւր հինգշաբթի կէսօրին կը գումարէինք մեր ժողովը, ԼԵՄ-ի կեդրոնէն ներս ունէինք սենեակ մը, որ տրամադրուած էր «Ռազմիկ»-ի խմբագրութեան, եւ կը զբաղէինք յօդուածներու պատրաստութեամբ: Սակայն մենք չէինք բաւարարուեր միայն այս վեց անդամներուն յօդուածներով:

Այնքան կը փափաքէինք ընդլայնել ԼԵՄ-ականներու ստորագրութեամբ յօդուածներու շրջանակը, որ մեր աշխատանքին կը միանային նաեւ օժանդակ անդամներ, ինչպէս նաեւ` ոչ ԼԵՄ-ականներ, որոնք կը մասնակցէին իրենց յօդուածագրութեամբ:

Այդ քանի մը տարիներու ընթացքին կրցանք գտնել բազմատասնեակ անձեր, որոնք իրենց գրիչին զարկ կու տային եւ իրենց յօդուածներով, հարցազրոյցներով, հարցախոյզերով կը մասնակցէին թերթի աշխատանքին:

Միւս կողմէ, կազմակերպական առումով, մեզի համար շատ կարեւոր էր ապահովել, որ հրատարակութիւնը կանոնաւոր կերպով, ամսական դրութեամբ կատարուէր:  Ընդհանրապէս 24-32 էջնոց հրատարակութիւններ կ՛ըլլային, եւ մենք դժուարութիւն չէինք ունենար ամսական 15-20 ինքնագիր յօդուածներ ունենալու` նկարներով եւ այլ նիւթերով միասին: Այսինքն յօդուածի պակաս երբեք չէինք զգար:

Այդ օրերուն «Ռազմիկ» պաշտօնաթերթին գինը ճշդած էինք 5 լ.ո., որ կը համապատասխանէր շուրջ 1.25 տոլարի: Թերթը կը ծախուէր գրախանութներու մէջ Լիբանանի տարածքին, իսկ սփիւռքի տարբեր գաղութներուն մէջ ալ կը տարածուէր:

1975-ին սկսած պատերազմէն եւ 1982-ի իսրայէլեան գրաւումէն ետք, երբ շուրջ մէկուկէս տարի համեմատաբար հանդարտ շրջան մը եղաւ, այդ ժամանակաշրջանին հիմնեցինք «Ռազմիկ»-ը: Սակայն 1984-ի փետրուարին բախումներու վերսկսումը կրկին ծանր իրավիճակ ստեղծեց: «Ռազմիկ»-ը այդ պահուն տակաւին վեց ամսու հրատարակութիւն մըն էր, եւ ապահովական պայմաններուն պատճառով անոր հրատարակութիւնը կանոնաւոր կերպով շարունակելը դժուարացաւ:

Ես կը զբաղէի աշխատանքներու համադրութեամբ եւ այդ շրջանին խմբագրական կազմի ատենապետն էի: Սօսի Առաքելեանը պէտք էր երթար Արեւմտեան Պէյրութ, ուր կը գտնուէր մեր «Վահէ Սէթեան» տպարանը` իսլամական թաղամասի մը մէջ: Այդ օրերուն այնտեղ երթեւեկելը ինքնին մեծ դժուարութիւն մըն էր, եւ տպագրութեան աշխատանքները կազմակերպելու համար բազմաթիւ ապահովական խնդիրներ կը դիմագրաւէինք:

Սակայն այդ բոլոր պայմաններուն մէջ անգամ երիտասարդներուն մօտ մեծ խանդավառութիւն կար: Մնայուն կերպով նոր յօդուածներ կը բերուէին, եւ երիտասարդները իրենց գրիչով կը մասնակցէին «Ռազմիկ»-ի աշխատանքին:

Չմոռնալով նաեւ, որ «Ռազմիկ»-ի հիմնադրութենէն ընդամէնը երկու ամիս ետք տեղի ունեցաւ Լիզպոնի Հինգին անձնազոհական գործողութիւնը, որ բնականաբար մեծ արձագանգ գտաւ «Ռազմիկ»-ի էջերուն մէջ:

«Ռ.».- Ի՞նչ արձագանգներ կը ստանայիք ընթերցողներէն եւ ինչպէ՞ս կը զգայիք «Ռազմիկ»-ի ազդեցութիւնը երիտասարդութեան վրայ: Եղա՞ծ է պահ մը կամ դէպք մը, երբ զգացած էք, որ «Ռազմիկ»-ի նիւթերէն մէկը ազդեցութիւն ունեցած է երիտասարդի մը մտածելակերպին կամ գործունէութեան վրայ:

Տ. Տ. Խ.- Շատ պարագաներ եղած են:

Շատ կարեւոր հասկացողութիւն մը կայ ղեկավարման եւ առաջնորդութեան մէջ: Կը խօսինք talking the walk եւ walking the talk հասկացողութիւններուն մասին: Talking the walk, այսինքն` ինչ որ պիտի ընես` բացատրէ, որպէսզի կարենաս հաղորդակցիլ քու շարքերուդ հետ, քու ընկերներուդ հետ. թէ ո՛ւր կ՛երթաս, առաքելութիւնդ ի՛նչ է, տեսլականդ ի՛նչ է, ինչպէ՛ս պիտի երթաս եւ ո՛ւր կ՛ուզես հասնիլ:

Walking the talk` ըսելիքդ կիրարկէ: Այսինքն շարքերդ թող գիտնան, թէ ի՛նչ ուղղութեամբ կ՛երթաս, եւ հետերնին գործընկերութիւն ըրէ, որպէսզի կարենաս այդ մէկը իրագործել:

Մենք այդ մէկը «Ռազմիկ»-ի միջոցով շատ լաւ կրցանք ընել, որովհետեւ ԼԵՄ-ականներու մտածելակերպը, հարցերու մօտեցման եղանակը, բացատրութիւնները` թէ ի՛նչ կ՛ընենք եւ ի՛նչ նպատակով կ՛ընենք, ինչպէ՛ս պիտի չափենք յաջողութիւնը եւ ինչպէ՛ս պիտի բազմապատկենք այդ յաջող աշխատանքները, այս բոլորը կը փոխանցուէին «Ռազմիկ»-ի միջոցով:

Ըլլայ այդ մէկը Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման պարագային, Թուրքիայէն հատուցում պահանջելու պարագային, Լիբանանի հայ համայնքի իրաւունքներուն հետ կապուած հարցերու, համահայկական հարցերու կամ Խորհրդային Հայաստանի հետ կապուած հարցերու պարագային` այս բոլորին մէջ walking the talk եւ talking the walk կը պատահէր «Ռազմիկ»-ի միջոցով:

Շատ պատահած է, որ նոյնիսկ մասնաճիւղեր այցելէինք, կարծիքներ փոխանակէինք եւ տարբեր յօդուածներ քննարկէինք:

«Ռ.».- Եթէ այսօրուան փորձառութեամբ վերադառնայիք «Ռազմիկ»-ի սկզբնական տարիները, ի՞նչը տարբեր կերպով պիտի ընէիք` աշխատանքի կազմակերպման, բովանդակութեան կամ երիտասարդութեան հասնելու առումով:

Տ. Տ. Խ.- Այսօր` վերջին 20 տարիներուն, քլիշէ դարձած խօսքերէն մէկը ընկերային ցանցերն են:

Ի մտի ունեցէք, որ այն ատեն ամէն ինչ analogue էր, թուայնացուած չէր: Այսինքն դաշնակցական մամուլին դերակատարութիւնը շատ մեծ էր եւ կարեւոր` մեր պատմութեան ընթացքին, բոլոր գաղութներուն մէջ, մանաւանդ` սփիւռքի:

Մենք, երբ պետականութիւն չենք ունեցած, մեր առաջին թերթը` «Ազդարար»-ը, հիմնած ենք 1793-ին, Մատրաս, Հնդկաստան:

Այսօրուան մամուլին մէկ մասը փոխադրուած է թուայնացման: Այսօր շատ քիչ բան տարբեր պիտի ըլլար անցեալէն, որովհետեւ Լիբանանի երիտասարդութիւնը, 100 տոկոս հայ զգալուն կողքին, 100 տոկոս լիբանանցի կը զգայ, եւ այդ մէկը միւսին վնաս չի հասցներ:

Եւ այդ պայմաններուն մէջ, երբ ցուցական պայքարը նոր թափ ստացած էր, ԼԵՄ-ի ընկերներուն մտային, հոգեկան եւ ֆիզիքական մասնակցութիւնը լուրջ հարց էր: Շատ կարեւոր էր, որ այդ մէկը գաղափարական իմաստով «Ռազմիկ»-ի միջոցով գտնէր իր արձագանգը:

Մեծ տարբերութիւններ չկան: Եթէ այսօր մենք նմանօրինակ աշխատանքներ ուզենք ընել, արդէն այդ մէկը կ՛ընենք 50-60 տոկոսով ընկերային ցանցերու միջոցով: Իսկ բովանդակութեան իմաստով, հիմնական նպատակը «Ռազմիկ»-ին այն է, թէ ինչպէ՛ս ընենք, որ օրուան այդ մթնոլորտը չշեղէ լիբանանահայ երիտասարդութիւնը:

Մեր այսօրուան մարտահրաւէրը պիտի ըլլայ, թէ ներկայ թուայնացուած աշխարհին մէջ, անոր բոլոր տագնապներով, ինչպէ՛ս պիտի կարենանք լիբանանահայ երիտասարդը, իսկ յատուկ կերպով` ԼԵՄ-ը, ճիշդ պատնէշներու վրայ պահել, որպէսզի չյուսահատի ներկայ Հայաստանի կողմէ մեր առջեւ դրուած դժուարութիւններէն, աշխարհաքաղաքական վերիվայրումներէն, Արցախի հայաթափումին հետ կապուած հարցերէն:

Այս մէկը միջոց է, նպատակ չէ. իբրեւ զէնք կ՛օգտագործուի` այս երիտասարդութիւնը ճիշդ կերպով ուղիղ նպատակին հասցնելու:

«Ռ.».- Այսօր, որքան ալ աշխատինք ու պայքարինք, մեր առջեւ կանգնած մեծագոյն մարտահրաւէրներէն մէկը անտարբերութիւնն է: Հարցը կը մնայ` ինչպէ՞ս կարելի է պայքարիլ անտարբերութեան դէմ եւ արթնցնել պատասխանատուութեան ու մասնակցութեան ոգին:

Տ. Տ. Խ.- Նախքան հարցի մը լուծումին հասնիլը` կը փնտռենք անոր արմատները: Նոյնն ալ անտարբերութեան պարագային է:

Ընկերային ցանցերո՞ւ, թէ՞ համաշխարհայնացման պատճառով է: Ուրեմն կ՛արժէ ուսումնասիրել, թէ անտարբերութեան բուն պատճառը ի՛նչ է:

Նաեւ կայ Արցախի հայաթափման պատճառով յուսախաբութիւնը ժողովուրդին մէջ, ինչ որ կրնայ անտարբերութիւն պատճառել, որովհետեւ շատ ծանր հարուած էր: Նաեւ` Լիբանանի մէջ տնտեսական տագնապը: Իսկ եթէ այսպիսի օրինակներ կան, ի՞նչ է անոնց դարմանը: Մենք ընդհանրապէս կը տեսնենք, որ որոշ մարզերու  մէջ աշխատանքներ կան, ուր ինչ ալ ըլլայ, միշտ նոր ուժեր կու գան աշխատելու: Օրինակ` Հայ դատի աշխատանքը սփիւռքի տարբեր  շրջաններուն մէջ:

Եթէ կարդանք մեր պատմութիւնը, եղած են այսպիսի շրջաններ, ուր յանկարծ ետդարձի մէջ եղած ենք, սակայն մենք նաեւ միշտ կրցած ենք այդ վիճակէն դուրս գալ, որքան որ ալ վատ եղած են մեր պայմանները:

Ես միշտ զարմացած եմ, որ 1917-ին, Ցեղասպանութենէն տակաւին նոր ելած ժողովուրդ մը, ինչպէ՞ս մեր ղեկավարները կրցած են իրենք զիրենք վերալիցքաւորել, որ կարենան կրկին տրամադրութիւն ունենալ աշխատելու: Ո՜ւր մնաց 1918-ի Սարդարապատը եւ ամբողջ անկախ պետականութիւն մը ստեղծելը:

Ուրեմն կան այս փուլերը, եւ անոր լաւագոյն բժիշկը դո՛ւք էք:

Ձեր շրջանը դուք կը ճանչնաք: Այն անտարբերութիւնը, որ կը տեսնէք ԼԵՄ-ական կամ լիբանանահայ երիտասարդութեան մօտ, դուք էք, որ կը տեսնէք, եւ անպայմանօրէն նոյն պատճառները չունին:

Մենք ունինք փաստուած օրինակներ. անիւը վերստեղծելու պէտք չունինք:

Ձեր պատասխանը եւ հարցերուն դարմանը դուք պիտի գտնէք` երիտասարդութիւնը յանձնառու պահելու մեր Դատին:

Դաշնակցութիւնը գոյութիւն ունի միայն երկու բան ընելով` Հայաստանի պետականութեան գոյութեան ապահովումը եւ Հայ ժողովուրդի ֆիզիքական ապահովումը:

«Ռ.».- ՀՅԴ 35-րդ Ընդհանուր ժողովը, իր որոշումներուն մէջ նշած է` Կուսակցութեան գաղափարական-ռազմավարական, ծրագրային ու մարտավարական մօտեցումներու մշակման ու գիտական-մտաւորական շրջանակներէ ներս անոնց քննարկման ու տարածման հարթակներ դիտարկել «Դրօշակ» պաշտօնաթերթն ու «Վէմ» հանդէսը: Այս ծիրին մէջ, հաշուի առնելով, որ «Ռազմիկ»-ը երիտասարդութեան ուղղուած պաշտօնաթերթ է, ինչպէ՞ս կրնայ ան իր գործօն մասնակցութիւնը բերել այս գաղափարական ու մտաւորական աշխատանքին եւ նպաստել երիտասարդութեան մէջ այդ մօտեցումներու տարածման ու զարգացման:

Տ. Տ. Խ.- «Վէմ»-ը անպայմանօրէն պէտք է դիտէք իբրեւ Հայաստանի մէջ հրատարակուող երեք կամ չորս հետազօտական, հայագիտական հանդէսներէն եւ ՀՅԴ Բիւրոյի հրատարակութիւններէն մէկը: Բայց եթէ «Վէմ»-ը շատ մտաւորական է, կրնաք հետեւիլ «Դրօշակ»-ին, որ իւրաքանչիւր ամիս լոյս կը տեսնէ` ըլլայ թուայնացուած կամ տպագիր: Նախ կարդացէք «Վէմ»-ի եւ «Դրօշակ»-ի այդ յօդուածագրութիւնները: Նաեւ «Ազդակ»-ը յաճախ լոյս կ՛ընծայէ այդ յօդուածները իր էջերուն մէջ` ըլլան անոնք առցանց թէ տպագիր:

Եւ ետքը կ՛ուզեմ շարունակել` ըսելով, որ դուք ալ մասնակցութիւն բերէք` գրելով յօդուածներ:

Կրնաք նաեւ ձեր «Ռազմիկ»-ի որոշ յօդուածները ղրկել «Դրօշակ»-ին` այդպէս բերելով ձեր մասնակցութիւնը իբրեւ դաշնակցական երիտասարդութիւն:

Քաջալերեցէք, խանդավառեցէք ներկայ երիտասարդութիւնը, որովհետեւ ձեր ստեղծագործ միտքերը առաւելաբար առողջ եւ արդիւնաւէտ են այս տարիքներուն գրուած յօդուածներուն մէջ: Դուք ձեզ մղեցէք այդ ուղղութեամբ` գրելու եւ արտադրելու միտքեր:

Նաեւ ձեր տուած հարցումներուն պատասխանները որոնեցէք, թէ ինչպէ՞ս կրնանք լիբանանահայ երիտասարդին մօտ անտարբերութեան առաջքը առնել:

Մենք միակ կուսակցութիւնն ենք, որ թէ՛ հայրենիք` Հայաստան կը կերտենք, թէ՛ սփիւռք կը կերտենք` փորձելով հայ ժողովուրդը մեր շուրջը բոլորել:

Հարցազրոյցը վարեցին եւ արտագրեցին
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «ՌԱԶՄԻԿ» ՊԱՇՏՕՆԱԹԵՐԹԻ ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ
ԿԱԶՄԻ ԱՆԴԱՄՆԵՐ` ՃՈՐՃ ՏԵՄԻՐՃԵԱՆ ԵՒ ԼՈՐԻ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

ՅԱՐՈՒԹ ՄԱՎԵԱՆ

Պետութիւն մը ե՞րբ կ՛ոչնչանայ:

Պետութիւն մը կ՛ոչնչանայ, երբ ան կը կորսնցնէ իր տարածքը, կը տկարանան իր հաստատութիւնները, կը ձախողի իր դիւանագիտութիւնը, եւ ժողովուրդը կը դադրի իր պետականութեան մասին ռազմավարական կերպով մտածելէ:

Արցախի Հանրապետութեան հռչակման 35-ամեակը միայն անցեալը յիշելու առիթ չէ: Ան նաեւ առիթ է մտածելու պետականութեան, ազգային ռազմավարութեան եւ մեր սերունդին պատասխանատուութեան մասին:

2 սեպտեմբեր 1991-ին հռչակուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը, իսկ 10 դեկտեմբերին տեղի ունեցաւ անկախութեան հանրաքուէն: Հանրապետութիւնը, սակայն, չստացաւ միջազգային ճանաչում:

35 տարիներ ետք հիմնական հարցը միայն այն չէ, թէ ի՞նչ հռչակուեցաւ 1991-ին, այլ` ի՞նչ կառուցուեցաւ կամ չկառուցուեցաւ անկէ ետք, եւ ինչո՞ւ:

«Հռչակումը պետականութեան սկիզբն է, ոչ թէ` անոր ամբողջացումը»:

Պետականութիւնը միայն դրօշ, սահման կամ զինուորական յաղթանակ չէ: Ան հաստատութիւն, տնտեսութիւն, ժողովուրդ, դիւանագիտութիւն եւ անվտանգութեան երկար ռազմավարութիւն է: Ուստի պէտք է հարցնել. «Անկախութիւնը միայն իրաւո՞ւնք է, թէ՞ ինքնուրոյն գոյատեւելու կարողութիւն»:

1990-ականներու ռազմական յաջողութիւններէն ետք Արցախի հարցը ընկալեցի՞նք իբրեւ լուծուած խնդիր, երբ ան տակաւին միջազգային եւ քաղաքական չլուծուած հարց էր: Այս հարցումը մեղադրելու համար չէ, այլ` հասկնալու, որովհետեւ «յաղթանակը իրադարձութիւն է, իսկ յաղթանակի պահպանումը` համակարգ»:

2020-ի 44-օրեայ պատերազմը արմատապէս փոխեց իրավիճակը: Բայց միայն «ինչո՞ւ պարտուեցանք» հարցումը բաւարար չէ: Պէտք է հարցնել` արդեօք ռազմական պատրաստութիւնը համապատասխա՞ն էր պատերազմի փոփոխուած բնոյթին, եւ ազգային անվտանգութիւնը դիտուա՞ծ էր իբրեւ ռազմական, քաղաքական, տնտեսական եւ դիւանագիտական ամբողջական համակարգ:

Սեպտեմբեր 2023-ին, ռազմական գործողութիւններէն ետք, Արցախի գրեթէ ամբողջ հայ ժողովուրդը բռնի տեղահանուեցաւ: Այդ իրողութենէն ետք հարցադրումները եւս փոխուեցան. ինչպէ՞ս պահպանել Արցախի հայութեան իրաւունքները, սեփականութեան փաստաթուղթերը եւ մշակութային ժառանգութիւնը: Գործնական իմաստով, ի՞նչ կը նշանակէ վերադարձի իրաւունք:

Միջազգային արդարադատութեան դատարանը 17 նոյեմբեր 2023-ին ժամանակաւոր միջոցներով հրահանգեց ապահով վերադարձի առիթ: Բայց այստեղ կը ծագի աւելի խոր հարցում մը.

«Իրաւունք ունենալը եւ այդ իրաւունքը գործադրելու կարողութիւն ունենալը նոյն բա՞նն են»:

Ո՞վ պիտի պատմէ պատմութիւնը

Այսօր Արցախի հարցը նաեւ պատմական եւ մշակութային ժառանգութեան հարց է: Սեպտեմբեր 2026-ին Ազրպէյճանի իշխանութիւններուն դէպի բռնագրաւեալ Արցախ կազմակերպած այցելութեան ընթացքին օտար դիւանագէտներ այցելեցին Գանձասար եւ Դադիվանք, ուր Ազրպէյճանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաճիեւ այս վանքերը ներկայացուց իբրեւ կովկասեան-աղուանական քրիստոնէական ժառանգութեան մաս:

Գանձասարի մէջ ան պնդեց, որ վանքը ոչ թէ հայկական, այլ աղուանական է: Աւելի՛ն. ան նոյնիսկ ծաղրեց հայերը, երբ Գանձասարի մատենադարանի ցուցասրահին մէջ դիւանագէտներուն ըսաւ, որ հոն հայերը հին գիրքերու ցուցահանդէս կազմակերպած են, ապա` իբր թէ բանալով ձեռագիրներու հատոր մը, դիւանագէտներուն ցոյց տուաւ այդ գիրքերուն դատարկ էջերը, իսկ դիւանագէտները արձագանգեցին անհեթեթ ծիծաղով:

Գանձասարի ձեռագիրներուն շուրջ ստեղծուած վէճին մասին Մատենադարանը պարզաբանեց, որ այնտեղ ցուցադրուած ձեռագիրները վերարտադրութիւններ էին, իսկ բնագիրները կը պահպանուին Երեւանի մէջ:

Այս զարգացումները մեզի կը ներկայացնեն կարեւոր հարց մը.

Եթէ ժողովուրդ մը այլեւս ֆիզիքապէս ներկայ չէ իր պատմական միջավայրին մէջ, ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի պատմէ այդ տարածքին պատմութիւնը:

Հետեւաբար ձեռագիրներու, արձանագրութիւններու, եկեղեցիներու, խաչքարերու եւ արխիւներու ուսումնասիրութիւնն ու փաստագրումը կը դառնան ազգային անհրաժեշտութիւն:

Երբ պատմութիւնը կը վիճարկուի, արխիւը կը դառնայ ապացոյց, իսկ գիտելիքը` ժառանգութիւնը պահպանելու միջոց:

Այստեղ հարցը կը հասնի մեզի` երիտասարդութեան:

«Ազգային յիշողութիւնը ինքնին ռազմավարութիւն չէ»:

Արցախի մասին խօսիլը անհրաժեշտ է, սակայն միայն այդ բաւարար չէ: Անհրաժեշտ են` պատմաբաններ, դիւանագէտներ, միջազգային իրաւունքի մասնագէտներ, լրագրողներ եւ մշակութային ժառանգութեան հետազօտողներ: Երիտասարդութեան ազգային պարտականութիւնը միայն դիրքորոշում ունենալ չէ, այլ` կարողութիւն ստեղծել:

Եթէ երիտասարդական կառոյց մը միայն նոյն կարգախօսները կը կրկնէ, բայց չի պատրաստեր մասնագէտներ, չի կատարեր հետազօտութիւն եւ չի մշակեր նոր գաղափարներ, արդեօք ան լիովին կը կատարէ՞ իր առաքելութիւնը:

Այս պատճառով Արցախի Հանրապետութեան հռչակման 35-ամեակը կարելի է ամփոփել մէկ հիմնական հարցումով.

«Մենք Արցախը միայն պիտի յիշե՞նք, թէ՞ նաեւ պիտի ուսումնասիրենք»:

Մեզմէ առաջ եկած սերունդներուն համար Արցախը եղաւ պայքար, ազատագրական շարժում եւ պետականութեան կառուցում: Մեր սերունդը ժառանգեց նաեւ` պատերազմ, կորուստ, տեղահանութիւն եւ անորոշութիւն:

Մենք չենք կրնար փոխել այն, ինչը արդէն պատահած է: Բայց կրնանք որոշել, թէ ի՛նչ պիտի ընենք այդ պատմութեան հետ:

Պիտի բաւարարուի՞նք միայն Արցախի անունը կրկնելով, թէ՞ պիտի ուսումնասիրենք անոր պատմութիւնը, պահպանենք մշակութային ժառանգութիւնը, փաստագրենք ժողովուրդին փորձառութիւնը եւ փոխանցենք զայն յաջորդ սերունդներուն:

Արցախը մեր սերունդին համար միայն անցեալի պատմութիւն չէ:

Ան յիշողութիւն, դաս, պատասխանատուութիւն եւ ժառանգութիւն է:

Ուրեմն մեր խոստումը պէտք չէ ըլլայ միայն` «Մենք չենք մոռնար»:

Ան պէտք է ըլլայ նաեւ`

«Մե՛նք պիտի ուսումնասիրենք: Մե՛նք պիտի պահպանենք: Մե՛նք պիտի փաստագրենք: Մե՛նք պիտի փոխանցենք»:

Շնորհաւոր` Արցախի Հանրապետութեան անկախութեան 35-ամեակը:

Արցախը պիտի ապրի նաեւ մե՛ր միջոցով` մե՛ր յիշողութեան, մե՛ր գիտելիքին, մե՛ր մշակոյթին եւ մե՛ր պատասխանատուութեան մէջ:

ՄԻՐԷՅ ԺՄՄՕ

2 սեպտեմբերը միշտ յատուկ նշանակութիւն ունեցած է մեզի համար: 2 սեպտեմբեր 1991-ին հռչակուեցաւ Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը` արտայայտելով Արցախի հայութեան կամքը, ազատութեան ձգտումը, դիմադրութիւնը եւ հայրենի հողին վրայ ապրելու իրաւունքը:

Սակայն այսօր` 35 տարիներ ետք, 2 սեպտեմբերը կը յառաջացնէ ուրիշ զգացում մը: Կայ հարցում մը, որ դժուար է ուղղել, սակայն պէտք է համարձակինք տալ.

Ինչո՞ւ կը յիշենք Արցախի անկախութիւնը, երբ Արցախի Հանրապետութիւնը այլեւս գոյութիւն չունի:

Այսօր չենք կրնար խօսիլ Արցախի մասին այնպէս, կարծես թէ ոչ մէկ բան պատահած է: 2020-ի պատերազմէն ետք Արցախի կացութիւնը վատթարացաւ, իսկ 2023-էն ետք Արցախի հայութիւնը ստիպուեցաւ լքել իր տուները եւ իր նախնիներուն հողը: Աւելի քան հարիւր հազար հայեր հեռացան Արցախէն` իրենց ետին ձգելով տուներ, դպրոցներ, եկեղեցիներ, մշակութային կոթողներ եւ բազմաթիւ յիշատակներ:

Ուրեմն ի՞նչ կը տօնենք այսօր:

Արցախը միայն կառավարութիւն, դրօշ կամ քարտէսի վրայ սահման մը չէ: Արցախը ժողովուրդ է, որ ապրեցաւ այդ հողին վրայ, կառուցեց դպրոցներ եւ դաստիարակեց սերունդներ: Արցախը տուն է, եւ այդ տունը այսօր դատարկ է:

Բայց Արցախի Հանրապետութեան կորուստը չի նշանակեր, որ 2 սեպտեմբերը այլեւս իմաստ չունի: Մենք կը նշենք ժողովուրդին արդար կամքը` իր ճակատագիրը ինքնուրոյն կերպով որոշելու: Մենք կը յիշենք բոլոր անոնք, որոնք իրենց կեանքը զոհեցին այդ հողին համար:

Իսկ մեզի` երիտասարդներուս համար, այսօր մեր դերը, աւելի քան երբեք, կարեւոր է:

Ոմանք երբեք չեն տեսած Արցախը,  չեն քալած Ստեփանակերտի փողոցներուն մէջ, չեն ապրած Արցախի գիւղերուն մէջ: Անոնք Արցախի մասին շատ բաներու ծանօթ են լուսանկարներէն, պատմութիւններէն եւ հայրենակիցներու վկայութիւններէն:

Եւ ճիշդ այդ պատճառով մեր պատասխանատուութիւնը աւելի մեծ է: Մենք այն սերունդն ենք, որ պէտք է յիշէ, սորվի եւ փոխանցէ:

Պէտք է լսենք Արցախի ժողովուրդին պատմութիւնները, պահպանենք անոնց յիշողութիւնները եւ զանոնք փոխանցենք յառաջիկայ սերունդներուն: Անոնց պէտք է սորվեցնենք, թէ ի՛նչ է Արցախը, ոչ միայն իբրեւ քաղաքական հարց, այլ` ապրուած հայրենիք:

Երիտասարդութիւնը միայն ապագան չէ, երիտասարդութիւնը նաեւ անցեալի պաշտպանն է:

Եթէ մենք չյիշենք, չսորվինք եւ չպատմենք, ուրիշներ կրնան մեր պատմութիւնը նենգափոխել:

Ուրեմն 2 սեպտեմբերը պէտք է ըլլայ ոչ միայն յիշելու, այլ նաեւ պատասխանատուութեան օր: Օր մը` հարցնելու, սորվելու եւ որոշելու, թէ մենք ի՛նչ պիտի ընենք մեզի ժառանգուած այս պատմութեան հետ:

Այնքան ատեն որ հայ երիտասարդ մը կը յիշէ, կը պատմէ եւ կը փոխանցէ Արցախի պատմութիւնը, 2 սեպտեմբերը պիտի շարունակէ իմաստ ունենալ:

Արցախը կորսնցուցինք իբրեւ տարածք, սակայն չենք կրնար ջնջել մեր յիշողութենէն:

Անիկա պատմական պահու մը սառեցուած դրուագը չէ, այլ անդադար բաբախող զարկերակ մըն է, որ այսօր, աւելի քան երբեք, կը բախի մեր իրականութեան դռներուն: Հինգ երիտասարդներու սխրանքը ինքնանպատակ զոհողութիւն չէր, այլ` հաւաքական անտարբերութեան եւ քաղաքական լռութեան դէմ արձակուած ամէնէն բարձրագոչ ահազանգը:

Այսօր այդ ահազանգը նոյն թափով, սակայն տարբեր ձեւաչափով կը հնչէ, որովհետեւ ճակատները փոխուած են, բայց վտանգները մնացած են նոյնքան ահաւոր:

Մերօրեայ պայքարը չի պահանջեր զէնքի պայթիւն, բայց կը պահանջէ կամքի անխախտ ամրոցներ, որոնք կը դիմադրեն արդի աշխարհի համահարթեցման հոսանքներուն: Երբ սերունդ մը կը կանգնի հոգեւոր, մշակութային ու ազգային տագնապներու դիմաց, Լիզպոն հինգը կը դառնայ բարոյական չափանիշ:

Արժանի՞ ենք այսօր այդ յիշատակին, երբ ազգային ինքնութիւնը կը հալի համաշխարհայնացման մէջ, եւ երբ անտարբերութիւնը կը դառնայ կեանքի դիւրին ուղեցոյց: Իսկական պայքարը այսօր կը մղուի` հայ դպրոցի լուսաւոր դասարաններուն մէջ, միութենական ակումբներուն, համայնքային կեանքի աշխուժացման մէջ, լրատուական դաշտի պատնէշներուն վրայ եւ մեր հաւաքական գիտակցութեան սահմաններէն ներս:

Հո՛ն է, որ հայ երիտասարդը ամէն վայրկեան կ՛ընտրէ տէր կանգնիլ իր արմատներուն` մերժելով դիւրին ու հանգիստ կեանքի պատրանքները եւ յանձնառութիւնը դարձնելով առօրեայ ապրելակերպ:

Լիզպոնի տղաքը իրենց կեանքով չգրեցին անձնատուութեան դասագիրք, այլ գծեցին արժանապատուութեան անզիջող ճանապարհը: Անոնք չզոհուեցան, որ մենք յուզուինք կամ յուսահատինք, այլ զոհուեցան, որպէսզի մենք սորվինք կանգուն մնալ:

Ուստի, մեր պատգամը յստակ է. ան, որ կը կարծէ, թէ Լիզպոն հինգը անցեալի փոշոտ էջերուն կը պատկանի, չարաչար կը սխալի: Այդ կրակը այսօր կ՛ապրի երակներուն մէջ իւրաքանչիւր հայ երիտասարդի, որ կը մերժէ ծունկի գալ մարտահրաւէրներու դիմաց, կը մերժէ ձուլուիլ ու կը շարունակէ կառչած մնալ իր իրաւունքներուն:

Իբրեւ ՀՅԴ-ի Լիբանանի երիտասարդական միութիւն` մենք չենք սգար մեր հերոսները, մենք կը շարունակենք անոնց կիսատ ձգած ճանապարհը` կառուցելով, պայքարելով եւ յաղթելով ամէնուրեք: Այսօր մեր երդումը նոյնն է. դառնալ այն շանթը, որ կը ճեղքէ խաւարը, եւ ապացուցել, որ Լիզպոնի կայծը երբեք չմարող հուր է:

Իբրեւ դաշնակցական երիտասարդներ` մեր առաքելութիւնն է այս կտակը փոխանցել ոչ միայն խօսքերով, այլ նաեւ` գործով, որպէսզի ապագայի հայ երիտասարդը նոյն հպարտութեամբ ու ոգեշնչումով շարունակէ երթը դէպի յառաջ:

«Ազգ մը, որ կը պայքարի, երբեք չի պարտուիր»:

ՀՅԴ-ԼԵՄ

Լիզպոնի գործողութեան հինգ անձնազոհ եւ տիպար հայորդիներուն արարքին մասին ԼԵՄ-ականներուն մտածումներուն ծանօթանալու նպատակով անոնց ուղղուեցան հետեւեալ 5 հարցումները: 

1.- Այսօրուան երիտասարդութիւնը ինչո՞ւ պէտք է Լիզպոնի գործողութիւնը նշէ:
2.- Այսօր ինչպէ՞ս կարելի է Լիզպոնի անձնուրաց տղոց յիշատակը վառ պահել:
3.- Եթէ Լիզպոնի գործողութիւնը տեղի չունենար, ի՞նչ պիտի ըլլար հայ ժողովուրդի ապագան:
4.- Աշխարհի մէջ զանազան փոփոխութիւններու լոյսին տակ ինչպէ՞ս կարելի է Լիզպոնի պատգամը փոխանցել հանրութեան եւ յատկապէս հայ երիտասարդութեան:
5.- Այսօր կը փորձեն հայ ժողովուրդին մոռցնել տալ Արցախը, հայ ռազմաքաղաքական գերիներ Ազրպէյճանի մէջ բանտարկուած են, եւ Արցախի հայութիւնը իր երկրէն դուրս կը բնակի: Լիզպոնի օրինակին հետեւելով` ինչպէ՞ս կարելի է Արցախի հիմնահարցը միջազգային ատեաններու վրայ բարձրաձայնել:

Ստորեւ` տրուած պատասխաններն ու երիտասարդներուն մտորումները:

1.- Այսօրուան երիտասարդութիւնը պէտք է նշէ Լիզպոնի գործողութիւնը, որովհետեւ ան անձնազոհութեան, հայրենասիրութեան եւ ազգային արժանապատուութեան բարձրագոյն օրինակն է: Լիզպոնի հինգ երիտասարդները իրենց կեանքը զոհաբերեցին, որպէսզի աշխարհը կրկին լսէ հայ ժողովուրդին ձայնը եւ չմոռնայ մեր ազգին իրաւունքները: Անոնք ցոյց տուին, որ երիտասարդութիւնը կրնայ ազգի պայքարի եւ վերածնունդի շարժիչ ուժը դառնալ:

2.- Լիզպոնի հերոսներու յիշատակը կարելի է վառ պահել` անոնց կեանքը եւ գաղափարները ուսումնասիրելով, յիշատակի ձեռնարկներ կազմակերպելով, դասախօսութիւններով եւ անոնց պատգամը նոր սերունդներուն փոխանցելով: Սակայն ամէնէն կարեւորը` անոնց յիշատակը կը մնայ ազդու, երբ հայ երիտասարդը կը շարունակէ ծառայել իր ազգին, կը պաշտպանէ հայկական իրաւունքները եւ երբեք չի հրաժարիր ազգային պահանջներէն:

3.- Եթէ Լիզպոնի գործողութիւնը տեղի չունենար, միջազգային հանրութեան ուշադրութիւնը հաւանաբար այդքան ուժեղ ձեւով չէր սեւեռուեր հայկական հարցերուն վրայ: Լիզպոնի գործողութիւնը արթնցուց ազգային գիտակցութիւնը եւ նոր ոգի ներշնչեց հայ երիտասարդութեան: Առանց այդ օրինակին` հայ ժողովուրդի պայքարը կրնար աւելի լուռ եւ տկարացած շարունակուիլ:

4.- Այսօր, երբ տեղեկատուական պատերազմները մեծ դերակատարութիւն ունին, Լիզպոնի պատգամը պէտք է փոխանցել ընկերային ցանցերու, կրթական ծրագիրներու, վաւերագրական տեսերիզներու եւ մշակութային ձեռնարկներու միջոցով: Պէտք է երիտասարդութեան փոխանցել, որ Լիզպոնի պատգամը միայն անցեալի յիշատակ չէ, այլ նաեւ կոչ` ազգին հաւատարիմ մնալու, արդարութեան համար պայքարելու եւ ազգային կորուստներուն հետ երբեք չհաշտուելու:

5.- Լիզպոնի հերոսները մեզի սորվեցուցին, որ երբ աշխարհի խիղճը կը լռէ, հայ երիտասարդութիւնը պէտք է իր ժողովուրդի ձայնը դառնայ: Այսօր Արցախի հարցը մոռացութեան տալու փորձեր կան, սակայն հայ երիտասարդին պարտքն է չարտօնել, որ հայ ժողովուրդի ցաւը եւ իրաւունքները միջազգային օրակարգէն անհետանան:

Լիզպոնի պատգամը այսօր, աւելի քան երբեք, արդիական է. ան մեզի կոչ կ՛ուղղէ` չլռելու, չյուսահատելու եւ պայքարը շարունակելու, մինչեւ արդարութիւնը յաղթէ, եւ հայ ժողովուրդի իրաւունքները լիովին վերականգնին: Ազգ մը, որ կը մոռնայ իր հերոսները եւ իր կորուստները, կը վտանգէ իր ապագան, իսկ ազգ մը, որ կը պայքարի, երբեք չի պարտուիր:

ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ԱԼԵՄԵԶԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Ա. Շիրակեան» մասնաճիւղ

«Անկարելին Կարելի Կը Դառնայ,
Եթէ Միասնական Ըլլանք»

1.- Մեր երիտասարդութիւնը պէտք է յիշէ Լիզպոնի գործողութիւնը, որովհետեւ անոնք իրենց կեանքը զոհաբերեցին մեր նպատակին համար: Անոնք ցոյց տուին, որ «Ազատութիւն կամ մահ»-ը պարզապէս խօսքեր չեն:

2.- Լիզպոնի հինգի յիշատակը կարելի է վառ պահել մեր յեղափոխական եւ կամաւոր աշխատանքով, անոնց ուղին եւ միտքը շարունակելով, ինչպէս նաեւ` ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի նպատակը մեր մտքերուն մէջ պահելով: Նոյնիսկ երբ ամէն ինչ դժուար թուի, պէտք չէ յուսահատինք:

3.- Եթէ Լիզպոնի գործողութիւնը տեղի չունենար, հայութիւնը, մանաւանդ` երիտասարդութիւնը, կրնար յուսահատ մտածումներ ունենալ: Լիզպոնի հինգը մեզի սորվեցուց, որ պէտք է առանց վարանելու պայքարինք մեր իրաւունքներուն համար:

4.- Անոնց գործողութենէն օրինակ առնելով` պէտք է մեր առօրեայ կեանքին մէջ շարունակենք բարձր պահել մեր ազգային արժէքները, անոնց նման վճռական ըլլանք եւ ցոյց տանք, որ ամէն դժուարութիւն կարելի է յաղթահարել:

5.- Լիզպոնի գործողութենէն կը սորվինք, որ անկարելին կարելի կը դառնայ, եթէ միասնական ըլլանք, մեր նպատակին հաւատանք եւ պայքարը շարունակենք, մինչեւ հասնինք մեր իտէալական Հայաստանին:

ՄԱՅՔ ՄԱՐՍՈՒՎԱՆԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Ա. Շիրակեան» մասնաճիւղ

«Հինգ Հերոս, Մէկ Պատգամ.
Շարունակել Հայ Դատի Ուղին»

1.- Այսօրուան երիտասարդութիւնը պէտք է նշէ Լիզպոնի գործողութիւնը, որովհետեւ անիկա հայ երիտասարդի ազգային գիտակցութեան, անձնազոհութեան եւ անսակարկ հաւատքի խորհրդանիշն է: Լիզպոնի հինգ հերոսները իրենց կեանքը զոհաբերեցին` համայն աշխարհին յիշեցնելու, որ Հայ դատը չէ մոռցուած, եւ հայ ժողովուրդը պիտի շարունակէ պահանջել իր արդար իրաւունքները: Անոնց օրինակով մենք կը սորվինք, թէ հայրենասիրութիւնը լոկ խօսքերով չէ միայն, այլ` պատասխանատուութեամբ, նուիրումով եւ պատրաստակամութեամբ` ծառայել ազգին ու հայրենիքին: Այսօր մենք պարտաւոր ենք պահպանել անոնց յիշատակը եւ շարունակել անոնց սկսած պայքարը:

2.- Անոնց յիշատակը վառ պահելու լաւագոյն ձեւը ոչ միայն յուշահանդէսներով ու ոգեկոչման խօսքերով է, այլ նաեւ անոնց պատգամը առօրեայ գործի վերածելն է: Մենք անոնց յիշատակը վառ կը պահենք, երբ կը գործենք նոյն կարգապահութեամբ, անձնազոհութեամբ եւ հաւատքով, անսասան մնալով Հայ դատի հետապնդման եւ հայ ժողովուրդին ծառայելու մեր յանձնառութեան մէջ: Իւրաքանչիւր երիտասարդ, որ կը գիտակցի կը դառնայ իր ազգային պարտաւորութիւններուն եւ իր ներդրումը կը բերէ համայնքին ու հայրենիքին, իր ձեւով կը շարունակէ Լիզպոնի հերոսներուն պատգամը:

3.- Եթէ Լիզպոնի գործողութիւնը տեղի չունենար, կարելի չէր ըլլար վստահաբար ըսել, թէ պատմութիւնը ինչպէ՛ս պիտի զարգանար, սակայն անժխտելի է, որ այդ գործողութիւնը նոր շունչ եւ միջազգային ուշադրութիւն բերաւ Հայ դատին: Այդ օրերուն, երբ աշխարհը մեծ մասամբ լուռ էր Հայոց ցեղասպանութեան հարցին նկատմամբ, Լիզպոնի հերոսները իրենց անձնազոհողութեամբ ցոյց տուին, որ հայ ժողովուրդը չի համակերպիր անարդարութեան: Անոնց արարքը դարձաւ ազգային պայքարի խորհրդանիշ եւ ներշնչեց սերունդներ` շարունակելու պահանջատիրական ուղին:

4.- Այսօրուան աշխարհին մէջ պայքարի միջոցները փոխուած են, սակայն Լիզպոնի պատգամը կը մնայ նոյնը` երբեք չհրաժարիլ ազգային իրաւունքներու պաշտպանութենէն: Այդ պատգամը կարելի է փոխանցել` հայեցի դաստիարակութեամբ, պատմութեան ճշմարիտ ուսուցմամբ, քարոզչական աշխատանքներով, լրատուամիջոցներու, ժապաւէններու եւ ընկերային ցանցերու միջոցով: Յատկապէս հայ երիտասարդութիւնը պէտք է դաստիարակուի ազգային արժէքներով, ճանչնայ իր պատմութիւնը եւ գիտնայ, թէ ինք` իբրեւ հայ,  ինչպիսի՛ պատասխանատուութիւն ունի հայրենիքին, Արցախին եւ Հայ դատին նկատմամբ: Այս ձեւով Լիզպոնի ոգին պիտի շարունակէ ապրիլ նոր սերունդներուն մէջ:

5.- Լիզպոնի հերոսները աշխարհին ստիպեցին լսել հայ ժողովուրդին ձայնը: Այսօր նոյն վճռակամութեամբ, սակայն ժամանակակից, իրաւական եւ ժողովրդավարական միջոցներով միջազգային բոլոր հարթակներուն վրայ պէտք է շարունակենք բարձրաձայնել Արցախի հարցը: Անհրաժեշտ է կազմակերպուած աշխատանք տանիլ` դիւանագիտական հանդիպումներով, քարոզարշաւներով, բողոքի խաղաղ ցոյցերով, ներկայացնելու համար Արցախի ժողովուրդին նկատմամբ գործուած անարդարութիւնները, պահանջել հայ ռազմաքաղաքական գերիներու անյապաղ ազատ արձակումը եւ պաշտպանել Արցախի ժողովուրդի վերադարձի ու ինքնորոշման իրաւունքը: Իբրեւ երիտասարդներ` մեր պարտականութիւնն է երբեք չհամակերպիլ ստեղծուած իրավիճակին հետ, համախմբել մեր ուժերը եւ շարունակել ազգային պայքարը` մինչեւ արդարութեան վերականգնումը:

ԵՂԻԿ ՈՒՆՃԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Արաբօ» մասնաճիւղ

«Լիզպոն. Կրակ Մը,
Որ Դեռ Չի Մարիր»

1.- Ամէն տարի, երբ յուլիս ամիսը կու գայ, հայ երիտասարդութիւնը կանգ կ՛առնէ պահ մը եւ իր մտքին մէջ կը վերակենդանացնէ 1983 թուականի այն օրը, երբ հինգ հայ երիտասարդներ ոչ միայն զէնքով, այլ նաեւ հաւատքով զինուած, որոշեցին լռութիւնը խախտել: Լիզպոնի գործողութիւնը պատմութեան մէջ մնաց ոչ միայն որպէս քաղաքական արարք, այլ` որպէս վկայութիւն մը, թէ ինչպէ՛ս կրնայ մարդ մը իր կեանքը զոհել անմահացնելու համար Հայ դատը:

2.- Այսօրուան երիտասարդութիւնը այս գործողութիւնը պէտք է նշէ, որովհետեւ Լիզպոնը եղաւ ճիչ մը` լռութեան դէմ: Այն ժամանակ, երբ աշխարհը Հայկական հարցը մոռցած կամ անտեսած էր, հինգ երիտասարդներ որոշեցին, որ մահուան գնով իրենց ձայնը պիտի հասցնեն միջազգային ատեաններ: Եթէ այս գործողութիւնը տեղի չունենար, հայ ժողովուրդի ապագան հաւանաբար պիտի ըլլար աւելի մութ ու աւելի լուռ. Հայ դատը պիտի մնար չորս պատերու մէջ փակուած` առանց միջազգային ականջի, առանց ցնցումի, որ ստիպէր աշխարհը, որպէսզի ուշադրութիւն դարձնէ Հայոց ցեղասպանութեան: Լիզպոն ցոյց տուաւ, որ մեր պատմութիւնը մեր ձեռքն է, եւ մենք ենք, որ պիտի պատմենք զայն, եթէ ուրիշները չեն ուզեր լսել:

3.- Բայց յիշատակը վառ պահելը չի սահմանափակուիր մէկ ամիսով: Անոնց անձնուրացութիւնը կ՛արժանանայ մեր ամէնօրեայ ուշադրութեան: Ասիկա կը նշանակէ` պատմել իրենց պատմութիւնը ոչ միայն յուլիսին, այլ ամբողջ տարուան ընթացքին, դպրոցին մէջ, տան մէջ, մեր զրոյցներուն մէջ: Ասիկա կը նշանակէ` օգտագործել այն միջոցները, որոնք մեր ձեռքն են այսօր, եւ զորս անոնք չունէին: Ընկերային ցանցերը այսօր հսկայական ամպիոն մըն են. մէկ պատմութիւն, մէկ պատկեր կրնայ հասնիլ հազարաւոր աչքերու, որոնք երբեք լսած չեն Հայ դատի մասին: Մեր պարտականութիւնն է ճշմարիտ, ճիշդ տեղեկութիւն տարածել, որպէսզի Լիզպոնի պատգամը չմնայ սահմանափակուած, այլ հասնի հանրութեան, յատկապէս` մեր իսկ սերունդին, որ մեծցած է թուային աշխարհի մը մէջ:

4.- Լիզպոնի պատգամը այսօր, աւելի քան երբեք արդիական է, քանի որ մինչ մենք կը խօսինք յիշատակի մասին, Արցախը` մեր հողերէն մաս մը, պարպուած է իր հայ բնակչութենէն: Հայ ռազմաքաղաքական գերիներ տակաւին բանտարկուած են Ազրպէյճանի մէջ, եւ արցախահայութիւնը կ՛ապրի իր հայրենիքէն դուրս` գաղթականի վիճակի մէջ: Կան ուժեր, որոնք կ՛ուզեն, որ Արցախի հարցը մոռցուի, ինչպէս ժամանակին ուզեցին մոռցնել ամբողջ Հայ դատը: Հո՛ս է, որ Լիզպոնի արարքը կը դառնայ օրինակ. պէտք չէ սպասել, որ ուրիշները խօսին մեր տեղը: Պէտք է Արցախի հարցը բարձրացնել ամէն միջազգային ամպիոնի վրայ, ինչպէս Լիզպոն բարձրացաւ իր ժամանակին` պահանջելով ուշադրութիւն, արդարութիւն եւ գերիներու ազատագրում:

5.- Լիզպոնի հինգ երիտասարդները մեզի չձգեցին միայն յիշատակ մը` պահելու, այլ պատգամ մը` կատարելու. ձա՛յն հանեցէք: Եւ քանի դեռ Արցախը ամայի է, քանի դեռ մեր հայրենակիցները բանտերու մէջ են, մեր լռութիւնը պիտի ըլլայ մեծագոյն դաւաճանութիւնը իրենց նուիրումին հանդէպ:

ՌԻԹԱ ՓԱՓԱԶԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Հրայր Դժոխք» մասնաճիւղ

«Լիզպոնի Գործողութիւնը Եւ
Հայ Երիտասարդին Առաքելութիւնը»

1.- Լիզպոնի գործողութեան գլխաւոր նպատակն էր գրաւել դեսպանատունը` աշխարհին ուշադրութիւնը գրաւելու եւ ճանչնալ տալու Հայոց ցեղասպանութիւնը: Կ՛արժէ պահ մը մտածել, թէ ինչպիսի՛ պայմաններու մէջ հինգ երիտասարդները ընտրեցին զոհողութեան եւ պայքարի ուղին: Այսօրուան երիտասարդութեան համար Լիզպոնի գործողութիւնը միայն պատմական դէպք մը յիշել չէ, այլ` մտածել ազգային արժէքներու, արդարութեան, քաղաքական իրադարձութիւններու եւ հայկական դաստիարակութեան մասին: Ներկայիս հայ երիտասարդը Հայ դատը հետապնդելու մէջ բաւարար աշխատանք չի տանիր: Լիզպոնի նման գործողութիւնները յիշելը առիթ պէտք է ըլլայ անդրադառնալու, թէ երիտասարդէն շատ բան կը պահանջուի ու կը սպասուի, մանաւանդ` այս դարուս: Երիտասարդը պէտք է լաւ գաղափար ունենայ Հայ դատի յանձնախումբերու աշխատանքներուն մասին: Պէտք է գիտնայ, թէ տարբեր երկիրներու կողմէ Ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացը ինչպէ՛ս կ՛ընթանայ եւ ո՛ւր հասած է:

2.- Կարելի է կազմակերպել դասախօսական շարքեր, զրոյցներ, քննարկումներ եւ սեմինարներ: Կարեւոր է յիշել, որ դասախօսութիւնները եւ սեմինարները այդքան արդիւնաբեր չեն ըլլար, եթէ անոնցմէ ետք տեղւոյն վրայ տեղի չունենան կարծիքներու փոխանակում եւ երիտասարդներու կողմէ հարցումներ ուղղելու դրութիւն օրուան դասախօսին: Շատ կարեւոր է կարդալ Լիզպոնի գործողութեան հետ առնչուող պատմական ուսումնասիրութիւններ` գիտնալու համար, թէ այս դէպքը ինչպէ՛ս եւ որքա՛ն ազդած է միջազգային համակարգին վրայ, ինչպէս նաեւ` գիտնալու համար, թէ այս դէպքը որքանո՛վ դեր ունեցած է Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման աշխատանքներուն մէջ յառաջ երթալու:

3.- Եթէ Լիզպոնի գործողութիւնը տեղի չունենար, հայ ժողովուրդի ապագան տարբեր պիտի ըլլար: Հայկական ինքնութեան, սփիւռքի կազմակերպուածութեան, Հայաստանի անկախացման եւ Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման ուղղութեամբ աշխատանքները կը շարունակուէին այլ միջոցներով: Լիզպոնի գործողութիւնը նշանակալի ազդեցութիւն ունեցաւ, որովհետեւ ան միջազգային ուշադրութիւնը հրաւիրեց Հայկական հարցին վրայ, այն ժամանակաշրջանին, երբ, շատերու կարծիքով, անիկա բաւարար տեղ չէր գրաւեր միջազգային օրակարգին մէջ: Ան նաեւ դարձաւ խորհրդանիշ մը այն սերունդի նուիրումին եւ վճռակամութեան, որ կը ձգտէր կանխել ազգային յիշողութեան կորուստը: Լիզպոնի գործողութիւնը նպաստեց Հայկական հարցին նկատմամբ միջազգային ուշադրութեան աճին եւ ազգային յիշողութեան պահպանման:

4.- Լիզպոնի գործողութիւնը, որ անձնազոհութիւն էր, ազգային նուիրումի խորհրդանիշ է, ինչպէս նաեւ առիթ` մտածելու Հայ դատին մասին: Կ’արժէ անդրադառնալ, թէ ի՛նչ պայմաններու մէջ տեղի ունեցաւ եւ ի՛նչ արձագանգ ձգեց թէ՛ հայերուն եւ թէ՛ միջազգային հանրութեան վրայ: Կարեւոր է քաջալերել երիտասարդները` կարդալու տարբեր աղբիւրներ եւ լսել տարբեր տեսակէտներ: Չբաւարարուիլ միայն հայու տեսակէտէ դիտելով հարցը, որովհետեւ այս դէպքին պարագային մեզ հետաքրքրող բաժինը օտար հանրութեան վրայ ազդեցութեան աստիճանն է: Պէտք է կապել անցեալը ներկային հետ` քննարկելով, թէ այսօր ինչպէ՛ս կարելի է պաշտպանել հայկական շահերը: Այս ձեւով երիտասարդութիւնը կրնայ Լիզպոնի պատմութիւնը ընկալել ոչ միայն որպէս անցեալի դէպք, այլ նաեւ որպէս առիթ` մտածելու ապագային մասին: Իւրաքանչիւր հայու փափաքն է, որ Հայոց պատմութիւնը եւ քաջագործութիւնները շարունակեն ապրիլ հայ երիտասարդին սիրտին մէջ: Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը, իր դժուարութիւններով եւ ձեռքբերումներով, արժանի է նախ յիշուելու, եւ երկրորդ` փոխանցուելու յաջորդ սերունդներուն:

5.- Արցախի ժողովուրդի տեղահանութիւնը, գերիներու հարցը եւ Արցախի ապագան այսօր միջազգային քննարկումներու նիւթեր են: Պէտք է աշխատանքի լծուիլ` փաստաթուղթեր եւ արխիւներ օգտագործելով եւ զանոնք ներկայացնելով միջազգային կազմակերպութիւններու: Աջակցիլ հայ եւ օտար հետազօտողներու, լրագրողներու աշխատանքին, որպէսզի հարցը մնայ միջազգային լրատուամիջոցներու եւ հանրային քննարկումներու մէջ: Սփիւռքի կազմակերպութիւններուն միջոցով պէտք է շարունակել խորհրդարաններու, համալսարաններու եւ միջազգային համաժողովներու մէջ քննարկումներ կազմակերպել: Լիզպոնի դէպքը հայերուս համար կը խորհրդանշէ այն համոզումը, որ Հայկական հարցը պէտք չէ մոռացութեան մատնուի: Ուրեմն այս դէպքը յիշեցում է բոլորիս, որ ազգային հարցերը կը պահանջեն հետեւողականութիւն եւ պատրաստակամութիւն` զանոնք միջազգային ուշադրութեան կեդրոնը պահելու համար:

ԱՆԴՕ ԿԻՒԼՏԱԼԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Շ. Մեղրեան» մասնաճիւղ

Վերջին տարիներուն Հայաստանի ժողովուրդը դիմագրաւեց իր նորագոյն պատմութեան ծանրագոյն ժամանակաշրջաններէն մէկը: Պատերազմ, մարդկային կորուստներ, արցախահայութեան բռնի տեղահանում, սահմանային մնայուն լարուածութիւն եւ ապագայի նկատմամբ խորացող անորոշութիւն: Այս զարգացումները դժբախտ պատահարներ չէին, այլ հետեւանք` իշխանութիւններուն որդեգրած ներքին եւ արտաքին քաղաքականութեան, որ կը շարունակուի մինչեւ այսօր:

Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորութեամբ Հայաստանի իշխանութիւնը ոչ միայն անտեսած է արցախահայութեան կարիքներն ու մտահոգութիւնները, այլ նաեւ նմանօրինակ վերաբերմունք ցուցաբերած է սփիւռքի նկատմամբ` թուլացնելով Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնները: Սփիւռքը տասնամեակներ շարունակ եղած է Արցախի ու Հայաստանի հզօրագոյն նեցուկներէն մէկը` իր նիւթական, քաղաքական եւ մարդասիրական աջակցութեամբ, սակայն այսօր սփիւռքահայութեան ձայնը դուրս մղուած է որոշումի հարթակներէն` անոր մասնակցութիւնը անտեսելով:

Մեծագոյն հակասութիւններէն մէկն այն է, որ Ն. Փաշինեան իշխանութեան գալէ առաջ իր քաղաքական պայքարը հիմնած էր նախկին իշխանութիւններու նկատմամբ խիստ քննադատութեան վրայ: Ան կը բարձրացնէր իշխանութեան չարաշահման, ընտրական խարդախութիւններու, քաղաքական հետապնդումներու, ժողովրդավարական համակարգի թուլացման եւ երկարատեւ իշխանութեան պահպանման երեւոյթները: Սակայն այսօր նոյն երեւոյթները կը վերագրուին նաեւ իր իշխանութեան:

ՀՅԴ ԼԵՄ-ի ընկալումով, Հայաստանի լիարժէք ապագան կը պահանջէ նոր ղեկավարութիւն մը, ՀԱՅ ղեկավարութիւն եւ ոչ թուրք գործակալ ղեկավարութիւն: Անհրաժեշտ է ղեկավարութիւն մը, որ պիտի վերականգնէ ազգային արժանապատուութիւնը, ամրապնդէ Հայաստանի անվտանգութիւնը, հզօրացնէ հայկական բանակը եւ գործէ վասն Հայաստանի շահերուն:

ՅԱՐՈՒԹ ՄԱՎԵԱՆ

Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր կը գտնուի իր անկախութեան շրջանի ամէնէն վճռորոշ փուլերէն մէկուն մէջ: 2020-ի պատերազմը, Արցախի հայաթափումը, տարածաշրջանային ուժերու վերադասաւորումը եւ ներքաղաքական խոր բեւեռացումը ստեղծած են նոր իրականութիւն մը, որուն հետեւանքները երկար տարիներ պիտի շարունակեն ազդել Հայաստանի ապագային վրայ:

Այս պայմաններուն մէջ ընտրութիւնները պարզապէս իշխանափոխութեան կամ իշխանութեան վերարտադրութեան միջոց չեն: Անոնք դարձած են ազգային ուղղութեան ընտրութիւն: Հայաստանի քաղաքացին այսօր ոչ միայն կուսակցութեան մը կամ անձի մը կու տայ իր քուէն, այլ նաեւ կ՛արտայայտէ իր պատկերացումը Հայաստանի ապագային մասին:

Շատերու համար անակնկալ կը թուի, թէ ինչպէ՛ս գործող իշխանութիւնը կը շարունակէ պահպանել զգալի ժողովրդական աջակցութիւն` պատերազմէն, տարածքային կորուստներէն եւ ազգային յուսախաբութենէն ետք: Սակայն քաղաքական իրականութիւնը աւելի բարդ է, քան այն, որ առաջին հայեացքէն կը թուի:

Հասարակութեան որոշ հատուածներ պատերազմներէն, տնտեսական անորոշութենէն եւ երկար տարիներու լարուածութենէն յոգնած` կը նախընտրեն կայունութեան եւ խաղաղութեան խոստումը: Անոնք կը հաւատան, որ նոր բախումներէ խուսափիլը առաջնահերթութիւն է: Միւս կողմէ` ազգային ուժերը կը պնդեն, որ խաղաղութիւնը չի կրնար կառուցուիլ ազգային շահերու, անվտանգութեան եւ պատմական իրաւունքներու հաշուոյն: Անոնց համար պետութեան հիմնական առաքելութիւնը ոչ միայն խաղաղութեան ձգտիլն է, այլ նաեւ` ազգային արժանապատուութեան, ինքնիշխանութեան եւ պետականութեան պաշտպանութիւնը:

Այս հակադրութիւնը նոր երեւոյթ չէ Հայոց պատմութեան մէջ: Տասնիններորդ դարու վերջաւորութեան եւ քսաներորդ դարու սկիզբին եւս գոյութիւն ունէին տարբեր մօտեցումներ հայ ժողովուրդի ապագային վերաբերեալ: Մէկ կողմը կը վստահէր մեծ պետութիւններու խոստումներուն եւ բարեփոխումներու ուղիին, մինչդեռ միւսը կը շեշտէր ինքնակազմակերպման, ազգային պայքարի եւ ինքնապաշտպանութեան անհրաժեշտութիւնը: Ցաւօք, պատմութիւնը բազմիցս ապացուցած է, որ ազգերը չեն կրնար իրենց գոյութիւնը հիմնել միայն արտաքին երաշխիքներու վրայ:

1918-ի մայիսեան հերոսամարտերը եւ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան ստեղծումը ցոյց տուին, որ պետականութիւնը կը կերտուի ազգային կամքով եւ կազմակերպուած ուժով: Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն ընթացքին հայ ժողովուրդը ընտրեց պայքարը` գոյատեւման համար: Այդ սերունդը գիտէր, որ առանց պետութեան` հայութիւնը դատապարտուած է օտարներու որոշումներուն ենթարկուելու:

Այսօր եւս Հայաստանի քաղաքական դաշտին մէջ ընթացող պայքարը խորքին մէջ պետութեան բնոյթի շուրջ վէճ մըն է: Ի՞նչ Հայաստան կ՛ուզենք: Ազգային պետութի՞ւն, որ իր քաղաքականութիւնը կը հիմնէ հայ ժողովուրդի երկարաժամկէտ շահերուն վրայ, թէ՞ պետութիւն մը, որ կը փորձէ գոյատեւել տարածաշրջանային ուժերու միջեւ ժամանակաւոր հաւասարակշռութիւն ստեղծելով:

Արտաքին քաղաքական դաշտին մէջ Հայաստանը կը գտնուի բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրի մը մէջ: Ռուս-ուքրանական պատերազմը արմատապէս փոխեց տարածաշրջանի հաւասարակշռութիւնը: Տասնամեակներ շարունակ Հայաստանի անվտանգային համակարգը մեծապէս կապուած էր Ռուսիոյ, մինչդեռ վերջին տարիներուն կը նկատուի Արեւմուտքի եւ մասնաւորաբար Եւրոպայի հետ աւելի սերտ յարաբերութիւններու ձգտում:

Այս իրադրութիւնը բազմաթիւ հարցադրումներ կը յառաջացնէ: Կարո՞ղ է Հայաստանը դառնալ մրցակցող ուժերու բախման նոր կեդրոն: Կարո՞ղ է երկիրը պահպանել իր ինքնուրոյնութիւնը մեծ պետութիւններու շահերու պայքարին մէջ: Այս հարցումները պարզ քաղաքական բանավէճեր չեն: Անոնք գոյութենական նշանակութիւն ունին հայկական պետականութեան համար:

Միւս կարեւոր հարցը սփիւռքի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնն է: Սփիւռքը տասնամեակներ շարունակ եղած է Հայաստանի պաշտպանութեան, զարգացման եւ Հայ դատի պայքարի հիմնական յենարաններէն մէկը: Սակայն վերջին տարիներուն բազմաթիւ սփիւռքահայերու մօտ ստեղծուած է այն տպաւորութիւնը, թէ համահայկական մտածողութիւնը աստիճանաբար կը փոխարինուի նեղ պետական մօտեցումով:

Արցախի պայքարը, Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման աշխատանքները եւ հայկական իրաւունքներու պաշտպանութիւնը հիմնականին մէջ իրականացուած են ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ հիմնականօրէն ամբողջ սփիւռքի մասնակցութեամբ: Հետեւաբար բնական է, որ այսօր աւելի ու աւելի կը բարձրաձայնուի սփիւռքի քաղաքական մասնակցութեան հարցը:

Եթէ Հայաստանը ամբողջ հայութեան հայրենիքն է, ապա ինչպէ՞ս պէտք է արտայայտուի ամբողջ հայութեան ձայնը: Պէտք է արդեօք քննարկուի՞ սփիւռքի ընտրական մասնակցութեան հարցը: Ի՞նչ ձեւով կարելի է ամրապնդել համահայկական որոշումներու մշակոյթը: Այս հարցերը ապագային աւելի հրատապ պիտի դառնան:

Նման մտահոգութիւններ կը յառաջանան նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ եւ պետութեան յարաբերութիւններուն շուրջ: Դարեր շարունակ, պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ, Եկեղեցին եղած է ազգային ինքնութեան, լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման առանցքային հաստատութիւնը: Հետեւաբար պետութեան եւ Եկեղեցւոյ միջեւ լարուածութեան որեւէ աճ շատերու կողմէ կը դիտուի իբրեւ ազգային միասնականութեան մարտահրաւէր:

Արցախի հայաթափումէն ետք նոր վտանգ մը կը սպառնայ նաեւ մեր պատմական ժառանգութեան: Երբ հայկական եկեղեցիներ, վանքեր, խաչքարեր եւ մշակութային յուշարձաններ կը գտնուին ոչնչացման կամ աղաւաղման վտանգի տակ, ժառանգութեան պաշտպանութիւնը կը դառնայ ոչ միայն մշակութային, այլ նաեւ ազգային եւ քաղաքական պայքար:

Հայ ժողովուրդը այսօր կը գտնուի երեք հիմնական ճանապարհներու առջեւ:

Առաջինը ազգային վերականգնման ճանապարհն է, ուր Հայաստանը կը կարողանայ` համախմբել իր ներքին ուժերը, վերականգնել համահայկական միասնականութիւնը եւ ամրապնդել պետականութիւնը:

Երկրորդը շարունակական բեւեռացման ճանապարհն է, ուր ներքին բաժանումները կը խորանան, ազգային համերաշխութիւնը կը տկարանայ, եւ արտաքին դերակատարներու ազդեցութիւնը կ’աւելնայ:

Երրորդը աշխարհաքաղաքական կախուածութիւններու ճանապարհն է, ուր Հայաստանը կը վերածուի մեծ ուժերու շահերու բախման դաշտի:

Որպէս Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան երիտասարդ սերունդի անդամներ` մեր պարտականութիւնը միայն անցեալը յիշել կամ ներկան քննադատել չէ: Մեր պարտականութիւնն է շարունակել այն ուղին, զոր սկսան մեր ազգային հերոսները` Խրիմեան Հայրիկը, Քրիստափոր Միքայէլեանը, Ռոստոմը, Զաւարեանը եւ մայիս 28-ի պետականութիւնը կերտած սերունդը:

Անոնք մեզի ժառանգ ձգեցին պարզ, բայց անժամանցելի ճշմարտութիւն մը.  պետութիւնը գոյութիւն չունի առանց ազգային գաղափարի, իսկ ազգային գաղափարը կը մեռնի, երբ ժողովուրդը կը հրաժարի իր պատմական առաքելութենէն:

Պատմութիւնը բազմիցս ապացուցած է, որ հայ ժողովուրդը կրնայ կորսնցնել հողեր, իշխանութիւններ եւ ժամանակաւոր յաղթանակներ, բայց երբեք չի պարտուիր, քանի դեռ կը պահպանէ իր ազգային կամքը:

Եւ այդ կամքը այսօր եւս կը մնայ մեր մեծագոյն ուժը, մեր ամէնէն հաստատ երաշխիքը եւ մեր վաղուան Հայաստանի հիմքը:

Այս բոլոր հարցադրումներուն դիմաց կը մնայ մէկ հիմնական հարց, որուն պատասխանէն կախեալ է մեր ազգային ապագան.

«Եթէ հայ ժողովուրդը դադրի առաջնորդուելէ ազգային տեսլականով, ապա ի՞նչ պիտի տարբերակէ Հայաստանը պարզ պետութենէ մը եւ ոչ թէ համազգային հայրենիքէ մը»:

ԿԱՐԷՆ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ

Հայաստանի ընտրութիւնները մակերեսային դիտարկմամբ կը թուին ըլլալ փոքր իրադարձութիւն մը, սակայն երբ հարցը կ՛ուսումնասիրուի մօտէն, ի յայտ կու գայ, որ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը կը շահագրգռէ շարք մը մեծ պետութիւններ:

Ընտրութիւններուն մասնակից քաղաքական կողմերը ոչ միայն կը տարբերին իրենց քաղաքական ներքին վարչական ծրագիրներով, այլ անոնք յառաջ կը տանին մեծ պետութիւններու առաջադրած օրակարգերը:

Շատ պարզ ու յստակ է, որ Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնը Հայաստանի Հանրապետութիւնը կ՛ուղղէ դէպի Եւրոպա եւ Արեւմուտք, իսկ ընդդիմութիւնը կը թեքի դէպի Ռուսիա:

Սակայն ի մտի ունենալով շրջանի իրադարձութիւնները, Ուքրանիոյ եւ Վրաստանի մէջ տեղի ունեցածը, Ռուսիոյ ծանր հակահարուածը, երբ անոնք յանդգնեցան դուրս գալ ռուսական շուքէն` ուղղուելով դէպի Արեւմուտք, կը ստիպեն մտահոգուիլ Հայաստանի ապագայով: Երբ Ռուսիան ձեռնարկեց իշխանափոխութեան ծրագիրներու, նշեալ երկիրները հովանաւորող Եւրոպան մնաց լուռ:

Նաեւ Ռուսիան կը հանդիսանայ Հայաստանի Հանրապետութեան դաշնակիցը եւ մեծ դեր ունեցած է Արցախի ազատագրման պայքարին մէջ, իսկ Արեւմուտքը` շահագրգռուած նիւթական շահերէ, Հայաստանը կ՛առաջնորդէ դեպի նորանոր զիջումներ չնեղացնելու համար թուրքն ու ազերին:

Իսկ թրքամէտ եւ դէպի Արեւմուտք ուղղուած այս իշխանութիւնը կը յանդգնի հրաժարիլ հայոց ազգային արժէքներէն` միմիայն հետապնդելով նիւթական շահեր, արտասանելով խաղաղութեան կեղծ լոզունգներ:

Ուստի տարածաշրջանի երկիրներու փորձը պէտք է օրինակ ծառայէ Հայաստանի ժողովուրդին, թէ այս իշխանութեան վարած քաղաքականութիւնը Հայաստանը կ՛առաջնորդէ դեպի անդունդ եւ նոր զիջումներու, իսկ ընդդիմութեան միակ նպատակը կը հանդիսանայ կերտել արժանապատիւ պետականութիւն եւ երկիրը դուրս բերել այս ամօթալի իրավիճակէն:

2042 թուականն է, սահմաններն ալ գոյութիւն չունին, անոնք պարզապէս քարտէսին վրայ աշխարհագրական գիծեր են: Երեւանի պատերէն կախուած են պաստառներ. «Բաց ճանապարհ, փայլուն ապագայ, խաղաղութիւն»:

Առաջին հինգ տարին Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի հետ «ապասահմանայնացման» համաձայնութիւններէն ետք, Հայաստան կ՛ապրի տնտեսական վերելքի ժամանակաշրջան մը: Թրքական ընկերութիւններ կը հաստատուին երկրին չորս կողմը, ազերիական դրամատուներու մասնաճիւղեր կը բացուին Երեւանի մէջ, օտարներ կը լեցնեն երկիրը…

Միմիայն առեւտուր է` կ՛ըսեն, տնտեսութեան բարելաւման կը նպաստէ, գործնական է, պարզ է…

Արամ` 15 տարեկան մանչ մը, կը վերադառնայ դպրոցէն եւ կ՛ըսէ մօրը` պայուսակը գետին դնելով.

– Մա՛մ, ալ Հայոց պատմութեան դասընթացք պիտի չունենանք:  Պիտի փոխարինեն տարածաշրջանային մշակոյթի եւ պատմութեան պահերով:

Հայրը, մօր կողքին նստած, լսելով այս մէկը` ջղայնութեամբ կը միջամտէ.

– Ինչպէ՞ս թէ Հայոց պատմութիւն բնաւ պիտի չունենաք:

– Պիտի սորվինք կարեւոր բաները տարածաշրջանային ընդհանուր պատմութեան ընդմէջէն: Օրինակի համար` խաղաղութեան պայմանագիրը, բաց սահմանները, տարածաշրջանային համագործակցութիւնը…

– Իսկ Ցեղասպանութի՞ւնը,-  հարց կու տայ հայրը ցած ձայնով:

– Ուսուցչուհին ըսաւ, որ այդ մէկը պիտի քննարկենք «մշակոյթ» բաժինին մէջ, բայց պիտի չկեդրոնանանք վրան: Կ՛ըսէ, որ պէտք չէ պատմութիւնը միայն ցաւով սորվիլ:

Արամ կը բանայ դասագիրքը եւ ցոյց կու տայ գլուխներէն մէկուն վերնագիրը.

«Օսմանեան աշխարհը` ժողովուրդներու ընդհանուր տուն»:

Մարիամ մատները կը սահեցնէ էջին վրայ: Գունաւոր նկարներ կան` պալատներ, կամուրջներ, շուկաներ, զինուորական բարեփոխումներ, սուլթաններու նկարներ: Հայերը յիշուած էին փոքրիկ շրջանակի մը մէջ` արհեստաւորներ, վաճառականներ, թարգմանիչներ:

Օգտակար մարդիկ:
Բայց` ոչ ժողովուրդ:
Ոչ հայրենիք:
Ոչ վէրք:
Ոչ դիմադրութիւն:

– Մա՛մ, նայէ,- կը շարունակէ Արամ: – Ուսուցչուհին ըսաւ, որ կրնամ մասնակցիլ Պոլսոյ աշակերտական ճամբարին, շատ լաւ ծրագիր է: Թրքերէն, ռոպոթիքս, պատմութիւն, մարզանք: Ահմետն ալ պիտի դիմէ:

Ծանր լռութենէ մը ետք կը կրկնէ.

– Լաւ առիթ է:

Ամէն ինչ հիմա առիթ էր:

Թրքերէնը` առիթ:
Ազերիական դրամատան կրթաթոշակը` առիթ:
Հայոց պատմութեան կրճատումը` առիթ:
Պոլիս երթալը` առիթ:

Ոչ մէկը կ՛ուզէ ըլլալ այն յետամնացը, որ «առիթ»-ներուն դէմ կը պայքարի:

Մայրը լուռ էր, կը սպասէր հօր պատասխանին, սակայն ան նոյնիսկ չի նայիր զաւակին դէմքին: Կաշկանդուած, Արամ այս ժխտական մթնոլորտը ձգելով` սենեակէն դուրս կ՛ելլէ:

– Չես կրնար ամէն բան քաղաքական դարձնել,- կ՛ըսէ մայրը:

Հայրը երկար ժամանակ լուռ մնալէ ետք կ՛ըսէ.

Կ՛ուզեմ, որ մեր տղան հասկնայ տարբերութիւնը մարդու եւ համակարգի միջեւ…- թէեւ ան կ՛ուզէ ամբողջացնել միտքերը, սակայն յուսահատութիւնը կը լռեցնէ զայն:

– Իսկ եթէ արդէն ուշ է:

Հայրը չի պատասխաներ, որովհետեւ առաջին անգամն ըլլալով հասկցած էր, որ պատերազմները եւ ցեղասպանութիւնը կրնան առանց կրակոցի ըլլալ:

ՆԵՐՍԷՍ ԱՊՐԻԼԵԱՆ

7 յունիս 2026-ին տեղի ունեցան  Հայաստանի իններորդ Ազգային ժողովի ընտրութիւնները, որոնց մասնակցեցան Հայաստանի քաղաքացիներուն 58,97 առ հարիւրը, ինչ որ նախորդ ընտրութիւններէն 9,57 առ հարիւր` 195 հազար 523 ընտրող աւելի է: Հարկ է նշել, որ այս ընտրութիւնը Արցախի յանձնումէն ետք առաջին ընտրութիւնն էր, սակայն Արցախի հայութիւնը ընտրութեան մասնակցելու իրաւունք չունէր:

Ազգային ժողովի ընտրութիւններու ընթացքին տեղի ունեցան բազմաթիւ խախտումներ: Ամբողջ օրը կատարուեցան ընդդիմադիր ուժերու ձերբակալութիւններ, ընտրական կեդրոններու խուզարկութիւններ եւ անընդունելի այլ երեւոյթներ: Աւելի՛ն. մահացածներ յայտնուեցան ընտրացանկերու մէջ, իսկ տեղամասի մը մէջ մահացած մը քուէարկեց նախախնամական կարգադրութեամբ: Մինչ այլ տեղամասերու մէջ քաղաքացիներ անակնկալի եկան, որ արդէն իրենց անունով ուրիշներ քուէարկած են իրենց փոխարէն: Դժգոհութիւն յայտնուեցաւ նաեւ քուէաթերթիկներ ընտրատեղամասեր բերելու եւ ընտրատեղամասերէն դուրս հանելու համար: Արդիւնքներու ստուգումն իսկ, առաջին անգամն ըլլալով, երկար ժամանակ խլեց: 8 ժամուան ընթացքին կարելի դարձաւ հրապարակել ընդհանուր 2006 ընտրատեղամասերէն միայն 40 առ հարիւրին արդիւնքները: Յետոյ կացութիւնը շրջուեցաւ, եւ յանկարծ 5 ժամուան ընթացքին հրապարակուեցան մնացեալ տեղամասերուն արդիւնքները, ինչ որ լուրջ կասկածներ ստեղծեց:

Ընտրութեան մասնակցութեան բարձր թիւի ցուցանիշը փաստեց, որ տեղի ունեցող ընտրութիւնները պարզապէս ուժի մը քուէարկութիւն չէր, այլ` Հայաստանը կործանելու կամ կառուցելու միջեւ ճակատագրական որոշում: Այս ընտրութիւնները նուաստացումի, պարտութեան եւ  ազգադաւ քաղաքականութեան դէմ ազգային բողոք էին: Փաշինեան հայ ժողովուրդին վստահութիւնը չստացաւ: Պաշտօնական արդիւնքը կրնայ այլ բան ցոյց տալ, սակայն քաղաքական դիտարկումով ընդդիմադիր ուժերը ստացան ձայներու աւելի բարձր համեմատութիւն, քան` իշխող վարչախումբը, որ նոյնիսկ չստացաւ ժողովուրդին 50 առ հարիւրին վստահութիւնը: Այս կը նշանակէ, որ ժողովուրդը դէմ է հողային զիջումներու, սահմանադրութեան փոփոխութեան եւ յանձնուողական քաղաքականութեան:

Այո՛, Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցութիւնը ընտրակաշառքով կրցաւ խորհրդարանի պարզ մեծամասնութիւնը ըլլալ եւ միանձնեայ կառավարութիւն կազմել, սակայն ան չհասաւ իր նպատակին, որն էր` սահմանադրական մեծամասնութիւն ապահովել (այսինքն` խորհրդարանին 2/3-ը): Եթէ Նիկոլ Փաշինեանի աշխատակազմը սահմանադրական մեծամասնութիւն ապահովէր, ապա Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի երազանքները արագօրէն պիտի իրագործուէին, Հայաստան շատ աւելի ծանր հետեւանքներ պիտի դիմագրաւէր, եւ պետութեան գոյութեան վտանգը շատ աւելի մեծ տոկոսով պիտի սաստկանար:

Այս ընտրութեան ընթացքին Կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովը ձախողեցաւ իբրեւ չէզոք մարմին գործելու: Զանազան ընտրատեղամասերու մէջ արձանագրուեցան սխալ  ու կեղծ արդիւնքներ, որոնք պատճառ հանդիսացան, որ Գագիկ Ծառուկեանի առաջնորդած  Բարգաւաճ Հայաստան կուսակցութիւնը դուրս մնայ Հայաստանի Ազգային ժողովէն: Եթէ Բարգաւաճ Հայաստանը խորհրդարան մուտք գործէր, ապա Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորած Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցութեան լիազօրութիւնները պիտի նուազէին, եւ Հայաստան իսկապէս նոր փուլ մը մուտք պիտի գործէր: Սակայն, Կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովին համաձայն, Բարգաւաճ Հայաստան կուսակցութիւնը ստացաւ 3,9893 տոկոս եւ չկրցաւ յաղթահարել 4 տոկոսի անհրաժեշտ շեմը:

Ընտրութիւններէն անմիջապէս ետք Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցութեան թրքացման ուղեգիծը աւելի թափ ստացաւ: Տակաւին, Հայաստանի Ազգային ժողովէն քանի մը շաբաթ անցաւ, սակայն երկրին մէջ ընթացք առին շատ մը բաներ, որոնք ուղղակիօրէն հարցականի տակ դրին Հայաստանի ազատ եւ անկախ պետութեան ապագան…

Առաջին. Նիկոլ Փաշինեան ընտրութեան օրակարգը օգտագործելով` Հայաստանը վերածեց ներքին պայքարի դաշտի, հայ ժողովուրդին միջեւ բաժանարար գիծեր սահմանեց, Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ պատերազմ յայտարարեց, ինչպէս նաեւ ժողովուրդին պատերազմով սպառնաց: Ան իր յայտարարութիւններուն մէջ նշեց, որ ջախջախած է, այսպէս կոչուած «պատերազմի եռագլուխ» կուսակցութիւնները եւ պիտի շարունակէ չէզոքացնել զանոնք ու ձերբակալէ անոնց ղեկավարները: Ան իր հայհոյախառն ոճով պատերազմ բառը կ՛օգտագործէ երկրին մէջ ներքին հարցեր ստեղծելու համար:

Երկրորդ. ան ճնշումներ գործադրեց` թիրախաւորելով ընդդիմադիր ուժերն ու անոնց ներկայացուցիչները: Ընտրակաշառքէն անդին` Փաշինեանի ջանքերով Հայաստանի Կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովը մեղադրանք առաջադրելու եւ ազատութենէ զրկելու համաձայնութիւն տուաւ «Հայաստան» եւ  «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքներու կարգ մը թեկնածուներու:

Երրորդ. ուշագրաւ է այն փաստը, որ ընտրութիւններէն ետք Հայաստան ժամանած առաջին պաշտօնեան ազրպէյճանցի էր: Հայաստանի Անվտանգութեան խորհուրդի քարտուղար Արմէն Գրիգորեան եւ Ազրպէյճանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաճիեւ Դիլիջանի մէջ քննարկեցին Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ խաղաղութեան օրակարգը: Անոնք ի՞նչ հարցեր կրնային քննարկել, երբ ընդամէնը  մօտաւորապէս ամիս մը առաջ Հիքմեթ Հաճիեւ Հայաստանի տարածքը, այսպէս կոչուած, «Արեւմտեան Ազրպէյճան» անուանեց եւ 300.000 ազրպէյճանցիներու բնակեցումի ծրագիրին մասին խօսեցաւ: Ի՞նչ կարելի է եզրակացնել, երբ ընտրութիւններէն անմիջապէս ետք Ազրպէյճան արձանագրեց, որ այդ ընտրութիւնները Ալիեւի ռազմավարական տեսլականին մէկ մասը եղած են:

Հակառակ անոր որ Երեւանի իշխանութիւնները Ազրպէյճանի հանդէպ կը փորձեն միշտ դրական մօտեցում ցուցաբերել, զայն նեղացնելու ոչ մէկ արտայայտութիւն արտօնել, բայց եւ այնպէս, Ազրպէյճանի բարձրաստիճան պաշտօնատարները հակառակ ուղղութեամբ կը գործեն: Իլհամ Ալիեւ բռնագրաւեալ Շուշիի մէջ տեղի ունեցած միջազգային համաժողովի մասնակիցներուն կրկին խօսեցաւ «Զանգեզուրի միջանցք»-ին մասին եւ սպառնալից ոճով հայ ժողովուրդը վիրաւորեց: Իսկ Նիկոլ Փաշինեան այսօր Արցախը ուրանալով` կը խօսի երկարատեւ խաղաղութեան մասին:

Յառաջիկայ 5 տարիները հայ ժողովուրդին համար կրնան ճակատագրական տարիներ ըլլալ: Թէեւ Ազգային ժողովի ընտրութիւնները աւարտեցան, սակայն այսօր հայ ժողովուրդը դարձեալ առիթ ունի վերակազմակերպուելու եւ բաւական լուրջ որոշումներ տալու: Այսօր հայ ժողովուրդին առջեւ կանգնած ընտրութիւնը ուրիշ է: Այդ ընտրութիւն է արժանապատուութեան պահպանման եւ ենթակայ դառնալու միջեւ, սահմանադրական կարգի եւ գործադիր գերիշխանութեան միջեւ, ինչպէս նաեւ իսկական խաղաղութեան եւ պարտադրուած յանձնումի միջեւ:

Վերջապէս, արժանապատիւ յաղթանակը կը ծնի պայքարէն եւ ոչ թէ` յանձնումէն: Իսկական Հայաստանը կը ծնի յարատեւ աշխատանքէն եւ ոչ թէ` յուսալքումէն: Ճիշդ է, որ այսօր ընդդիմադիր ուժերը խորհրդարանին մէջ մեծամասնութիւն չեն կազմեր, սակայն անոնք իրենց ազդեցիկ ուժով կրնան վտանգուած Հայաստանի իրավիճակը փրկել:

Անկախութիւնը կը հիմնուի նախ եւ առաջ հաւատքի վրայ, հաւատք` սեփական ուժերուն, հայրենիքի վերածնունդին եւ այն սկզբունքին նկատմամբ, որ արդար Դատը ի վերջոյ կը յաղթէ: Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը այս ճշմարտութեան կենդանի վկայութիւնն է, որովհետեւ հայ ազգը դարեր շարունակ, նոյնիսկ` իր դժուար պայմաններուն մէջ, պահեց իր հաւատքը` անկախութեան նկատմամբ, եւ Ցեղասպանութենէն ետք գտաւ վերականգնելու իր ուժը եւ, վերջապէս, 1918-ի մայիսեան հերոսամարտերով կերտեց իր անկախութիւնը:

Այս ուղիին վրայ մեծ է դերը Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան, որ ի սկզբանէ անկախութիւնը նկատեց ազգային պայքարի գերագոյն նպատակը: Այս գիտակցութեամբ, Դաշնակցութիւնը տասնամեակներէ ի վեր եւ մինչեւ այսօր իր «Մահ կամ ազատութիւն» նշանաբանով սերունդներ կը դաստիարակէ այն համոզումով, որ ազատութիւնը չի տրուիր, այլ կը նուաճուի պայքարով, կամքով եւ զոհողութեամբ: Կան սրբազան արժէքներ, ինչպէս` հայրենիքը, պետականութիւնը եւ ազգային արժանապատուութիւնը, որոնք կը կերտուին եւ կը պահպանուին անձնուիրութեամբ ու զոհաբերութեամբ:

1918-ի մայիսեան հերոսամարտերը` Սարդարապատ, Բաշ Ապարան եւ Ղարաքիլիսէ, հայ ժողովուրդի հաւատքի եւ միասնութեան մարմնաւորումն էին: Այդ յաղթանակներուն շնորհիւ է, որ դարերու ստրկութենէն ետք հռչակուեցաւ Հայաստանի անկախութիւնը: Նոյն ոգին շարունակուեցաւ 1992-ի մայիսին, երբ Շուշիի ազատագրութիւնը դարձաւ արցախեան ազատագրական պայքարի փառաւոր հանգրուան մը:

Այսօր, երբ Հայաստան կանգնած է գոյութենական նոր մարտահրաւէրներու դիմաց, հրամայական է ունենալ հաւատքով զինուած ժողովուրդ մը եւ ազգային պատասխանատուութեամբ առաջնորդուող իշխանութիւն, որ կը գիտակցի պետութեան սրբազան առաքելութեան, կը պաշտպանէ հայրենի հողը անզիջում կամքով եւ երբեք վաճառքի առարկայ չի դարձներ ազգային իրաւունքներն ու հայրենիքի գաղափարը:

ՀՅԴ ԼԵՄ-ը կը հաւատայ, որ երիտասարդութիւնը պէտք է դառնայ այս վերազարթօնքի առաջամարտիկը: Մայիսեան հերոսամարտերը, Շուշիի ազատագրութիւնը եւ Դաշնակցութեան մարտունակ ու գաղափարական ժառանգութիւնը մեզի կը սորվեցնեն, որ անկախութեան ձգտումը ազգի գոյութեան հիմնական շարժիչ ուժն է, եւ որ` ժողովուրդները կը կերտեն իրենց յաղթանակը այն ժամանակ, երբ անսասան կը կառչին իրենց արմատներուն, կը վստահին սեփական ուժերուն եւ հաւատարմօրէն կը շարունակեն իրենց ազգային ուղին: Անոնք մեզի կը յիշեցնեն, որ ազատ ու հզօր հայրենիք կերտելու ճանապարհը կը սկսի` ազգային գիտակցութենէն, միասնական կամքէն եւ պատմական իրաւունքներու վերատիրացման վճռակամութենէն: Ժամանակն է, որ հայ երիտասարդը վերագտնէ իր առաքելութիւնը, մերժէ պարտուողականութիւնը, բարձրացնէ ազգային պետականութեան դրօշը եւ իր մասնակցութիւնը բերէ միացեալ Հայաստանի կերտման սրբազան պայքարին:

Շուշի` հայութեան սիրտն ու անաւարտ պայքարի խորհրդանիշը: Շուշին մշակոյթի, գեղեցկութեան եւ ռազմական յատուկ դիրք ու նշանակութիւն ունեցող քաղաք մըն էր:

9 մայիս 1992-ին Շուշիի ազատագրումը դարձաւ ոչ միայն ռազմական յաղթանակ, այլեւ ունեցաւ հոգեւոր եւ ազգային մեծ նշանակութիւն: Ան նոր յոյս սերմանեց համայն հայութեան մէջ եւ ապացուցեց, որ միասնական ժողովուրդը կրնայ յաղթել ամէնէն դժուար մարտերուն եւ մեծ նուաճումներ արձանագրել: Շուշին դարձաւ հերոսութեան, ազատասիրութեան եւ ազգային արժանապատուութեան խորհրդանիշը:

Այսօրուան դժուար պայմաններուն մէջ Շուշիի ազատագրումի ուղերձը, աւելի քան որեւէ այլ ժամանակ, կոչ կ՛ուղղէ բոլորիս` տէր կանգնելու մեր արդար իրաւունքին եւ չյուսահատելու:

Մեր սերունդին պարտականութիւնն է յիշել, փոխանցել եւ պահպանել Շուշիի ոգին, որովհետեւ Շուշին միայն քաղաք մը չէ, ան մեր պատմութիւնն է, մեր յիշողութիւնը եւ մեր վերադարձի հաւատքը: Այնքան ատեն որ հայ երիտասարդը տակաւին կը պայքարի, կը ստեղծագործէ եւ հաւատարիմ կը մնայ իր ինքնութեան, Շուշին պիտի շարունակէ ապրիլ մեր սրտերուն մէջ:

ՄԵՂՐԻ ԴԱՐԲԻՆԵԱՆ

1918 թուականին, երբ հայ ժողովուրդը կը գտնուէր բնաջնջման վտանգին դէմ յանդիման, եւ Արեւելեան Հայաստանի հողերը դարձած էին գոյապայքարի վերջին փուլ, տեղի ունեցաւ հրաշքը: Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի մէջ հայ շինականն ու զինուորը, մտաւորականն ու հոգեւորականը, ձեռք-ձեռքի տուած, կերտեցին մայիսեան յաղթանակները` դարերու ստրկութենէ ետք վերականգնելով Հայաստանի անկախութիւնը: Այդ օրերուն, մահուան ու կեանքի սահմանագիծին վրայ, մենք աշխարհին ապացուցեցինք, որ ապրելու կամքը աւելի զօրաւոր է ամէն տեսակի բռնութենէ:

Այսօր, երբ հայրենիքը դարձեալ կը գտնուի ճակատագրական խաչմերուկի մը առջեւ, եւ վերջին տարիներու ցաւալի իրադարձութիւնները վիրաւորած են մեր հոգիները, մայիս 28-ի պատգամը կը դառնայ մեր փրկութեան ուղեցոյցը: Ան մեզի կը յիշեցնէ, որ հայ ժողովուրդը իր մէջ ունի անմար կայծ մը, որ կը բռնկի հոն, ուր ուրիշներ միայն մոխիր կը տեսնեն: Մայիս 28-ի խորհուրդը մեզի կը սորվեցնէ, որ ամէնէն մութ ու անյոյս պահերուն իսկ հայուն ոգին ի զօրու է հրաշքներ կերտելու:

Մայիսեան յաղթանակներուն պատգամը, աւելի քան երբեք, կը հնչէ իբրեւ սրբազան կոչ: Պատմութիւնը մեզի կը յիշեցնէ, որ անկախութիւնը երբեք վերջնական նուաճում մը չէ, այլ` շարունակական պայքար եւ սրբազան տուրք:

Մեր ազգային գոյերթը կանգ չ՛առներ. մեր պայքարը լոկ զէնքով չէ, այլ` միտքով, մշակոյթով եւ մեր ինքնութեան կառչած մնալու կամքով: Մենք պարտաւոր ենք վերագտնելու մեր միասնականութեան ուժը: Ուստի, եկէ՛ք, զօրացնենք մեր շարքերը, միաւորենք մեր ուժերը եւ վառ պահենք այն ջահը, որ մեզի փոխանցուեցաւ Սարդարապատի ու Բաշ Ապարանի հերոսներէն: Պայքարը, որուն մասին կը խօսինք, պահանջատիրութեան եւ յարատեւութեան պայքար է` ընդդէմ ամէն տեսակի անարդարութեան:

Թող մայիս 28-ի պատգամը ըլլայ մեր ուղեցոյցը` կերտելու համար այնպիսի Հայաստան մը, որ հպարտութիւն կը ներշնչէ աշխարհասփիւռ հայութեան: Յանուն մեր նահատակներուն եւ գալիք սերունդներուն` մենք կը հաւատանք ազատ, անկախ եւ հզօր Հայաստանի վերածնունդին, որովհետեւ պայքարը արդար է, իսկ մեր յոյսը` անմար:

ՍԷՐՈՒԺ ՊԷՊԷՃԵԱՆ

Հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ Շուշիի ազատագրութիւնը դարձաւ ոչ միայն ռազմական գործողութիւն մը, այլ նաեւ` ազգային արժանապատուութեան եւ գոյատեւման խորհրդանիշ մը: 1992 թուականի մայիսին հայ ազատամարտիկները մեծ քաջութեամբ եւ անձնուիրութեամբ ազատագրեցին Շուշին` վերջ դնելով քաղաքին նկատմամբ թշնամական վերահսկողութեան: Շուշին ռազմավարական կարեւոր դիրք ունէր, որովհետեւ հոնկէ շարունակաբար կը ռմբակոծուէր Ստեփանակերտը: Ազատագրութիւնը դարձաւ  հայութեան յաղթանակը` նոր յոյս ներշնչելով ամբողջ հայ ազգին:

Իբրեւ Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան երիտասարդ անդամ, ես Շուշին կը դիտեմ ոչ միայն իբրեւ քաղաք, այլեւ` իբրեւ ազգային ինքնութեան, պայքարի եւ զոհողութեան խորհրդանիշ: Շուշիի ազատագրութեան մէջ մեծ դեր ունեցան ՀՅԴ-ի կամաւորները եւ բազմաթիւ երիտասարդներ, որոնք իրենց կեանքերը զոհաբերեցին հայրենի հողի ազատագրութեան եւ պաշտպանութեան համար: Անոնք ապացուցեցին, որ հայ երիտասարդութիւնը միշտ պատրաստ է պայքարելու իր ժողովուրդի իրաւունքներուն եւ ազատութեան համար:

Այսօր Շուշին կրկին թշնամիի վերահսկողութեան տակ գտնուելով` հայ ժողովուրդը մեծ ցաւ եւ կորուստ կը զգայ: Սակայն անառիկ Շուշիի ոգին չի կրնար կորսուիլ: Ան կը շարունակէ ապրիլ մեր յիշողութեան, պայքարին եւ ազգային գիտակցութեան մէջ: Մենք` երիտասարդներս, պարտաւոր ենք պահպանել Շուշիի պատմութիւնը, յարգել նահատակներու յիշատակը եւ շարունակել ազգային պայքարը` արդարութեան եւ մեր իրաւունքներուն համար:

Շուշին մեզի կը սորվեցնէ, որ հայ ժողովուրդը երբեք չի յանձնուիր: Թէեւ ժամանակները դժուար են, սակայն ազգային միասնութեամբ, հաւատքով եւ կամքով մենք կրնանք շարունակել մեր պայքարը եւ պահպանել մեր ինքնութիւնը: Շուշին այսօր ալ կը մնայ հայկական ոգիի եւ դիմադրութեան անսասան խորհրդանիշը:

ՅԱԿՈԲ ԳԻԶԻՐԵԱՆ

Մայիս 28-ը հայ ժողովուրդին համար պարզապէս օրացուցային տօն մը չէ, այլ` մեր ազգային գոյութեան, արժանապատուութեան եւ քաղաքական վերածնունդի խորհրդանիշը: 1918 թուականի այդ օրը, դարաւոր ընդմիջումէ ետք, հայութիւնը աշխարհին յայտարարեց իր անկախ պետականութեան վերականգնման մասին: Այս մեծագոյն նուաճումը հնարաւոր դարձաւ Սարդարապատի, Ղարաքիլիսէի եւ Բաշ Ապարանի հերոսամարտերուն շնորհիւ, ուր հայ ժողովուրդը` կանգնած լինել-չլինելու սահմանագիծին, ընտրեց պայքարի եւ յաղթանակի ուղին: Այդ օրհասական պահուն մէկտեղուեցան բոլորը` փորձառու զինուորականն ու հասարակ գիւղացին, մտաւորականն ու հոգեւորականը, կինն ու երեխան: Անոնք բոլորը հասկցած էին մէկ պարզ ճշմարտութիւն. առանց սեփական պետութեան եւ անկախութեան` ազգը դատապարտուած է բնաջնջման: Այդ միասնութեան ոգին էր, որ ծնունդ տուաւ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան` մեզի իբրեւ ժառանգութիւն ձգելով մեր սուրբ եռագոյնը եւ պետականութեան կայացման հարուստ փորձը:

Այսօր մայիս 28-ի պատմական դասերը, աւելի քան երբեք, կարեւոր են մեր ներկային եւ ապագային համար: Մենք պէտք է գիտակցինք, որ 1918-ին ձեռք բերուած անկախութիւնը այն ամուր հիմքն է, որուն վրայ կը կառուցուի մերօրեայ պետականութիւնը: Ներկայիս աշխարհաքաղաքական բարդ պայմանները մեզմէ կը պահանջեն նոյնպիսի զգօնութիւն եւ համախմբուածութիւն: Պետութեան հզօրացումը լոկ իշխանութիւններու գործը չէ, այլ իւրաքանչիւր հայորդիի պարտականութիւնը` թէ՛ հայրենիքի մէջ եւ թէ՛ սփիւռքի տարածքին: Սփիւռքի մեր հայրենակիցները, որոնք տասնամեակներ շարունակ վառ պահած են անկախութեան յոյսը, այսօր ունին կարեւոր առաքելութիւն` իրենց մասնագիտական ներուժով, նիւթական ու բարոյական աջակցութեամբ նպաստել Հայաստանի անվտանգութեան եւ տնտեսական վերելքին: Անկախութիւնը կենդանի արժէք է, որ պէտք է պաշտպանել ու զարգացնել ամէնօրեայ աշխատանքով:

Այս պարունակին մէջ երիտասարդ սերունդին վրայ կը ծանրանայ մեծագոյն պատասխանատուութիւնը: Անոնք պարտին` խորապէս ճանչնալ իրենց պատմութիւնը, սորվիլ մայիսեան յաղթանակներու հերոսներու սխրանքներէն եւ տիրապետել ժամանակակից գիտութեան ու արհեստագիտութեան: Միայն հարուստ գիտելիքով եւ ազգային ինքնագիտակցութեամբ զինուած երիտասարդը կրնայ կերտել վաղուան հզօր ու մրցունակ Հայաստանը: Մեր լեզուն, մշակոյթն ու պետական մտածողութիւնը այն զրահներն են, որոնք մեզ պիտի պահպանեն համաշխարհային մարտահրաւէրներուն դիմաց: Մայիս 28-ը մեզի կը պատգամէ` երբեք չյուսահատիլ, հաւատալ սեփական ուժերուն եւ միշտ յիշել, որ ազատութիւնը ամէնէն բարձր արժէքն է:

Մայիս 28-ի խորհուրդը իւրայատուկ պատգամ ունի` ուղղուած մերօրեայ երիտասարդութեան, որ կը հանդիսանայ մեր անկախութեան վաղուան երաշխաւորը: Եթէ 1918 թուականին հայ երիտասարդութեան զէնքերը սուրն ու հրացանն էին` հայրենի հողը ֆիզիքական բնաջնջումէ փրկելու համար, ապա այսօր այդ զէնքերը փոխարինուած են` կրթութեամբ, գիտելիքով եւ նորարարութեամբ: Ժամանակակից աշխարհին մէջ պետութեան հզօրութիւնը կը չափուի ոչ միայն զինուորական ուժով, այլեւ` ստեղծագործ միտքով եւ գիտական յառաջընթացով: Մեր երիտասարդները պարտաւոր են խորապէս ուսումնասիրել իրենց պատմութիւնը, որպէսզի ունենան ամուր արմատներ, բայց միեւնոյն ժամանակ նաեւ տիրապետեն համաշխարհային արդի հմտութիւններուն: Կրթուած երիտասարդը այն անառիկ բերդն է, որ թոյլ չի տար ազգային ինքնութեան նկատմամբ որեւէ վտանգ եւ կը դառնայ պետականութեան շարժիչ ուժը: Հետեւաբար ներդրումը կրթութեան մէջ լոկ անհատական ձեռքբերում չէ, այլ` ազգային անվտանգութեան կարեւորագոյն գործօն, որ թոյլ պիտի տայ մայիսեան յաղթանակները վերածել մնայուն եւ զարգացող իրականութեան:

Թող Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան ոգին միշտ վառ մնայ մեր սրտերուն մէջ` առաջնորդելով մեզ դէպի յաւերժական, ինքնիշխան եւ բարգաւաճ Հայաստան:

Ցեղասպանութիւնը մարդկութեան դէմ գործուած ամէնէն ծանր յանցագործութիւններէն մէկն է: Իսկ Հայոց ցեղասպանութիւնը արդէն իսկ լայնօրէն ճանչցուած է աշխարհի գիտնականներուն, պատմագէտներուն եւ պետութիւններուն կողմէ: Սակայն Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը կը շարունակէ ժխտել հայ ժողովուրդին դէմ իրագործուած այս պատմական իրողութիւնը: Այս ժխտումը անարդարութեան շարունակութիւնն է: Ժխտուած ցեղասպանութիւնը կրկնուած ցեղասպանութիւն է: Պատահածը քաղաքական դիրքորոշում մըն է, որ կը հակասէ մարդու միջազգային իրաւունքներուն: Ուստի պետութիւն մը, որ կը մերժէ իր անցեալը ընդունիլ, կը կորսնցնէ իր բարոյական հիմքը` արդարութեան, խաղաղութեան եւ ժողովրդավարութեան մասին խօսելու:

Այսօր, երբ տարբեր մակարդակներու վրայ տեղի կ՛ունենան քննարկումներ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ հանրապետութիւններուն միջեւ, եւ կը խօսուի սահմաններու վերաբացման մասին, ՀՅԴ ԼԵՄ-ը կը շեշտէ հետեւեալը. չկայ յարաբերութիւններու բնականոնացում` առանց ընդունելու Օսմանեան կայսրութեան իրագործած պատմական անարդարութիւնը` Հայոց ցեղասպանութիւնը: Ուստի տեւական խաղաղութիւնը չի կրնար կառուցուիլ ժխտման եւ պատմական անարդարութեան շարունակման հիման վրայ:

Սահմաններու բացումը` առանց Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման, ո՛չ խաղաղութեան քայլ է եւ ո՛չ ալ իսկական մօտեցում մը դէպի հաշտութիւն, այլ քաղաքական քայլ մըն է, որ կը փորձէ օրինականացնել պատմական անարդարութիւնը` միաժամանակ պահանջելով լռութիւն անոր զոհերէն: Այս մօտեցումը բացայայտօրէն տնտեսական եւ աշխարհաքաղաքական շահերը կը դնէ բարոյական պատասխանատուութենէն եւ մարդկային արժանապատուութենէն վեր` նուազեցնելով արդարութեան եւ ճշմարտութեան հիմնարար սկզբունքները:

Մենք` իբրեւ ՀՅԴ Լիբանանի երիտասարդութեան միութիւն, կը մերժենք որեւէ գործընթաց, որ կը փորձէ բաժնել դիւանագիտութիւնը պատմական պատասխանատուութենէն: Աւելի՛ն. հայ ժողովուրդը ունի իր արդար իրաւունքը` ապրելու ազատ, անկախ եւ անկաշկանդ իր նախնիներու պատմական հողին վրայ` Օսմանեան կայսրութեան կողմէ բռնագրաւուած Արեւմտահայաստանի մէջ: Ասիկա ո՛չ քննարկման, ո՛չ բանակցութեան ենթակայ հարց է: Հայ ժողովուրդին դէմ իրագործուած պատմական անարդարութիւնը չի կրնար վերացուիլ ժամանակի յառաջացումով, ո՛չ ալ մոռցուիլ` քաղաքական շահերով: Ճշմարտութիւնը կը մնայ անփոփոխ, իսկ արդարութեան պահանջը` անխախտ, մինչեւ իր լիարժէք ճանաչումը:

Մենք կը պահանջենք`

– Թուրքիոյ կողմէ հայութեան դէմ գործադրուած եւ ցարդ անպատիժ մնացած Ցեղասպանութեան ոճիրի պաշտօնական ճանաչում,

– Վերջ Թուրքիոյ կողմէ պատմական փաստերու ժխտման եւ խեղաթիւրման,

– Յանձնառութիւն` ճշմարտութեան նկատմամբ, իբրեւ հիմք որեւէ դիւանագիտական աշխատանքի,

– Յարգանք հայ ժողովուրդի պատմական եւ մարդկային իրաւունքներուն:

ՀՅԴ ԼԵՄ-ը չի մոռնար անցեալը, չ՛ընդունիր ժխտումի քաղաքականութիւնը եւ չի հրաժարիր հայ ժողովուրդի արդար իրաւունքներէն:

Ճանաչումը սպառնալիք չէ, այլ պատասխանատուութիւն է: Ան առաջին եւ անհրաժեշտ քայլն է իսկական հաշտութեան, շրջանային կայունութեան եւ ճշմարտութեան վրայ կառուցուած ապագայի համար:

ՀՅԴ ԼԻԲԱՆԱՆԻ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆ

]]> https://www.aztagdaily.com/archives/685377 Thu, 23 Apr 2026 23:21:03 +0000 https://www.aztagdaily.com/?p=685377 ՍԵԼԻՆ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Շ. Մեղրեան» մասնաճիւղ

Իբրեւ 21-րդ դարու հայ երիտասարդուհի, ապրելով դարաշրջանի մը մէջ, երբ կը տիրապետեն արագընթաց ճարտարարուեստը, ընկերային ցանցերը եւ քաղաքական յարափոփոխ պատկերները, կը գտնուիմ յատուկ կացութեան մը առջեւ: Իմ ինքնութիւնս ձեւաւորուած է ոչ միայն ներկայով, այլ նաեւ` գոյատեւման հզօր պատմութիւններով, որոնք մեզի փոխանցուած են մեր մեծ պապերէն: Այս պատմութիւնները` փոխանցուած շշուկով, գոյութեանս հիմքն են` իբրեւ սփիւռքահայ:

Այսօրուան քաղաքական յարափոփոխ միջավայրին մէջ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման համար մղուող պայքարը կը շարունակէ հանդիպիլ ընդդիմութեան: Շատեր ետ կը մղեն տեղի ունեցած վայրագութիւնները, իսկ ոմանք նոյնիսկ կը փորձեն ջնջել զայն պատմութեան էջերէն: Յաճախ կը գտնուիմ քաղաքական գործունէութեան հրատապութեան եւ իմ յիշատակներուս սրբութիւնը պահելու կարիքին միջեւ: Մարտահրաւէրը այն է, որ կեդրոնանամ գլխաւոր նպատակին վրայ, ոչ միայն ապահովելու համար, որ Ցեղասպանութիւնը ճանչցուի աշխարհի պետութիւններուն կողմէ, այլ նաեւ` բարձրացնելու իրազեկութիւնը հայերու ներկայ պայքարներուն մասին:

Հայկական սփիւռքը մեր ժողովուրդի դիմացկունութեան վկայութիւնն է, բայց նաեւ ցոյց կու տայ միասնականութեան անհրաժեշտութիւնը: Իբրեւ արդարադատ սերունդի ժառանգորդ` իմ պատասխանատուութիւնս կը նկատեմ ոչ միայն սորվիլ մեր պատմութիւնը, այլ նաեւ` փոխանցել զայն յաջորդ սերունդին: Անկախ անկէ` ձեռնարկներ կազմակերպելով, ապրիլեան յիշատակի ոգեկոչումներու մասնակցելով կամ իմ ակադեմական միջավայրիս մէջ ձայն բարձրացնելով կը նպաստեմ, որ Հայ դատը չմարի: Սփիւռքին մէջ մեր ձայները միայն անցեալի անդրադարձները չեն, այլ ապագայի կոչ` պահանջելով արդարութիւն, ճանաչում եւ մեր ժողովուրդի արժանապատուութեան վերականգնում:

Մենք` հայերս, ոչ միայն կը յիշենք, այլ կը կրենք մեր հայրենիքի պատմութիւնը` իբրեւ պարտաւորութիւն եւ ուխտ: Մեր մշակոյթը, արուեստը, երգերն ու պարերը դատարկ յիշատակներ չեն, այլ կենդանի ապացոյցներ` մեր անխախտ գոյութեան: Տարիները կրնան անցնիլ, բայց չեն կրնար մաշեցնել մեր ինքնութիւնը կամ խլել մեր յիշողութիւնը: Սերունդէ սերունդ մենք կը փոխանցենք ոչ միայն պատմութիւն, այլ նաեւ կամք` շարունակելու եւ գոյատեւելու արժանապատիւ կերպով: Արդարութեան ջահը մեր ձեռքերուն մէջ է, եւ ան երբեք պիտի չմարի, որովհետեւ մենք չենք լռեր եւ չենք նահանջեր:

Ես չեմ խնդրեր արդարութիւն, ես կը պահանջեմ զայն: Կը պահանջեմ ճշմարտութեան լիարժէք ճանաչում եւ պատասխանատուութեան ընդունում: Իմ ձայնս չի սահմանափակուիր անհատական սահմաններով. ան կը կրէ ամբողջ ժողովուրդիս պահանջը` վերջ տալու ժխտումին եւ անարդարութեան: Ես պիտի չլռեմ, որովհետեւ լռութիւնը կը նշանակէ համաձայնութիւն, իսկ ես չեմ համաձայնիր: Մինչեւ որ արդար դատաստանը իրականութիւն չդառնայ, իմ պայքարս պիտի շարունակուի` հաստատ, յստակ եւ անզիջում:

Վերջապէս, թէեւ անցած են 111 տարիներ Հայոց ցեղասպանութենէն, սակայն տակաւին կը կրեմ իմ նախնիներուս պատմութեան ծանրութիւնը` ոչ թէ իբրեւ բեռ, այլ` իբրեւ պարտականութիւն: Հիմա կարգը իմս է գոյատեւման, կորուստի, յոյսի եւ դիմադրութեան պատմութիւնները պատմելու: Այս արագընթաց աշխարհին մէջ դիւրին է մոռնալ անցեալի պայքարները, բայց ընկերային ցանցերու գործունէութեան եւ քաղաքական ներգրաւուածութեան միջոցով կրնամ վստահեցնել, որ անոնց ձայները երբեք չեն լռեր:

Ապրիլ 24-ը պարզ թուական մը չէ, այլ մեր հոգիներուն մէջ բացուած անբուժելի վէրք մըն է, որ ամէն գարնան վերստին կ՛արիւնի: Այդ օրը մեր ժողովուրդին արեւը խաւարեցաւ, եւ հայուն ճակատագիրը ներկուեցաւ մահուան ու տառապանքի գոյներով: Երբ կը մտածենք այդ օրերուն մասին, կը լսենք անապատներուն մէջ մարող մայրերուն հառաչանքը, որբ մնացած մանուկներուն պաղատագին լացը եւ մեր պապերուն վերջին աղօթքը, որ անաւարտ մնաց իրենց շրթներուն վրայ:

Ապրիլ 24-ը կը ծածկէ մեր հոգիները, բայց նաեւ կը վառէ ներսի կրակը: Ան օր մըն է, երբ ամէն հայ, ո՛ւր ալ գտնուի, կը զգայ իր արմատներուն ձգողութիւնը` խոր, անխուսափելի, անբաժանելի:

Կը մտածենք այն ճամբաներուն մասին, որոնք լեցուն էին լուռ քայլերով… Այն աչքերուն մասին, որոնք վերջին անգամ նայեցան երկինքին` առանց հասկնալու, թէ ինչո՞ւ աշխարհը այսքան դաժան կրնար ըլլալ: Այդ պահերուն մէջ միայն կեանքեր կորսուած չէին, այլ նաեւ` երգեր, հեքիաթներ, երազներ: Ինչպէ՞ս կարելի է մոռնալ այն սոսկումը, երբ մեր լոյս մտաւորականները` մեր ազգին ուղեղն ու սիրտը, մէկ գիշերուան մէջ խլուեցան մեզմէ: Ինչպէ՞ս չսգալ այն հազարաւոր եկեղեցիները, որոնք քարուքանդ եղան, եւ այն գիւղերը, որոնք ամայացան` զրկուելով իրենց տէրերէն: Մեր սուրբ հողը, որ դարեր շարունակ ծնունդ տուած էր մշակոյթի եւ արուեստի, յանկարծ դարձաւ հսկայ գերեզմանատուն մը:

Այդ օրը Մեսրոպեան տառերը արցունքով թրջուեցան:

Սակայն այդ սուգին ու մոխիրներուն մէջէն ծնաւ նաեւ մեր չկոտրուած կամքը: Մեր աչքերուն մէջ թէեւ կայ յաւիտենական տխրութիւն մը, բայց նաեւ կայ վճռակամութեան փայլը:

Այսօր մենք այդ ցաւին ու յիշատակին ժառանգորդներն ենք: Մեր երակներուն մէջ կը հոսի նահատակներուն սրբազան արիւնը, որ մեզի հանգիստ չի տար:

Մեր ցաւը մեր ուժն է: Մենք պիտի յիշենք ու յիշեցնենք, պիտի պահանջենք ու պայքարինք, մինչեւ որ արդարութեան լոյսը վերջապէս ծագի մեր լեռներուն վրայ: Մենք կանք, պիտի ըլլանք ու դեռ պիտի շատնանք` հակառակ բոլոր անոնց, որոնք փորձեցին մեզ ջնջել պատմութեան էջերէն:

Եւ այսպէս, ապրիլ 24-ը կը մնայ ոչ միայն յիշատակի օր, այլ նաեւ` վկայութիւն, որ ազգ մը, որքան ալ փորձեն զայն լռեցնել, միշտ պիտի գտնէ իր ձայնը… եւ պիտի խօսի:

Ամէն տարի ապրիլ 24-ին հայերը աշխարհի չորս կողմերէն կը կանգնին յիշելու համար իրենց բիւրաւոր նահատակները: Ասիկա պարզապէս թուական մը չէ պատմութեան մէջ, այլ` վէրք մը, որ երբեք ամբողջապէս չէ բուժուած: Այս օրը` 1915-ին, սկսաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը, որ խլեց 1,5 միլիոն անմեղ կեանքեր: Ընտանիքներ քանդուեցան, համայնքներ ջնջուեցան, եւ ամբողջ ժողովուրդ մը գրեթէ ոչնչացաւ:

Մեզմէ շատերուն, բայց մանաւանդ երիտասարդ սերունդին համար այս ողբերգութիւնը անձամբ ապրուած բան մը չէ: Բայց մենք զայն կը կրենք մեր մէջ: Անիկա կ՛ապրի մեր պատմութեան մէջ, մեր ինքնութեան մէջ եւ սերունդէ սերունդ կը փոխանցուի պատմութիւններուն մէջ: Կայ խոր տխրութիւն մեր ժողովուրդին անցած տառապանքներուն մասին տեղեակ ըլլալու մէջ, բայց նաեւ` հպարտութիւն, թէ ինչպէ՛ս գոյատեւեցինք:

Անձամբ, երբ կը մտածեմ Ցեղասպանութեան մասին, կը զգամ թէ՛ տխրութիւն եւ թէ՛ ուժ: Տխրութիւն` անարդարութեան համար, եւ ուժ, որովհետեւ հայ ժողովուրդը չանհետացաւ: Մենք տակաւին հոս ենք, կը խօսինք մեր լեզուն, կը պահենք մեր մշակոյթը եւ կ՛ապացուցենք, որ չենք ջնջուած:

Սակայն Ցեղասպանութեան հետեւանքները անցեալին մէջ չեն մնացած:

Մինչեւ այսօր հայերը կը շարունակեն դիմագրաւել անոր հետեւանքները: Թէ՛ ժխտումին, թէ՛ կորսուած հայրենիքին եւ թէ՛ ներկայ դժուարութիւններուն պատճառով երբեմն կը թուի, թէ անարդարութիւնը տակաւին վերջ չէ գտած:

Այս իրականութիւնը աւելի յստակ կ՛երեւի վերջերս տեղի ունեցած դէպքերուն պատճառով: Արցախի շրջանը, որ տարիներ շարունակ հայերով բնակուած էր, դարձաւ պատերազմի եւ բռնի տեղահանութեան թիրախ: Ազրպէյճանի գործողութիւններուն պատճառով հազարաւոր հայեր ստիպուեցան լքել իրենց տուները եւ հեռանալ իրենց հայրենիքէն: Այս դէպքերը շատերուն համար կը յիշեցնեն անցեալի ցաւալի էջերը, որովհետեւ կրկին անգամ հայերը կը կորսնցնեն իրենց հողերը եւ կը դառնան գաղթական:

Ասիկա պատճառ կ՛ըլլայ, որ շատեր զգան, թէ դժբախտութիւններու պատմութիւնը ամբողջապէս չէ վերջացած, եւ թէ` անցեալի վէրքը տակաւին կը շարունակուի մղկտալ տարբեր ձեւերով:

Ասոր համար ալ յիշելը բաւարար չէ:

Իբրեւ երիտասարդ սերունդ` մենք պատասխանատուութիւն ունինք խօսելու, տեղեկացնելու եւ ճշմարտութիւնը կենդանի պահելու: Մենք պէտք է օգտագործենք մեր ձայները դպրոցներուն մէջ, առցանց եւ մեր համայնքներուն մէջ, որպէսզի աշխարհը երբեք չմոռնայ: Որովհետեւ մոռացութիւնը կը թոյլատրէ, որ անարդարութիւնը շարունակուի:

Միեւնոյն ժամանակ մենք պէտք է ամուր պահենք մեր ինքնութիւնը: Մեր լեզուն, մշակոյթը եւ արմատները պահպանելով` ցոյց կու տանք, որ մենք աւելի զօրաւոր ենք, քան` այն ուժերը, որոնք փորձեցին մեզ ոչնչացնել:

Ապրիլ 24-ը միայն սուգի օր չէ: Անիկա օր մըն է` յիշելու, հասկնալու եւ շարունակելու: Անիկա օր մըն է` ցաւը նպատակի վերածելու:

Եւ ամէնէն կարեւորը` ապահովելու, որ արդարութիւնը ոչ միայն յիշուի, այլ օր մը իրականանայ:

Երկար տարիներ անցած են Հայոց ցեղասպանութենէն, սակայն վրէժի կրակը տակաւին վառ է իւրաքանչիւր հայու մէջ: Թուրքը փորձեց ջնջել հայը աշխարհի քարտէսէն, բայց չհասաւ իր նպատակին, ան փորձեց սպաննել ամբողջ ցեղ մը` մոռնալով, որ հայ ժողովուրդը հունտի նման ծլող ազգ մըն է:

Ապրիլ 24-ը բոլորիս համար պահանջատիրական կենդանի թուական մըն է, որ ամէն անգամ մեզի կը յիշեցնէ մեր գոյութիւնը. իւրաքանչիւր հայու համար ամէն օր պէտք է պահանջատիրութեան եւ պայքարի օր ըլլայ, որովհետեւ պայքարով է, որ հայ ժողովուրդը կերտած է անցեալի յաղթանակները եւ պահած` իր ինքնութիւնը, լեզուն ու պատմութիւնը եւ պայքարով պիտի վերատիրանայ իր հողերուն ու իրաւունքներուն. մենք սերունդէ սերունդ փոխանցուած պահանջատիրութեան ջահը այսօր պէտք է վառ պահենք եւ ապա փոխանցենք յաջորդ սերունդներուն:

Թուրքը նոյնիսկ 1,5 միլիոն հայ ջարդելով չկրցաւ ջնջել հայը, որովհետեւ հայը մերժեց տկարանալ ու յանձնուիլ, այլ երեք տարիներ ետք կրցաւ անկախութիւն կերտել, ապա «Նեմեսիս»-ի վրիժառու բազուկներով պատժեց թուրք փաշաները, այնուհետեւ երկար տարիներ ետք Լիզպոնի մէջ թրքական դեսպանատունը գրաւելով` ցոյց տուաւ աշխարհին, որ հայը չէ մոռցած իր Դատը եւ տակաւին պահանջատէր է:

Պատմութեան դասերը շուտով կրնան մոռցուիլ, եթէ չըլլան պահանջատէր մարդիկ` յիշեցնելու անցեալին եղած ցեղասպանութիւնները: Ապրիլ 24-ը պարզապէս թուական մը չէ, անկէ ետք վերածնունդն էր հայ ժողովուրդին, եւ այդ վերածնունդը սկսաւ Տէր Զօրի անապատէն` հասնելով աշխարհի չորս ծագերը:

Այսօր դժբախտաբար մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ մուտք կը գործեն թրքաբարոյ երեւոյթներ, եւ այս երեւոյթները անտարբեր չեն կրնար ձգել մեզ: Յիշեցնենք, որ թրքական արտադրութիւններ վաճառելով, հայկական տուներու մէջ թրքական երգեր ունկնդրելով, Թուրքիոյ ծովափները վայելելով, իսկ յետոյ ապրիլ 24-ին Ցեղասպանութիւնը յիշելով չէ, որ մենք պահանջատէր կ՛ըլլանք:

Պէտք չէ մոռնանք, որ թուրքը տակաւին մեր թշնամին է, պէտք չէ մոռնանք Տէր Զօրի անապատին մէջ սովամահ եղած մեր նախահայրերը, պէտք չէ մոռնանք Հայ դատը եւ անոր ճամբուն վրայ նահատակուած հերոսները:

Այսօր պատմութիւնը ինքզինք կը կրկնէ, եւ մեր դարաւոր թշնամին կը փորձէ ջնջել մեր պատմութիւնը, մշակոյթը, աւանդութիւնները եւ նոյնիսկ` Եկեղեցին:

Իբրեւ դաշնակցական երիտասարդներ, իբրեւ «Նեմեսիս»-ի ժառանգորդներ` այսօր մենք պարտաւոր ենք պայքարիլ, պարտաւոր ենք պահանջել եւ մեր ըսելիքն ու ընելիքը ունենալ, որովհետեւ ապագայի բոլոր յաղթանակները մեզի եւ ապագայ սերունդներուն վստահուած են:

Անցնող շաբաթներուն տեղի ունեցած զարգացումները, պատերազմական լարուածութիւնը եւ Միացեալ Նահանգներու, Իսրայէլի ու Իրանի օգտագործած ռազմարուեստն ու ռազմավարութիւնը կը փաստեն, որ ժամանակակից պատերազմները այլեւս չեն յատկանշուիր միմիայն բանակի մարտունակութեամբ: Այսօր արհեստագիտութիւնը, անօդաչու սարքերը, հետախուզական համակարգերը եւ արհեստական բանականութիւնը դարձած են պատերազմներու բնոյթը փոխող գլխաւոր գործօնները:

Հարաւային Կովկասէն մինչեւ Կազա, ապա Իրան եւ Լիբանան պատերազմական ալիքը կը տարածուի ամբողջ տարածաշրջանին մէջ: Լիբանանը անգամ մը եւս կը գտնուի այս վտանգաւոր զարգացումներուն ազդեցութեան տակ: Թէեւ երկիրը ամբողջական պատերազմի մէջ չէ, սակայն սահմանամերձ շրջաններէն մինչեւ մայրաքաղաքը` Պէրութը, յատկապէս Պէյրութի Հարաւային արուարձանները կը մնան թիրախ իսրայէլեան օդային յարձակումներուն: Լիբանան արդէն իսկ կը տառապի` տնտեսական փլուզումէ, քաղաքական անկայունութենէ, պետական կառոյցներու թուլացումէ: Այս յարձակումներուն պատճառով բազմաթիւ գիւղեր եւ բնակավայրեր վնասուած են, իսկ հազարաւոր լիբանանցիներ ստիպուած են լքել իրենց տուները: Այսօր անոնցմէ շատեր տեղահանուած են` ապրելով ժամանակաւոր կայարաններու մէջ, շատեր նոյնիսկ` վրաններու տակ կամ ճանապարհներուն եզրին:

Ներկայ իրավիճակը կը խորացնէ երկրին առջեւ ցցուած մարտահրաւէրները եւ կը ծանրացնէ ժողովուրդին առօրեան: Եթէ տարածաշրջանային լարուածութիւնը շարունակէ աճիլ, Լիբանանը կրնայ աւելի խոր ճգնաժամի մատնուիլ: Այդ պարագային, հետեւանքները կրնան ըլլալ աղէտալի` թէ՛ երկրի ներքին կայունութեան, թէ՛ ժողովուրդին առօրեային համար:

Իրանի դէմ պատերազմը ոչ միայն կը վտանգէ Միջին Արեւելքի կայունութիւնը, այլ նաեւ` Հարաւային Կովկասի: Արցախեան պատերազմէն ետք տարածաշրջանը կը մնայ անկայուն, եւ պատերազմի վտանգը մնայուն ներկայութիւն է: Անդին` Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի ռազմաքաղաքական սերտ համագործակցութիւնը, Հայաստանէն «Զանգեզուրի միջանցք»-ի պահանջը եւ «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի տեսլականը միաժամանակ կը բարդացնեն Իրանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ աճող լարուածութիւնը:

Միջին Արեւելքի ներկայ անկայունութիւնը եւ հայրենիքին ուղղուած սպառնալիքները դարձեալ կը շեշտեն կազմակերպուած երիտասարդութեան կարեւորութիւնը: Այս պայմաններուն մէջ ՀՅԴ ԼԵՄ-ը, ինչպէս անցեալին, այսօր եւս կը շարունակէ իր առաքելութիւնը` մնալով լիբանանահայ համայնքին եւ հայրենիքի վստահելի յենարանը: Այս գիտակցութեամբ ՀՅԴ ԼԵՄ-ը կը շարունակէ համախմբել երիտասարդութիւնը` ամրապնդելով ազգային ոգին եւ պատասխանատուութեան զգացումը: