Այս փափաքը չի մարիր: Ժամանակը կրնայ անցնիլ, սերունդները կրնան փոխուիլ, բայց այդ կարօտը կը մնայ նոյնը: Այս զգացումը մեզի կը յիշեցնէ, թէ մենք պարզ անցեալի մը ժառանգորդները չենք, այլ շարունակողներն ենք:

Ո՞վ ենք մենք: Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որ կը կառչի իր ինքնութեան: Մենք չենք խառնուիր այնքան, որ մոռնանք մեր արմատները: Մենք չենք լուծուիր այնքան, որ կորսնցնենք մեր անունը: Պատմութիւնը արդէն ցոյց տուած է, թէ որքան փորձ եղած է մեզ փոխելու, լռեցնելու, ջնջելու: Բայց մենք մնացած ենք նոյն լեզուով, նոյն յիշողութեամբ, նոյն գիտակցութեամբ:

Ամէն հայ իր մէջ կը կրէ արդարութեան զգացումը: Ան ծնած է այն անարդարութենէն, որ կատարուեցաւ մեր ժողովուրդին դէմ, այն կեանքերէն, որոնք խլուեցան առանց պատասխանատուութեան:

Մենք չենք կրնար ընդունիլ մոռացութիւնը իբրեւ լուծում: Երբ անցեալը կը մերժուի կամ կը խեղաթիւրուի, վէրքը կը մնայ բաց: Արդարութիւնը մեզի համար կը նշանակէ ճանաչում, յիշողութիւն եւ պատասխանատուութիւն:

Այնքան ատեն որ այս արդարութեան պահանջը կենդանի է, մեր գործը վերջ չունի` իբրեւ պարտաւորութիւն թէ՛ մեր մեծերուն յիշատակին եւ թէ՛ ապագայ սերունդներուն հանդէպ: Մենք կը շարունակենք խօսիլ, գրել, յիշեցնել, որովհետեւ լռութիւնը կը ծառայէ մոռացութեան, իսկ մենք չենք ուզեր մոռնալ:

Մենք կը յիշենք ոչ միայն անցեալը, այլ նաեւ այն, ինչ կարելի էր ըլլալ: Կը մտածենք այն կեանքին մասին, զոր կարելի էր ունենալ մեր հողին վրայ: Բայց միեւնոյն ժամանակ մենք կ՛ապրինք այն իրականութիւնը, զոր ունինք այսօր, եւ այդ իրականութեան մէջ կը փորձենք կառուցել, վերակերտել, փոխանցել:

Ապրիլ 24-ը կը յիշեցնէ մեզի մեր կորուստը, բայց նաեւ մեր գոյութիւնը: Կը յիշեցնէ, թէ որքան բան խլուած է մեզմէ, բայց նաեւ` թէ ինչքա՛ն բան տակաւին կը պահենք:

Եւ քանի դեռ մենք կը հարցնենք, կը յիշենք, կը պահանջենք արդարութիւն, մեր պատմութիւնը չի փակուիր, մեր դատը չի մարիր, այլ կը շարունակուի մեզմով:

Մինչեւ այսօր կը պահանջենք իտէալականացուած պայքարով, արարքներով եւ «Նեմեսիս»-ով:

Կ՛ապրինք զէնքի շաչիւնով, կիներու լացով` իրենց ամուսիններուն մահը սգացող, մայրերու լացով` իրենց սոված զաւակներուն համար, լացի ձայնովը մանուկներուն, որոնք որբացան կայսրութեան մը ձեռքով, որ կանխամտածուած ցեղասպանութիւն գործեց:

1915-ը չաւարտեցաւ: Կորսնցուցինք 1,5 միլիոն հայեր եւ մեր պապենական հողերը, աւելի քան հարիւր տարի ետք կորսնցուցինք Արցախը, կորսնցուցինք նաեւ 5000 անմեղ հոգիներ:

Մեր պայքարը վերջ չունի: Նահատակներու արդարութեան յոյսը մեր մէջ կը շարունակէ ապրիլ: Թող ըլլայ 111 տարի կամ միլիոն տարի, մենք կը շարունակենք մեզի հետ շալկել 1,5 միլիոնին լացը, որ յաւիտեան կը հնչէ եւ նոր պայքարներու առիթ կու տայ:

Եղէ՛ք Նեմեսիսը` այն չաստուածուհին, որուն վրէժխնդրութեան կը կարօտինք:

Ցեղասպանութիւն մը, որ չէ ընդունուած, կրնայ կրկնուիլ: Արդարութիւնը մեզմէ խլուած է: Պէտք է ապրինք պահանջատիրութեամբ, որ պիտի գոյատեւէ, մինչեւ Թուրքիան վճարէ արեան ամէն մէկ կաթիլի գինը եւ վերադարձնէ ամէն մէկ թիզ հող:

«Նեմեսիս»-ը նաեւ այս օրուան համար է: Վրէժը պէտք է հոսի մեր երակներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Ռոստոմի կամքը` մեր բռունցքներուն մէջ:

Այսօր մեր ժողովուրդը կանգնած է լուրջ եւ խոր մտահոգութեան մը դիմաց: Մեր նահատակներուն յիշատակը, որ պէտք է ըլլայ մեր ազգային կեանքին սիրտը, հոգին եւ ուղղութիւնը, կարծես կը մղուի երկրորդական դաշտ: Անիկա այլեւս չի զբաղեցներ այն արժանի տեղը, որ պէտք է ունենայ մեր հաւաքական գիտակցութեան մէջ: Փոխանակ խոր յարգանքով, արժանապատուութեամբ եւ պատասխանատու մօտեցումով պահելու այդ սրբազան յիշատակը` մենք ականատես կ՛ըլլանք անտարբերութեան, լռութեան եւ երբեմն ալ ձեւական մօտեցումի` իշխանութիւններուն կողմէ: Այս երեւոյթը միայն մտահոգիչ չէ, այլ նաեւ խորապէս վտանգաւոր` մեր ազգային գոյութեան համար:

Այս անտարբերութիւնը պարզ բացթողում կամ ժամանակաւոր թերացում մը չէ. անիկա կ՛ազդէ մեր ինքնութեան հիմքերուն վրայ: Երբ պետութիւնը կամ պատասխանատու մարմինները չեն արտայայտեր յստակ, հաստատ եւ արժանապատիւ դիրքորոշում, անուղղակի կերպով կը թուլացնեն այն կապը, որ մեզ կը միացնէ մեր անցեալին, յիշողութեան եւ նահատակներուն: Այսպիսով, յիշատակումը կը դադրի ըլլալէ կենդանի ու ներգործուն արժէք եւ կը վերածուի արարողակարգային պարտականութեան մը` զուրկ իր խորութենէն, իմաստէն եւ հոգեւոր ուժէն: Երբ յիշատակը կը վերածուի միայն ձեւականութեան, անիկա կը կորսնցնէ իր ազդեցութիւնը ժողովուրդի հոգեբանութեան եւ գիտակցութեան վրայ:

Մեր նահատակներուն յիշատակը սակարկելի չէ եւ չի կրնար ենթարկուիլ քաղաքական շահերու, դիւանագիտական հաշիւներու կամ ժամանակաւոր նպատակներու: Անիկա մեր հաւաքական յիշողութեան հիմքն է, մեր արժանապատուութեան, ինքնութեան եւ գոյատեւման անբաժանելի մասը: Երբ այս ճշմարտութիւնը կը մոռցուի եւ կը նսեմացուի, ամբողջ ժողովուրդ մը կը տուժէ: Մենք կը կորսնցնենք մեր պատմական շարունակականութիւնը, կը խաթարուի մեր ազգային վստահութիւնը, եւ կը թուլանայ մեր միասնականութիւնը:

Անտարբերութիւնը ունի նաեւ այլ վտանգաւոր հետեւանք մը: Երբ ժողովուրդը կը տեսնէ, որ իշխանութենէն յստակ ուղերձ չկայ, ան կամաց-կամաց կը հեռանայ հարցէն եւ կը դադրի զգալ այդ պատասխանատուութիւնը: Այսպիսով, անտարբերութիւնը կը տարածուի` իշխանութիւններէն մինչեւ հասարակութեան ամէնէն լայն շերտերը: Այդ պատճառով մեր հաւաքական յիշողութիւնը կը թուլանայ եւ կը դառնայ խոցելի:

Այսօր, աւելի քան երբեք, անհրաժեշտ է, որ մենք բարձրացնենք մեր ձայնը: Լռութիւնը չի ծառայեր որեւէ արդար գործի: Լռութիւնը ոչ թէ չէզոքութիւն է, այլ` համակերպում: Մենք պէտք է պահանջենք, որ մեր նահատակներուն յիշատակը պահուի արժանի կերպով, ոչ միայն գեղեցիկ խօսքերով, այլ նաեւ` գործնական եւ շարունակական քայլերով: Կրթական համակարգը, մշակութային կեանքը, հանրային դաշտը եւ պետական քաղաքականութիւնը պէտք է միասնաբար ծառայեն այս նպատակին: Անոնց յիշատակը պէտք է ապրի մեր դպրոցներուն, մշակոյթին եւ առօրեային մէջ:

Մեր պարտականութիւնն է նաեւ այս գիտակցութիւնը փոխանցել նոր սերունդներուն: Եթէ մենք չպահպանենք եւ չպաշտպանենք մեր նահատակներուն յիշատակը, ո՞վ պիտի ընէ այդ մեր փոխարէն: Երիտասարդութիւնը պէտք է գիտնայ, որ յիշատակը անցեալի հարց մը չէ միայն, այլ` ներկայի եւ ապագայի պատասխանատուութիւն: Առանց այս գիտակցութեան` ապագայ սերունդները կրնան կորսնցնել իրենց կապը իրենց ինքնութեան հետ:

Ուստի, այսօրուան կոչը պարզ է, բայց խոր եւ հրատապ` դուրս գալ անտարբերութենէն եւ վերագտնել պատասխանատուութիւնը: Մեր նահատակներուն յիշատակը պէտք է մնայ կենդանի, ներգործուն եւ յարգուած, ոչ միայն խօսքերով, այլ նաեւ` ամէնօրեայ վերաբերմունքով եւ գործերով: Միայն այսպէս կրնանք պահպանել մեր արժանապատուութիւնը, ամրապնդել մեր միասնականութիւնը եւ ապահովել, որ մեր ազգային ոգին շարունակէ ապրիլ եւ առաջնորդել մեզ` դէպի աւելի արժանապատիւ ապագայ:

 ԶԱՒԱՐԵԱՆԱԿԱՆ

Սաստիկ հարուածներ ստացաւ հայութիւնը վերջին տասը տարիներուն: Ամէնէն ծանր հարուածները եղան Հայաստան-Ազրպէյճան երկրորդ պատերազմը եւ արցախահայութեան տեղահանութիւնը: Ասոր միացան Միջին Արեւելքի սանձարձակ քաոսը եւ մայր գաղութներու աստիճանական պարպումը: Այս բոլորը խորացուցին սփիւռքի մէջ վաղուց սկսած նահանջը: Թուլացան դպրոցական, եկեղեցական ու կուսակցական կառոյցները, եւ հասունցաւ սփիւռքի շարունակականութեան դէմ վտանգը:

Յաջորդական այս «ապտակներ»-ը ոչ միայն նիւթապէս ու հոգեպէս մաշեցուցին արդէն պանդխտութեամբ տառապող սփիւռքահայ մարդը, այլ նաեւ բացին տարակուսանքի դռները: Մոլորուած այս վիճակէն դուրս գալու ճիգին մէջ շատեր հարցականի տակ առին անցեալը, նախկիններու վաստակն ու ժառանգութիւնը: Ահելները վերաորակեցին տարիներու փորձառութիւնը, իսկ ջահելները սահմանափակեցին իրենց մասնակցութիւնը հասարակական կեանքին:

Անկախ ներկայ համընդհանուր ինքնաքննադատութեան մթնոլորտէն` Հայ դատը արժանի է առանձնայատուկ արժեւորումի, մանաւանդ որ պահանջատիրութեան արշաւը տասնամեակներ առաջ սկսած է: Արդար է հարցնել. ի՞նչ կատարուեցաւ ու որքա՞ն յաջողութեամբ: Եթէ խուսափինք պատասխանելէ, Հայ դատը կը դառնայ անցեալէն ժառանգուած անբաղձալի բեռ, իսկ անոր նուիրուած նախաձեռնութիւնները` ձեւական ծէս:

Քննելով պահանջատիրութեան ներկայ փուլը` կարելի է արձանագրել երեք հիմնական արդիւնքներ.

Ա.- Հայոց ցեղասպանութիւնը լայնօրէն ընդունուած է միջազգային գիտական եւ մտաւորական շրջանակներու կողմէ` իբրեւ պատմական փաստ:
Բ.- Շարք մը պետութիւններու կողմէ անոր ճանաչումը քաղաքական եւ իրաւական որոշ կշիռ տուաւ:
Գ.- Հայութիւնը ձեռք բերաւ համակրանք եւ բարոյական աջակցութիւն` կարգ մը ժողովուրդներու կողմէ:

Այս ձեռքբերումները, որքան ալ` կարեւոր, սակայն բաւարար չեն, թերեւս նոյնիսկ ոչ արդարացուցիչ` 60 տարիներու աշխատանքի ծաւալի դիմաց: Ակնյայտ է, որ պահանջատիրական աշխատանքը կը կարօտի լուրջ վերանայումի: Այս առումով կարելի է անդրադառնալ երեք ուղղութիւններու:

Ա.- Մասնագիտական ուղղութիւն

Հարկ է Հայ դատը դուրս բերել նեղ քաղաքական հաշուարկներէն եւ վերածել ամբողջ հայութեան սեփականութեան: Անհրաժեշտ է ստեղծել կեդրոնական, մասնագիտացած մարմին մը, որ զբաղի բացառապէս այս գործով եւ ունենայ միջազգային ներկայացուցչական բնոյթ:

Առաւելաբար պէտք է որդեգրել իրաւական եւ մասնագիտական մօտեցում` լրջօրէն ուսումնասիրելով թէ՛ Թուրքիոյ ներպետական, թէ՛ միջազգային դատական կարելիութիւնները: Այս գործընթացը կը պահանջէ` փաստաթուղթերու հաւաքագրում, իրաւական պահանջներու յստակ ձեւակերպում եւ մասնագէտներու ներգրաւում:

Բ.- Հայ դատի միջազգայնացում

Եթէ պահանջատիրութեան հիմքը միջազգային մարդկային օրէնքն է, ապա անհրաժեշտ է մեր Դատը ներկայացնել ոչ միայն իբրեւ հայ ժողովուրդին դէմ գործուած յանցագործութիւն, այլ` իբրեւ լայնածաւալ ոճիր, որ թիրախաւորած է նաեւ այլ ժողովուրդներ` յոյները, ասորիները: Այս մօտեցումը կը ստեղծէ համագործակցութեան հետաքրքրական կարելիութիւններ համապատասխան կառոյցներու հետ եւ կը զօրացնէ իրաւական հիմքը` ձեւաւորելով աւելի ուժեղ եւ համոզիչ գործ (case)` միջազգային հարթակներու վրայ:

Միաժամանակ կարեւոր է ուսումնասիրել եւ ըստ այնմ օգտուիլ այլ ժողովուրդներու պահանջատիրական փորձառութիւններէն:

Գ.- Իրապաշտութեան անհրաժեշտութիւնը

Թէեւ բոլորիս համար ցանկալի է տեսնել պատմական արդարութեան ամբողջական վերականգնումը, բայց այնքան ատեն որ արտաքին աշխարհի արձագանգով ու ձեռքով պիտի կատարուի այդ մէկը, ապա նախընտրելի է, որ մեր պահանջները ըլլան իրապաշտ եւ հաւասարակշռուած: Հետեւաբար անհրաժեշտ է ճշդել նպատակները` հաշուի առնելով միջազգային քաղաքական պայմաններն ու մեր սեփական կարողութիւնները:

Ժամանակի գործօնը

Ժամանակը վճռորոշ գործօն է: Որքան դանդաղի աշխատանքը, այնքան կը նուազի թէ՛ միջազգային հետաքրքրութիւնը, թէ՛ սփիւռքի ներուժը: Իբրեւ Հայ դատի հիմնական շարժիչ ուժ սփիւռքը սահմանափակ ժամանակային հեռանկար ունի իր ներկայ դրուածքով: Ուստի դժուար է պատկերացնել, որ մէկ դար անց կարելի պիտի ըլլայ նոյն ծաւալով եւ նոյն ուժգնութեամբ շարունակել այս աշխատանքը: Ասիկա կը պարտադրէ արագ ու կազմակերպուած գործելաոճ:

Սոյն մօտեցումներով կարելի է նոր շունչ հաղորդել Հայ դատի պահանջատիրական աշխատանքին եւ սկիզբ դնել աւելի արդիւնաւէտ ու իրապաշտ փուլի մը:

24 ապրիլ 1915: Թուական մը, որ ո՛չ միայն կը յիշենք, այլեւ խորապէս կը զգանք: Ամէն տարի այս օրը, հայութեան հոգին կը վառի կրակի մը պէս, որ ո՛չ կը մարի, ո՛չ ալ կը լռէ: Այս թուականին պատահածը Հայոց պատմութեան այն դէպքերէն է, որ մեզի կը յիշեցնէ ոչ միայն մեր ժողովուրդին կրած անսահման տառապանքը, այլեւ` անոր կամքն ու յարատեւ պայքարը:

1915-ին Օսմանեան կայսրութիւնը` ղեկավարութեամբ Թալէաթի, Էնվերի եւ Ճեմալի, կազմակերպեց հետեւողական բնաջնջում մը, որ այսօր աշխարհը կը ճանչնայ իբրեւ Հայոց ցեղասպանութիւն` 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութիւնը: Այս ծրագիրին նպատակն էր հայ ժողովուրդը իր գոյութեամբ, պատմութեամբ, մշակոյթով եւ ստեղծագործութեամբ ջնջել պատմութենէն:

24 ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ձերբակալուեցան հարիւրաւոր հայ մտաւորականներ` ազգի մը ապագան, միտքը, ձայնն ու հոգին: Անոնք զինուորներ չէին, այլ` բանաստեղծներ, գրողներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, փաստաբաններ, ինչպէս` Գրիգոր Զօհրապ, Դանիէլ Վարուժան, Սիամանթօ, Նազարէթ Տաղաւարեան, Մարի Պէյլերեան, Տիրան Քէլէկեան, Թլկատինցի, Երուխան, Ռուբէն Սեւակ, Ռուբէն Զարդարեան:

Այնուհետեւ հայերը բռնի ուժով տեղահանուեցան իրենց հայրենի հողերէն եւ քշուեցան դէպի Տէր Զօր` սպաննուելու:

Թշնամին յոյս ունէր, որ դար մը ետք մենք պիտի ըլլանք միայն պատմութեան գիրքերու մէջ, բայց մենք հոս ենք` հաստատակամ եւ պահանջատէր:

Ինչպէ՞ս մոռնալ եւ չպահանջել, երբ մեր նախնիներուն ապրած այդ տառապանքը մեր միտքերուն մէջ փորագրուած է: Ինչպէ՞ս մոռնալ մեր մեծ մայրերուն ու հայրիկներուն պատմած դէպքերը, որոնք պատահած են Տէր Զօրի անապատին մէջ: Ինչպէ՞ս չպահանջել մեր բռնագրաւուած հողերը…

Կ՛արժէ նշել, որ Նիւրեմպերկի դատավարութեան ընթացքին ներկայացուած փաստաթուղթերուն մէջ կը գտնուի կարեւոր վկայութիւն մը: Ատիկա Ատոլֆ Հիթլերի կողմէ արտասանուած ճառն է Օպերսալցպերկի մէջ, 22 օգոստոս 1939-ին: Այդ ճառին մէջ ան կու տայ իր հրահանգները: Այդ ճառին մէջ կը կարդանք հետեւեալը.

«Մեր ուժը պէտք է կայանայ մեր արագութեան եւ մեր բրտութեան մէջ… Այսօր ո՞վ կը խօսի տակաւին հայկական ջարդերուն մասին»:

Այսօր մենք կը պատասխանենք իրեն. մե՛նք կը խօսինք, մե՛նք կը յիշենք:

111 տարիներ անցան: Չմոռցանք: Պիտի չմոռնա՛նք: Միշտ պիտի յիշենք ու պահանջենք`

Մեր նախնիներուն հոգիներուն հանգստութեան համար,
Մեր սուրբ արմատներուն եւ բռնագրաւուած հողերուն համար,
Մեր ազգային ինքնութեան եւ հայապահպանման համար,
Մեր ապագայ սերունդներուն համար,
Մեր պահանջատիրական ուխտին համար,
Հայ դատի արդար լուծման համար:

Եւ չմոռնա՛նք: Երբ աշխարհը լուռ մնայ, ոճիրը կը կրկնուի:

Աւելի՛ն. 2023-ին, երբ Արցախի 120.000 հայերը Ազրպէյճանի կողմէ բռնի ուժով տեղահանուեցան իրենց հայրենի հողերէն, հայութիւնն ու աշխարհը դարձեալ ականատես եղան նոր ցեղասպանութեան մը: Սակայն հակառակ անոր որ հիմա ունինք համացանց ու հեռատեսիլ, աշխարհը կրկին լռեց, որովհետեւ կը նախընտրէ քաղաքական հաշիւներ եւ իշխանութիւն, եւ ո՛չ` արդարութիւն: Այսօր մենք նոյն անտարբերութեան ականատեսն ենք նաեւ Լիբանանի մէջ, ուր օդային հարուածներուն պատճառով անմեղ զոհերու թիւը օրէ օր կ՛աճի, իսկ աշխարհը դարձեալ կը դիտէ ու լուռ կը մնայ: Լիբանանահայութեան համար ասիկա կրկնակի ցաւ է. վերջին տարիներուն մենք տեսանք Արցախի կորուստը, իսկ հիմա ականատես կ՛ըլլանք Լիբանանի քանդումին:

Մենք այսօր կը խօսինք աւելի քան 1,5 միլիոն նահատակներու ձայներուն փոխարէն, որոնք լռութեան մատնուեցան: Մենք կը խօսինք այն մանուկներուն համար, որոնք չմեծցան, եւ այն սերունդներուն համար, որոնք պիտի ծնէին, բայց զրկուեցան կեանքի իրաւունքէն:

Թուրքը չհասաւ եւ պիտի չհասնի իր նպատակին: Թէեւ տակաւին կան երկիրներ, որոնք կը մերժեն ճանչնալ այս անմարդկային ոճիրը, սակայն սփիւռքահայերս աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ կը կազմակերպենք հսկումներ, քայլարշաւներ, ցոյցեր եւ ոգեկոչումներ` փաստելով թուրքին եւ ամբողջ աշխարհին, որ մենք կա՛նք, պիտի մնա՛նք ու դեռ շատանա՛նք:

Մենք երբե՛ք պիտի չյոգնինք յիշելէ ու պահանջելէ: Մեր Դատը անպայման պիտի լուծուի՛:

Մնանք պահանջատէր` մինչեւ արդար hատուցում:

21-րդ դարու հասարակութիւնը, հակառակ իր ապրած անցեալի պատմութեան դառն  փորձառութիւններուն, կը թուի, թէ ո՛չ իսկ մէկ քայլով դէպի յառաջ իրագործում մը կատարած է:

Յանցագործութիւններու նկատմամբ անտարբեր կեցուածք որդեգրած ըլլալով` մարդկութիւնը նահանջի ընթացք մը բռնած է. այսօր ականատես կը դառնանք` կործանարար բնոյթ կրող հակամարտութիւններու, պետականօրէն կազմակերպուած ջարդերու, սովամահութեան, հալածանքներու եւ տեղահանութիւններու: Անմարդկային այս ջարդերը կազմակերպողները դատապարտումի չենթարկելով, ամբողջ աշխարհի յառաջադէմ կարծուած երկիրներուն ղեկավարները, իրենց կրաւորական կեցուածքին համար, մեղսակից կը նկատուին այս չարիքին իրականացման:

Աշխարհի արդարատենչութեան ձգտումը կարծես ջլատման եզրին հասած է` անցեալի պատմութեան խոտոր ընթացքին չհակազդելով, եւ միաժամանակ անկարողութեան մատնուած` կապ չհաստատելով այսօրուան սարսափելի պատահարներուն եւ անցեալին անպատիժ մնացած գործողութիւններուն միջեւ: Այսօր այնպիսի վիճակ մը կը տիրէ, որ գուցէ այպանելի արարք մը դատապարտուի խիստ զայրոյթով կամ արդարացուի ամէնէն հանգիստ արտայայտութիւններով` նայած յանցագործին եւ  զոհին ինքնութեան:

Ընտրովի դասակարգուած մարդկութիւնը եղած է այս դարու ամէնէն ցաւալի եւ հիասթափեցնող երեւոյթներէն մէկը: Հետեւաբար այս անբարենպաստ  պայմաններէն մեկնելով` կը տեսնենք, որ Հայոց ցեղասպանութեան 111-րդ տարելիցին առիթով Արցախը հայաթափուած է, Հայաստանի ապագան վտանգուած է, իսկ հայ ժողովուրդը` պառակտուած եւ յուսալքուած: Արցախի անկումը պարզապէս տարածքային կորուստ մը չէր, ան քանդեց Հայաստանի անվտանգութեան համակարգին ողնաշարը եւ ինքնիշխանութիւնը:

Այս փուլին հայ ժողովուրդին մէջ խորացած է անվստահութիւնը` թէ՛ իր սեփական ուժերուն եւ թէ՛ քաղաքական վերնախաւին նկատմամբ, եւ դժբախտաբար հիասթափութիւնը թոյլ չի տար տեսնելու յաղթանակի կամ արդարութեան ճանապարհի նշոյլը: Յուսալքութեան, անտարբերութեան կամ անձնատուութեան յանձնուած ըլլալով` այս թոյլ հոգեվիճակը հայրենիքը անդառնալի կորուստի կրնայ մատնել:

Հայոց ցեղասպանութեան իրողութիւնը ճանչցած եւ դատապարտած են 39 երկիրներ: Սակայն Թուրքիան մինչեւ այսօր կը մերժէ ընդունիլ իր արիւնալի անցեալը` հատուցման պարտաւորութենէն խուսափելով, եւ հակառակ այս բոլոր իրադարձութիւններուն` Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնները գործի լծուած են մեր պարծանքը հանդիսացող ազգային հիմնական արժէքները արհամարհելու… եւ դահիճը մեզի ներկայացնելու իբրեւ զոհ:

Այս պատճառով իսկ հայասպանութեան ողբերգական իրադարձութիւններուն նկատմամբ  աշխարհը հետզհետէ անտարբեր կը գտնուի. սակայն պէտք չէ ընկրկիլ այս այպանելի երեւոյթին դիմաց:

Արդ, ապրիլ 24-ը պէտք է դառնայ մեր արժանապատուութեան, միասնականութեան, հաւատքի, հաւաքական կամքի եւ սեփական ուժի մշտանորոգ աղբիւրը. ուստի նորահաս սերունդներուն պէտք է ջամբել վառ հայրենասիրութիւն եւ անկոտրում հաւատք, որպէսզի անոնք կարենան շարունակել իրենց նախորդներուն արդար պահանջատիրութիւնը:

Սփիւռք եւ հայրենիք պէտք է առաջնորդուին մէկ եւ միեւնոյն տեսլականով եւ քաղաքական յստակ դիրքորոշումով:

Մենք` Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրողներս, ականատես եղած ենք Արցախի սպանդներուն եւ այժմ կը շարունակենք ականատես ըլլալ Միջին Արեւելքի մէջ տեղի ունեցող արհաւիրքներուն: Այս երեւոյթը փաստ մըն է, որ Հայ դատը միայն ազգային գերխնդիր մը չէ, այլ նաեւ` համամարդկային արդարութեան ձգտումին յարաճուն պայքարը. տրուած ըլլալով, որ աշխարհը կը շարունակէ զոհերը զատորոշել ըստ քաղաքական շահերու, հետեւաբար ցեղասպանութեան արհաւիրքը պիտի շարունակէ մնալ սպառնալիք` ամբողջ մարդկութեան համար:

Մեր պահանջատիրական պայքարը կը կայանայ ոչ միայն Ցեղասպանութեան ճանաչումին, այլեւ ներկայ ժամանակներու այլասերումին եւ անտարբերութեան կասեցումին մէջ:

Ուրեմն նախազգուշութեան ահազանգ հնչեցնենք եւ յարատեւ պայքարի ուխտի հրաւիրենք մեր երիտասարդութիւնը:

Ժամն է ազգային բարձր գիտակցութեամբ ընդառաջելու այս կոչին եւ գործի լծուելու` վերստին ազգովին աղէտ մը չապրելու համար:

Այս պատմութիւնը կը յիշեցնէ մեզի, որ կանայք դարեր շարունակ եղած են փոփոխութեան շարժիչ ուժ: Թէեւ շատերու ձայները լռեցուած են, բայց եւ այնպէս անոնք շարունակած են կերտել հասարակութիւններ` իրենց աշխատանքով, մտքով եւ տոկունութեամբ:

Այս ընդհանրական պատկերին մէջ հայ կինը ունի իր առանձնայատուկ տեղը: Ան եղած է ոչ միայն ընտանիքի սիւնը, այլ նաեւ ազգային ինքնութեան պահապանը: Պատմութեան դժուար փուլերուն հայ կինը պահպանած է  հայոց լեզուն, հայկական մշակոյթը եւ ազգային վեհ արժէքները` այս բոլորը փոխանցելով սերունդէ սերունդ: Հայ ընտանիքին մէջ ան կը ձեւաւորէ ոչ միայն կեանքը, այլ նաեւ ապագան:

Այսօր կիներու օրը մեզ կը հրաւիրէ ոչ միայն գնահատելու զանոնք, այլ նաեւ գիտակցելու, որ կնոջ դերը` թէ՛ աշխարհին մէջ, թէ՛ հայ իրականութեան մէջ, չի սահմանափակուիր նրբութեամբ, այլ կը ներառէ ուժ, ստեղծագործութիւն եւ անսահման ազդեցութիւն:

Թող այս էջերը ըլլայ յարգանքի արտայայտութիւն բոլոր կիներուն, եւ յատկապէս հայ կնոջ, որ կը շարունակէ կերտել, պահպանել եւ առաջնորդել` անսասան ուժով եւ աննկուն կամքով:

ՄԱՐԻԷԼԼԱ ՃԷՀԻԶԵԱՆ

Մարտ ամիսը ընդհանրապէս եւ յատկապէս մարտ 8-ն համաշխարհային օրացոյցին մէջ ունի առանձնայատուկ նշանակութիւն: Անիկա պարզապէս տօն մը չէ, այլ կենսական յիշեցում մը` կիներու իրաւունքներու համար մղուած տասնամեակներու պայքարին մասին: Հայ իրականութեան մէջ այս օրը նաեւ յարմար առիթ մըն է վերարժեւորելու հայ կնոջ տիպարը, որ դարեր շարունակ եղած է ընտանիքի անսասան սիւնը, ազգային գոյատեւման երաշխիքը եւ, երբ հարկը պահանջած է` անվեհեր մարտիկը:

Հայ կնոջ արժէքին արմատները կու գան մեր նախապատմական շրջաններէն: Հին հայկական միջավայրին մէջ գոյութիւն ունեցած մայրիշխանութիւնը միայն հասարակական կառավարման ձեւ մը չէր, այլ հոգեւոր խոր արժեհամակարգ, ուր կինը կը դիտուէր իբրեւ կեանքի, պտղաբերութեան եւ շարունակականութեան սրբազան կեդրոն: Այս մտածողութիւնը արտայայտուած է նաեւ հայկական դիցաբանութեան մէջ: Մեր նախնիները կը պաշտէին Անահիտ աստուածուհին` «Ոսկեմայրը», որ կը խորհրդանշէր մայրութիւն, իմաստութիւն եւ բարերար ուժ, ինչպէս նաեւ Աստղիկը, որ կը մարմնաւորէր գեղեցկութիւն, սէր եւ կենսականութիւն: Այս պաշտամունքները կը վկայեն այն բարձր դիրքին մասին, զոր կինը ունեցած է հայ հասարակութեան մէջ: Դարերու ընթացքին, նոյնիսկ երբ հասարակական համակարգերը փոխուեցան, հայ կինը շարունակեց մնալ ընտանիքին առանցքը: Ան եղաւ տան «թագուհին»` պահապանը բարոյական արժէքներու, ազգային աւանդութիւններու եւ սերունդներու դաստիարակութեան:

Կիներու միջազգային օրուան գաղափարը ծնունդ առաւ 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան` իբրեւ բողոքի ձայն անարդարութեան դէմ: 1908-ին Նիւ Եորքի մէջ հազարաւոր կիներ փողոց իջան` պահանջելով քուէարկելու իրաւունք եւ արժանապատիւ աշխատանքային պայմաններ: Այս համաշխարհային պայքարը պարզապէս տօն մը չէր, այլ յիշեցում մը` կիներու իրաւունքներու համար մղուած տասնամեակներու յամառութեան մասին: Հայ կինը միշտ մասնակցած է հասարակական եւ ազգային կեանքին: Այս իրողութիւնը յստակօրէն կը տեսնենք Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան տարիներուն (1918-1920), երբ Հայաստանը դարձաւ աշխարհի այն յառաջադէմ պետութիւններէն մէկը, ուր կանայք ունէին քուէարկելու եւ ընտրուելու իրաւունք: Սակայն հայ կնոջ կամքի ամէնէն դաժան ու միեւնոյն ատեն ամէնէն վսեմ փորձաքարը եղաւ 1915-ի արհաւիրքը: Հայոց ցեղասպանութեան արիւնոտ ճամբաներուն վրայ հայ կինը դարձաւ մարդկային պատմութեան մեծագոյն նահատակն ու միաժամանակ` ամէնէն զօրեղ վերապրողը: Անոնք, որոնք չուզեցին թշնամիին գերի դառնալ, ընտրեցին մահը` փրկելու համար իրենց պատիւը. հազարաւոր հայուհիներ Եփրատ գետի ալիքներուն կամ անդունդներուն մէջ նետուեցան` պահելու համար իրենց ու ազգին արժանապատուութիւնը: Իսկ անոնք, որոնք կարողացան փրկուիլ անապատի դժոխքէն, իրենց ուսերուն վրայ պահեցին ողջ մնացած ժողովուրդը: Այդ կիներն էին, որոնք Տէր Զօրի աւազներուն վրայ մատներով հայերէն տառեր սորվեցուցին որբերուն` չթողնելով, որ հայ լեզուն մեռնի: Իրենց աղօթքով անոնք նոր կեանք տուին յաջորդ սերունդին: Հայ կինը Ցեղասպանութեան օրերուն եղաւ ո՛չ միայն զոհ, այլ նաեւ յաղթանակող, որովհետեւ անոր ապրելու կամքն էր, որ թոյլ տուաւ հայութեան վերապրիլ ու շարունակել իր պատմութիւնը:

Կ՛արժէ նշել, որ 1919 թուականին Հայաստանի խորհրդարանին մէջ արդէն կը գործէին երեք կին պատգամաւորներ` Կատարինէ Զալեան-Մանուկեան, Պերճուհի Պարտիզպանեան-Բարսեղեան եւ Վարվառէ Սահակեան: Անոնց ներկայութիւնը խորհրդարանին մէջ կը փաստէ, որ հայ կինը վաղուց պատրաստ էր ստանձնելու քաղաքական, հասարակական եւ ազգային պատասխանատուութիւններ:

Երբ հայրենիքի ազատութիւնը վտանգուեցաւ, հայ կինը միայն ընտանիքի պահապանը չմնաց, այլ դարձաւ անվեհեր ազատամարտիկ: Ֆետայական շարժումը միայն տղամարդոց պայքարը չէր. բազմաթիւ հայուհիներ նոյնքան խիզախութեամբ մասնակցեցան ազատագրական մարտերուն` փաստելով, որ հայրենասիրութիւնն ու անձնազոհութիւնը սեռ չեն ճանչնար: Այս պայքարի դաշտին վրայ հայուհին ապացուցեց, որ իր արտաքին քնքշութեան տակ կը թաքնուի առիւծի քաջութիւն եւ անսասան կամք:

Այս հերոսական էջերուն մէջ իր անմահ տեղը ունի Սօսէ Մայրիկը` հայ ազատագրական շարժման ամէնէն նշանաւոր կին դէմքերէն մէկը: Ան իր ամուսնոյն` Աղբիւր Սերոբի կողքին, Սասնոյ լեռներուն մէջ կռուեցաւ անձնուրաց կերպով` միաժամանակ հոգ տանելով ֆետայիներու կարիքներուն: Իր քաջութեան համար ժողովուրդը զինք պատուեց «Մայրիկ» անունով: Նոյնպիսի անվեհերութեամբ յայտնի էր նաեւ Խանըմը (Կուտինա), որ մասնակցելով բազմաթիւ ֆետայական գործողութիւններու, դարձաւ կարգապահութեան, հաւատարմութեան եւ անկոտրում պայքարի ոգիի փայլուն օրինակ:

Սակայն պայքարը միայն լեռներուն վրայ չէր: Զապէլ Եսայեանը, արեւմտահայ մտաւորականութեան վճռական ձայնը, իր գրիչը վերածեց հզօր զէնքի` արդարութիւն պահանջելով հայութեան համար: Ան եղաւ այն եզակի կինը, որ իր գաղափարական ազդեցութեան պատճառով թիրախաւորուեցաւ 1915-ի ապրիլեան ձերբակալութիւններու ժամանակ: Իր կողքին, ֆետայական շարժման մէջ իր ուրոյն դերը ունեցաւ նաեւ մտաւորական հերոսուհի Ռուբինա Արէշեանը: Ան իր կազմակերպչական բացառիկ կարողութիւնները նուիրեց ազգային-յեղափոխական պայքարին` անմիջականօրէն ներգրաւուելով ամէնէն բարդ ծրագիրներու պատրաստութեան մէջ, ինչպէս էր Սուլթան Համիտի դէմ կազմակերպուած գործողութիւնը: Այս նոյն անկոտրում ոգին տասնամեակներ ետք վերարծարծեց Սիլվա Կապուտիկեանը, որ իր անմահ «Խօսք իմ որդուն» պատգամով դարձաւ հայ լեզուի ու ինքնութեան սրբազան պահապանը: Անոր ձայնը` որպէս ազգային զարթօնքի ու Արցախեան գոյապայքարի մայրական ոգեշնչող, փաստեց, որ հայ կնոջ պայքարը ժամանակ ու սահման չի ճանչնար: Այս հայուհիները կը վկայեն, որ հայ կինը միայն ընտանիքի պահապանը չէ եղած, այլ նաեւ ազատութեան մարտիկ` պատրաստ զոհաբերելու ամէն ինչ հայրենիքի համար: Անոնք իրենց անձնական կեանքը զոհեցին հայրենիքի պաշտպանութեան համար` դառնալով ազգային դիմադրութեան խորհրդանիշներ:

Հայ կնոջ պայքարը չսահմանափակուեցաւ միայն քաղաքականութեամբ կամ ռազմի դաշտով. անոր ներկայութիւնը մտաւորական եւ մշակութային աշխարհին մէջ եղաւ նոյնքան յեղափոխական ու բախտորոշ: Մեր գրականութեան հզօր ձայնը` Զապէլ Եսայեան, իր գրիչը դարձուց զէնք` ամենայն խիզախութեամբ բարձրաձայնելով արդարութեան տենչը: Անոր պատգամը այսօր ալ կը հնչէ որպէս կոչ` ուղղուած բոլոր սերունդներուն. «Կինը աշխարհ չէ եկած միայն հաճելի ըլլալու համար: Կինը եկած է իր խլուած իրաւունքները պաշտպանելու, զարգանալու եւ իր միտքն ու հոգին ազատագրելու համար»:

Այս նոյն ազատագրական ոգին իր արտայայտութիւնը գտաւ նաեւ միջազգային հարթակներու վրայ: Տիանա Աբգար, ըլլալով աշխարհի առաջին կին դիւանագէտներէն մէկը, Ճափոնի մէջ ստանձնեց Հայաստանի հիւպատոսի պաշտօնը եւ դարձաւ փրկութեան փարոս` Մեծ եղեռնէն ճողոպրած բազմաթիւ հայերուն համար: Անոր դիւանագիտական հմտութիւնն ու մարդասիրութիւնը փաստեցին, որ հայ կինը պատրաստ է առաջնորդելու նոյնիսկ ամէնէն ճակատագրական պահերուն: Մշակութային վերածնունդի եւ ազգային զարթօնքի ճամբուն վրայ իրենց անջնջելի հետքը ձգեցին նաեւ Սիլվա Կապուտիկեանն ու Լուսինէ Զաքարեանը: Կապուտիկեան իր տողերով ամրապնդեց ազգային ինքնութիւնն ու անխոնջ հայրենասիրութիւնը` դառնալով հայ խօսքի պահապանը, մինչդեռ Լուսինէ Զաքարեան, որպէս հայ հոգեւոր երաժշտութեան անզուգական դեսպան, իր հրեշտակային ձայնով վերակենդանացուց մեր դարաւոր շարականները: Այս մտաւորական հսկաները ապացուցեցին, որ մշակոյթն ու արուեստը նոյնպէս զէնքեր են, որոնցմով հայ կինը պաշտպանեց եւ բարձրացուց իր ազգին պատիւը:

Մարտ 8-ը պէտք է ըլլայ ո՛չ միայն շնորհաւորանքի, այլ նաեւ վերազարթօնքի օր: Այս տօնը, իր պատմական ակունքներով ու ազգային երանգներով, մեզի կը յիշեցնէ, որ հայուհիին կերպարը երբեք չէ սահմանափակուած մէկ դերով: Մայրիշխանական շրջանի սրբազան յարգանքը, 1918-ի իրաւահաւասարութիւնը եւ ֆետայական շրջանի անձնազոհութիւնը այն ամուր հիմքերն են, որոնց վրայ կը բարձրանայ ժամանակակից հայ կինը: Ան եղած է ազատագրական պայքարի աննկուն ֆետային, մտաւորական կեանքի արթուն միտքը եւ պետականաշինութեան գործուն մասնակիցը: Այս ժառանգութիւնը կը փաստէ, որ հայուհիին արտաքին փափկութեան եւ կանացի հմայքին տակ ամրացած է հզօր կամք եւ վեհ քաջութիւն:

Այսօր, մարտ 8-ը տօնելով, մենք ո՛չ միայն յարգանքի տուրք կը մատուցենք անցեալի հերոսուհիներուն, այլ նաեւ կը վերահաստատենք մեր յանձնառութիւնը` ստեղծելու այնպիսի միջավայր, ուր հայ կինը կը շարունակէ ըլլալ ազատ եւ ինքնավստահ: Հայուհին եղած է եւ պիտի մնայ մեր ազգի յառաջդիմութեան շարժիչ ուժը` իր անձին մէջ միաձուլելով ապագայի նպատակը:

Յարգա՜նք բոլոր այն կիներուն, որոնք առիւծի քաջութեամբ, ֆետայական կորովով ու նուիրումով կը շարունակեն կերտել Հայոց պատմութիւնը` գիտութեան, կրթութեան, արուեստի քաղաքականութեան եւ հայրենիքի պաշտպանութեան մէջ:

Երբ փորձ կը կատարենք հասկնալու ընթացքի մը կարգավիճակը, պէտք է սկսիլ պատմութեան առաջին իսկ օրերէն` փնտռելով պատճառները եւ փոփոխութիւնները, որոնք տեղի ունեցան այս երկար ժամանակաշրջանին ընթացքին, եւ որոնց արդիւնքն է այսօրուան իրողութիւնը:

Հայրիշխանական ժամանակաշրջանին արական սեռը կը տիրապետէր բարձր պաշտօններու, կը պարտադրէ իր որոշումները տարբեր ոլորտներու մէջ եւ կ՛իշխէ աշխարհին:  Բարեբախտութի՞ւն, թէ՞ անբախտութիւն: Պէտք է փոխե՞լ, թէ՞ պահել:

Արդեօք ինչո՞ւ կ՛ապրինք հայրիշխանական տիրապետութեան տակ:

–  Ֆիզիքական ուժի առաւելութիւն

Տղամարդը ի ծնէ կենսաբանօրէն մկանային եւ ոսկրային աւելի ուժեղ կազմ ունի` բաղդատած կնկան, նաեւ թեսթոսթերոնի հորմոնի տղոց մօտ առկայութիւնը անոր կու տայ ֆիզիքական յաւելեալ ուժ: Ի վերջոյ գետնի վրայ ֆիզիքական ուժը ամէնէն հզօր ուժերէն է, որովհետեւ ուղղակիօրէն կապուած է մարդուն մահուան կամ կեանքին հետ, կը կիրարկուի ինքնապաշտպանութեան եւ նաեւ յարձակողական փորձառութիւններու ընթացքին: Այսպիսով տղամարդը ունի կարելիութիւնը պաշտպանելու նախ իր անձը, ապա իր ընտանիքն ու տունը: Նաեւ ֆիզիքական լաւ կազմ ունեցող տղամարդը կրնայ վախ յառաջացնել ուրիշներու մօտ, իսկ վախը կրնայ վերածուիլ ենթարկումի:

– Ապրուստի ապահովութիւն

Նախնադարեան օրերէն մինչեւ օրս, բայց նուազ համեմատութեամբ, տղամարդն է, որ տան ապրուստը կը հոգայ` ըլլայ ուտելիք ապահովելով (գնել, հնձել ու որսալ) եւ պարզապէս գործ աշխատելով եւ տան նիւթական աղբիւրը ըլլալով: Այսինքն, այլ իմաստով` տան գոյատեւման կարգավիճակը կապուած էր տղամարդուն ճիգերուն: Դրամի եւ ապրուստ ապահովելու ուժը նաեւ իշխող ուժ կը համարուի մեր առօրեայէն ներս:

– Պատերազմի գերիշխանութիւն

Յայտնի իրողութիւն է, թէ երկիրներու միջեւ պատերազմներու եւ կռիւներու յաղթականներն են, որ կ՛իշխեն աշխարհին, իսկ պատերազմներուն մեծամասնութիւնը ծրագրած եւ անոնց մասնակցած են տղամարդիկը: Առաւել կէտ մը եւս` տղամարդուն գերակայութիւն տուող:

– Կրօնքի դերը

Պատմութեան առաջին օրերէն մինչեւ օրս, կղերական եւ հոգեւորական հասարակ կամ ղեկավար դասակարգի պաշտօնները վարած են տղամարդիկ:  Մեր կրօնքին մէջ կինը չի կրնար դառնալ կաթողիկոս կամ վարդապետ, ուստի չի կրնար մաս կազմել  այն եկեղեցական ընտանիքին, ուր կը կազմաւորուին առաջնորդներ եւ ղեկավարներ:

Պէտք է յիշել նաեւ, որ Աստուծոյ միակ որդին` Յիսուսը, եւ անոր 12 աշակերտները արական սեռին կը պատկանէին, նոյնիսկ իսլամներու կողմէ պաշտուած Մոհամետը` Աստուծոյ վերջին մարգարէն, այր է. յայտնի եւ պաշտուած դէմքեր, որոնք յաւելեալ ուժ կը ներշնչեն մինչեւ օրս:

Բոլորս ալ լաւ գիտենք, որ կրօնքը միշտ ալ եղած է իշխող ուժն ու իտէալը ազգերու, իսկ կրօնքին մէջ առաջնորդողները տղամարդիկ են, որոնք կը գերադասէին կիները իրենց առօրեայէն ներս:

– Գործի առիթ

Հետաքրքրական կէտ մը, որուն կ՛արժէ անդրադառնալ, բայց չունի նոյնքան ուժ եւ ազդեցութիւն, ինչպէս նախորդ կէտերը,  ամուսնացած կիներուն կը վերաբերի: Արդարեւ, վերջինները շատ մը ընկերութիւններու մէջ նոյնքան հաւասար առիթ չեն ունենար ընդունուելու կամ մեծ պաշտօններու հասնելու, որովհետեւ մեծ հաւանականութիւն կայ, որ յղի մնան եւ երկար բացակային իրենց պաշտօնէն, այս պատճառով ալ շատ մը մեծ ու յարգուած ընկերութիւններ կը նախընտրեն տղոց յաւելեալ առիթ ընծայել, ինչ որ կը նուազեցնէ աղջիկներուն առիթները` հասնելու բարձր պաշտօններու:

Վերջապէս, աշխարհը նոյնը չէ ինչպէս սկզբնական օրերուն, ան տեւական յառաջդիմութեան մէջ է, գոյատեւելու միջոցները փոխուած են, նոյնիսկ մարդոց մտածելակերպը փոփոխութեան եւ զարգացման մէջ է: Զարգացում` արժէքներու եւ առաջնահերթութիւններու: Կարգ մը արժէքներ արդէն իսկ բոլորովին փոխուած են, ուրիշ արժէքներ փոխուելու ընթացքի մէջ են, ուրիշներ ալ երեւի կը մնան ինչպէս որ են:

Այսօր ֆիզիքական ուժը նոյնքան կարեւորութիւն չունի, որքան առաջ, զարգացած աշխարհը կը տիրապետէ պատերազմներուն, եւ ուժի հաշիւները կը փոխուին: Ինչպէս նաեւ ներկայ օրերուն կիները որոշ չափով նոյնքան ապրուստ կրնան ապահովել ընտանիք մը ապրեցնելու, որքանով տղամարդիկը, ուրեմն այլեւս տղամարդը աւելորդ ուժ մը չի կրնար ունենալ այս ոլորտին մէջ:

Երեւի «ուժ» բարի ըմբռնումը հետզհետէ կը փոխուի՞ եւ կ՛արժեւորուի՞ տարբեր իմաստի եւ մտածողութեան մէջ…

Ի վերջոյ հաւասար առիթ պէտք է ընծայուի բոլոր անոնց, որոնք արժանի են եւ կը տիրապետեն համապատասխան պաշտօնին անհրաժեշտ հմտութեան, ինչպէս նաեւ կարողութիւնը ունին ղեկավար դառնալու եւ ուժ պարտադրելու անկախ անկէ, թէ ո՛ր սեռին կը պատկանին:

Մարտ 8-ն Կիներու միջազգային օրն է, օր մը, որ նուիրուած է` կիներու իրաւունքներուն, պայքարին, յաջողութիւններուն եւ հասարակութեան մէջ անոր անփոխարինելի դերին:

Հայ կինը պատմութեան ընթացքին միշտ եղած է տոկունութեան, նուիրուածութեան եւ մտաւոր ուժի խորհրդանիշ: Ան եղած է մայր, ուսուցչուհի, մշակութային գործիչ, ինչպէս նաեւ` գիւտարար, դեսպան, գրող եւ ի պահանջել հարկին` ֆետայի:

Հայ գրականութեան եւ հասարակական կեանքի մէջ նշանակալի տեղ ունեցած են բազմաթիւ հայ կիներ, ինչպէս` Զապէլ Եսայեանը, որ իր գրիչով պայքարեցաւ անարդարութիւններու դէմ եւ կիներու իրաւունքներուն համար, ինչպէս Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին հայ կին դեսպանը` Տիանա Աբգարը, Սերոբ Աղբիւրի քաջարի կինը` Սօսէն:

Հայ կինը միայն անցեալի պատմութիւն չէ. ան ներկայ է նաեւ այսօրուան կեանքին մէջ` գիտութեան, կրթութեան, մշակոյթի եւ համայնքային ծառայութեան բոլոր ոլորտներուն մէջ: Յատկապէս Լիբանանի հայ համայնքին մէջ հայ կինը մեծ դերակատարութիւն ունի ազգային ինքնութեան պահպանման եւ փոխանցման գործին մէջ: Ան դպրոցներու, միութիւններու, սկաուտական շարժումներու, մշակութային ակումբներու եւ մարզական կազմակերպութիւններու շարժիչ ուժն է:

Լիբանանահայ կինը, ապրելով բազմամշակութային միջավայրի մը մէջ, յաջողած է միաժամանակ պահել իր ազգային արմատները եւ մասնակցիլ երկրի հասարակական կեանքին: Ան առաջնորդած է երիտասարդութիւնը, կազմակերպած ազգային ձեռնարկներ եւ իր գործունէութեամբ նպաստած` համայնքի զարգացման: Մեծ թիւով լիբանանահայ կիներ ներգրաւուած են կրթական եւ հասարակական կառոյցներու մէջ, ինչպէս նաեւ` մշակութային նախաձեռնութիւններու եւ միջդպրոցական մարզական կազմակերպութիւններու մէջ, որոնք կը միտին նոր սերունդները հաղորդակից դարձնել ազգային արժէքներուն հետ:

Մարտ 8-ը տօն է ոչ միայն ծաղիկներու, այլ նաեւ` գիտակցութեան, յարգանքի եւ գնահատանքի, առիթ է արժեւորելու  անցեալի ու ներկայի  հայ եւ լիբանանահայ կիները, որոնք իրենց աշխատանքով, պատասխանատուութեամբ եւ նուիրումով կը կերտեն մեր ժողովուրդի ապագան: Անոնք օրինակ են` տոկունութեան, ազգապահպանման  եւ ազգային հպարտութեան:

Այս օրը մեզի կը յիշեցնէ, որ կնոջ դերը հասարակութեան մէջ սահմանափակուած չէ. ան ստեղծող է, առաջնորդ է, դաստիարակ է եւ` փոփոխութիւն բերող ուժ: Հայ կինը, ո՛ւր ալ գտնուի, կը շարունակէ մնալ իր ընտանիքին, համայնքին եւ ազգին հիմքը: Ի զուր չէ, որ ըսուած է` «Օրօրոցը շարժող ձեռքերը աշխարհ կը շարժեն»:

Սիրելի՛ կիներ, ձեր տօնը շնորհաւոր: Շարունակեցէք ձեր կանացի քնքուշ, սակայն տոկուն առաջնորդութեամբ ապահովել արժէքներու, լեզուի ու պահանջատիրութեան փոխանցումը` սերունդէ սերունդ:

Կիներու նուիրուած ամէնէն կանուխ արձանագրուած տարբերակը «Կիներու օր»-ն էր, որ կազմակերպուած էր Ամերիկայի Ընկերվարական կուսակցութեան կողմէ, Նիւ Եորք քաղաքին մէջ, 28 փետրուար 1909-ին: Կիներուն հետ համերաշխութիւն ցուցաբերելով` համայնավար քաղաքական գործիչ Քլարա Ցետքին առաջարկեց «Աշխատաւոր կիներու օր» նշել, եւ այս առաջարկը ընդունուեցաւ 1910 թուականին Քոփենհակընի մէջ տեղի ունեցած Միջազգային ընկերվար կիներու համաժողովին, սակայն` առանց օր ճշդելու: Յաջորդ տարի առաջին անգամ տեղի ունեցան Կիներու միջազգային օրուան ցոյցերն ու նշումները ամբողջ Եւրոպայի մէջ, անոնք կը պահանջէին կիներու ընտրական իրաւունքը եւ աշխատաւորներու իրաւունքներու պաշտպանութիւն:

1922 թուականին Վլատիմիր Լենին մարտ 8-ն հռչակեց Կիներու միջազգային օր` պատուելու համար 1917-ին Ռուսական յեղափոխութեան ընթացքին կիներուն ունեցած դերը: Կիներու միջազգային օրը ՄԱԿ-ի կողմէ ճանչցուեցաւ 1977-ին, երբ ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովը հրապարակեց բանաձեւ մը, որուն հիման վրայ 8 մարտը հռչակուեցաւ Կիներու իրաւունքներու եւ համաշխարհային խաղաղութեան միջազգային օր` նկատի ունենալով կիներուն ջանքերը խաղաղութեան եւ բարգաւաճման հաստատման մէջ, ինչպէս նաեւ պայքարը` ամէն տեսակի բռնարարքներ կասեցնելու:

Տօնը կը նշուի իւրաքանչիւր տարուան մարտի 8-ին` լուսարձակի տակ բերելով կիներուն պայքարը` հաւասարութեան եւ ազատագրման, ինչպէս նաեւ կիներու իրաւունքներ պահանջող շարժման համար: Այդ օրը կը կեդրոնանայ նաեւ իգական եւ արական սեռի հաւասարութեան, վերարտադրողական իրաւունքներու, ինչպէս նաեւ կիներու նկատմամբ բռնութեան վրայ: Կը շեշտուի, որ կիները պէտք է ունենան իրաւունքներ, քանի որ անոնք ընկերութեան կէսը կը կազմեն, հիմնական տարր են, ուստի իրաւունք ունին հաւասարութեան, արժանապատուութեան եւ ինքնավարութեան, իսկ իրաւունքները կը ծառայեն որպէս բռնութեան եւ խտրականութեան կանխարգիլման կարեւոր գործիք:

Կիներու միջազգային օրը շատ մը երկիրներու մէջ պետական տօն է, ան նաեւ առիթ է յարգելու եւ մեծարելու կիները:  Միացեալ ազգերու կազմակերպութիւնը այդ օրը կը նշէ` կապելով զայն կիներու իրաւունքներուն վերաբերող յատուկ բնաբանի, արշաւի կամ խնդրի մը հետ:

ՌԻԹԱ ՔԻՒՓԷԼԵԱՆ

Մարտ 8-ն միայն տօնախմբութիւն չէ, այլ յիշեցում հայ կնոջ առաքելութեան եւ իրաւունքներու պաշտպանութեան մասին:

Հայ կինը միայն ընտանիքի անդամ չէ, ան առաջին ուսուցիչն է, առաջին աղօթողը եւ առաջինը, որ երեխային ականջին մէջ կը յուշէ մայրենի լեզուին սրբութիւնը: Այն տունը, ուր մայրը հայերէն կը խօսի, հոն հայրենիքը կը շարունակէ շնչել, նոյնիսկ երբ այդ տունը հազար քիլոմեթր հեռու է հայրենիքէն:

Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան պատմութեան մէջ կինը երբեք անտեսանելի չէր: Ան եղած է կազմակերպող, դաստիարակող եւ պայքարող: Դաշնակցական կնոջ դերը երկրորդական չէ, այլ սկզբնական. ան բռնած է զէնքը քաջարի ոգիով եւ պատրաստ կանգնած մարտի դաշտին մէջ:

Սփիւռքի ցուրտ ու տագնապալից օրերուն, հայ կինը եղած է կապող կամուրջ` անցեալին եւ ապագային միջեւ: Զինուորը կրնայ զօրութիւնը ունենալ սահմանը պաշտպանելու, բայց հայ մայրը կը հսկէ հոգին, հաւատքը եւ հայրենասիրութիւնը: Երբ հայրենիքը կորսնցնէ իր ինքնութիւնը, հողը կը դառնայ պարզ տարածք: Իսկ մեր սուրբ կիները դարեր շարունակ եղած են այս ինքնութեան պահապանը` սփռելով լեզու, մշակոյթ ու հարուստ պատմութիւն իրերայաջորդ սերունդներու:

Ցեղասպանութենէն ետք, մեր պատմութեան մէջ ամէն բան դաժան ու խարխափած էր, բայց հայ կինը կանգնեցաւ որբերուն կողքին, մնաց ընտանիքին հիմը, կառուցեց նոր տուն ու դպրոցներ, եղաւ զոհուող հիւանդապահուհի եւ տեղահան ու կարիքաւոր մարդոց օգնող: Ան չյանձնուեցաւ յուսահատութեան, այլ ընտրեց ստեղծագործ կամքը: Իր ուժը խաղաղ ու սքանչելի էր, բայց նաեւ անխախտելի:

Այսօր հայ կինը կը շարունակէ այդ ուղին` պատիւով ու հպարտութեամբ, սակայն նորօրեայ պայմաններու մէջ: Ան բժիշկ է, իրաւաբան, քաղաքական գործիչ, արուեստագէտ… Ան բարձունքներ նուաճած է, առանց մոռնալու իր արմատները:

Այս  կինը կը դառնայ իր կամքին, որոշումին ու գործին տէրը եւ կը շարունակէ իր կոչումն ու նուիրումը`  դարերու ընթացքին եւ յաւերժ:

ԿԱՐԻՆ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Կիներու օրը կը նշուի ամէն տարի մարտ 8-ին`  օր մը, որ նուիրուած է կիներու իրաւունքներուն, արժանապատուութեան եւ ձեռքբերումներուն: Անիկա ոչ միայն տօնական առիթ մըն է, այլ նաեւ` յիշեցում, որ կիները դարեր շարունակ պայքարած են հաւասար իրաւունքներու, կրթութեան եւ աշխատանքի համար: Կիներուն իրաւունքները կը ներառեն կրթուելու, աշխատելու, ազատ միտք արտայայտուելու, որոշումներ տալու եւ բռնութենէ պաշտպանուելու հիմնարար իրաւունքները:

Պատմութեան ընթացքին բազմաթիւ նշանաւոր կիներ իրենց ազդեցիկ դերակատարութեամբ նպաստած են այս պայքարին: Մարդկային իրաւունքներու պայքարին մէջ անմոռանալի է Ռոզա Պարքսի անունը, որ իր քաջութեամբ դարձաւ խտրականութեան դէմ պայքարի խորհրդանիշ, ինչպէս նաեւ` Զապէլ Եսայեանի, որ գրականութեամբ եւ հասարակական գործունէութեամբ պաշտպանեց կիներուն իրաւունքները եւ ազգային արժէքները:

Այս օրը նաեւ առիթ է գնահատելու ներդրումը մայրերու, ուսուցչուհիներու, բժիշկներու, գործարար կիներու եւ բոլոր անոնց, որոնք իրենց աշխատանքով կը հզօրացնեն հասարակութիւնը: Այսպիսով,  Կիներու օրը կը յիշեցնէ մեզի, թէ հաւասարութիւնը միայն նպատակ մը չէ, այլ շարունակական պայքար եւ պարտաւորութիւն` աւելի արդար ու ներառական աշխարհ մը կերտելու համար:

Արդարեւ, նման հաւաքներ կը մարմնաւորեն այն համոզումը, որ հայ ժողովուրդի ապագան կը կերտուի գաղափարով առաջնորդուած եւ միասնական երիտասարդութեամբ, որ կը հաւատայ իր դերին` իբրեւ ազգի շարժիչ ուժի: Նաեւ կը շեշտէ այն գիտակցութիւնը, թէ հայութիւնը մէկ ամբողջութիւն է` անկախ աշխարհագրական սահմաններէ:

Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան երկար տարիներու փորձառութիւնը կը հաստատէ, որ նման նախաձեռնութիւններ կը նպաստեն կազմակերպական նոր հմտութիւններու զարգացման, ինքնաքննադատական մտածումի խթանման եւ գաղափարական դիրքերու վերաարժեւորման: Երբ երիտասարդները կը քննարկեն իրենց համայնքներու մարտահրաւէրները եւ կը փոխանակեն փորձառութիւններ, անոնք կը սորվին գործել միասնաբար եւ կառուցողական կերպով` ձգտելով ամրապնդելու իրենց համայնքը եւ ընդլայնելու համագործակցութիւնը համահայկական հարթակներու վրայ:

Հայ ուսանողական խորհրդաժողովները կը հաստատեն, որ գաղափարները, միասնականութիւնը եւ քաղաքական գիտակցութիւնը կը կենդանանան այն պահուն, երբ երիտասարդները համախմբուին` իրենց ձայնը բարձրացնելու, հայրենիքին ծառայելու եւ գաղափարով առաջնորդուած նոր հայեացքով հայրենիքին հետ կապը ամրապնդելու համար:

Այս նպատակով եւ համոզումով ալ, ՀՅԴ Զաւարեան ուսանողական միութեան կազմակերպութեամբ, 3-5 հոկտեմբերին Լիբանանի մէջ տեղի ունեցաւ «Դաշնակցութիւնը եւ ուսանողութիւնը» եռօրեայ միջշրջանային ուսանողական-երիտասարդական խորհրդաժողովը` մասնակցութեամբ տարբեր երկիրներու ՀՅ Դաշնակցութեան ուսանողական եւ երիտասարդական հետեւեալ 12 միութիւններու:

Խորհրդաժողովը ՀՅԴ Զաւարեան ուսանողական միութեան 120-ամեակի ձեռնարկներու ծիրին մէջ կարեւոր համախմբում մըն էր, որ կրկին անգամ փաստեց դաշնակցական երիտասարդութեան միասնութիւնը եւ հայութեան հիմնահարցերուն նկատմամբ նոր սերունդին պատրաստակամութիւնն ու նուիրումը:

ՀՅԴ Լիբանանի Զաւարեան ուսանողական միութիւն

 ***

Խորհրդաժողովը մեզի համար շատ ներշնչող եւ օգտակար փորձառութիւն մըն էր: Կարելիութիւն ունեցանք շատ բան սորվելու, գաղափարներ փոխանակելու եւ ծանօթանալու տարբեր երկիրներէ երիտասարդներու: Կը յուսանք` միշտ կապի մէջ մնալ, շարունակել միասին աշխատանքները եւ շուտով կրկին հանդիպիլ: Շնորհակալ ենք ԶՈՄ-ին` այս գեղեցիկ եւ արժէքաւոր փորձառութիւնը ստեղծելուն համար:

ՀՅԴ Քուէյթի «Քրիստափոր» երիտասարդական միութիւն

* * *

ԶՈՄ-ի խորհրդաժողովը շատ լաւ կազմակերպուած էր, եւ բոլորս վերադարձանք անմոռանալի յիշատակներով: Հանդիպեցանք տարբեր շրջաններու երիտասարդներու-ուսանողներու եւ սորվեցանք, թէ ինչպէ՛ս կ՛աշխատին անոնք: Նոր կապեր ստեղծեցինք եւ բազմաթիւ հետաքրքրական նիւթերու մասին տեղեկացանք դասախօսներէն: Ժողովը առիթ տուաւ բոլորիս` միտքեր փոխանակելու:

Նաեւ կազմակերպուեցան շարք մը տպաւորիչ այցելութիւններ, եւ մօտէն ծանօթացանք Լիբանանի հայ գաղութին: Այցելեցինք «Շաղզոյեան» կեդրոն, ուր ծանօթացանք տարբեր կառոյցներու, յատկապէս` «Վանայ Ձայն» ռատիոկայանի աշխատանքներուն: Այցելեցինք Հայոց ցեղասպանութեան որբերու Ճիպէյլի «Պէզիկեան» թանգարանը, որ շատ տպաւորիչ էր մեզի համար` իբրեւ սփիւռքահայերու:

Կը շնորհաւորենք ԶՈՄ-ի 120-ամեակը` յոյսով, որ մեր միութիւնները կրնան անոր օրինակով ներշնչուիլ:

ՀՅԴ-ի Լոնտոնի «Խանասոր» երիտասարդական միութիւն

***

Գաղափարական ընկերների հետ նոյն միջավայրում գտնուելն ու կիսուել գաղափարներով` միշտ էլ հաճելի եւ կառուցողական է եղել:

Զաւարեան ուսանողական միութեան նախաձեռնած խորհրդաժողովն էլ նման դէպքերից էր, որը մեզ բոլորիս միացրեց իրար, մէկ գաղափարի շուրջ: Ընթացքում թէ՛ խորհրդաժողովի շրջանակներում եւ թէ՛ անձնական շփման միջոցով կարողացանք աւելի լայն պատկերացում կազմել մեր առջեւ ծառացած խնդիրների մասին, եւ ի հարկէ` գտնել լուծումներ:

Մեզ համար նաեւ կը մնան մեր ձեռք բերած ընկերութիւնները, որոնք աւելի են ամրապնդում մեր միասնականութիւնը եւ գաղափարական կապը:

ՀՅԴ Հայաստանի «Նիկոլ Աղբալեան» ուսանողական միութիւն

***

ՀՅԴ ուսանողական եւ երիտասարդական միութիւններու համագումարը գնահատելի առիթ մըն էր սփիւռքէն ու հայրենիքէն համախմբուած հայ երիտասարդներուն` խորհրդածելու, կարծիքներ փոխանակելու եւ որակաւոր զեկուցումներ լսելու այժմէական հարցերու շուրջ:

Համագումարի ընթացքին կատարուած զանազան այցելութիւնները առիթ եղան, որ մասնակիցները մօտէն ծանօթանան Ցեղասպանութենէն վերապրած հայութիւնը պատսպարած Լիբանանի հայկական կառոյցներուն, մինչ ընկերային պահերը սերտացուցին մեր միջեւ ստեղծուած բարեկամական կապերը:

Հաւատալով, որ ժողովուրդին ապագան  երիտասարդները պիտի կերտեն, ԶՈՄ-ի այս համագումարը հսկայ դրական ազդեցութիւն ձգեց բոլորիս վրայ` նոր թափ տալով մեր աշխատանքներուն, որոնց կորիզը միշտ եղած են հայապահպանումն ու Հայաստանը:

ՀՅԴ-ի Ֆրանսայի «Նոր սերունդ» երիտասարդական միութիւն

 ***

Վերջերս Լիբանանի մէջ կազմակերպուած «Դաշնակցութիւն եւ ուսանողութիւնը» խորագրով խորհրդաժողովի գաղափարները, վերլուծութիւններն ու զեկոյցները տակաւին կը վերյիշեմ եւ կը փորձեմ առօրեայիս մէջ պահել:

Խորհրդաժողովը բացառիկ առիթ մըն էր այս ծանր օրերուն, անիկա մեզ` երիտասարդներուս համար, դարձաւ ճրագ մը, որով պիտի առաջնորդուինք մեր ապագայ գործունէութեան ընթացքին:

Բոլոր նիւթերը անխտիր, ըլլան` դասախօսական, քարոզչական կամ դաստիարակչական, բոլորը մէկ խնդիր կը լուծեն` միաւորել աշխարհասփիւռ դաշնակցական երիտասարդները մէկ գաղափարի շուրջ:

Խորհրդաժողովին շնորհիւ ծանօթացանք տարբեր երկիրներ բնակող ընկերներու, բոլորս յուզող հարցերու պատասխանները գտնելու ուղիներ քննարկուեցան` անկախ մեր ապրելու վայրերէն:

Շնորհակալ ենք` կրկին տեսնուելու ակնկալիքով, մինչ այդ յաջողութիւն կը մաղթեմ մեր գաղափարակից բոլոր ընկերներուն:

ՀՅԴ Նիտերլանտներու «Գարեգին Նժդեհ» երիտասարդական միութիւն

Բանակումը ոչ միայն հաստատեց դաշնակցական երիտասարդին եւ ուսանողին վերադարձի կամքը  դէպի Արցախ, այլ աշխարհին փաստեց, որ հայութեան մէջ կայ ուժ մը, որ երբեք չի նահանջեր, չի տկարանար, չի դադրիր պայքարելէ եւ չի յուսահատիր: Ոչ մէկ ուժ կրնայ մեր կամքը տկարացնել:

«Մահ կամ ազատութիւն» լոզունգով կերտեցինք հայրենիք, ունեցանք առաջին հանրապետութիւն եւ իրականացուցինք ազատ հայրենիքի տեսլականը: Այս հայրենիքը, որ կերտուած է նահատակութեամբ, արեամբ եւ մահով, չենք փոխարիներ կեղծ «խաղաղութեամբ»:

«Մահ կամ ազատութիւն» լոզունգով վերադարձուցինք հայուն պատիւը եւ վերջ դրինք ստրկութեան: Երբ կը հարուածեն` ըսելով, թէ այս լոզունգը ահաբեկչական է, անոնք պարզապէս կ՛անտեսեն այն սպառնալից նրբութիւնը, որ մեր հայրենիքի ազատութիւնը այսօր վտանգի մէջ է, եւ կը կեդրոնանան միայն լուծումին` մահուան վրայ: Արդ, պէտք է կեդրոնանալ ազատութեան վրայ եւ միջոցներ գտնել զայն իրականացնելու: Զիջելով թշնամիին` ո՛չ ազատութիւն կը հաստատուի, ո՛չ ալ իսկական խաղաղութիւն:

ՀՅԴ համահայկական 12-րդ բանակումը փաստ էր, որ հայ երիտասարդութեան մէջ կայ ուժ մը, որ երբեք չի խորտակուիր, եւ այդ ուժն է, որ պիտի ազատագրէ Արցախը եւ ամրապնդէ Հայաստանի ազատութիւնն ու ազգային արժէքներու գոյատեւումը:

ՍԷՐԼԻ ՆԵՄՇԷՀԻՐԼԵԱՆ

15 յուլիս 2025-ը երկար պիտի մնայ մեր յիշողութեան մէջ: Այդ օրուան կէսօրին Երեւանի մէջ հաւաքուած էին աշխարհի չորս ծագերէն եկած երիտասարդներ` պատրաստ, միասնաբար ապրելու այն փորձառութիւնը, որ կը կոչուի Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան երիտասարդական եւ ուսանողական համահայկական 12-րդ բանակում:

Բանակումին կարգախօսը` «Պիտի՛ վերադառնանք»-ը, միայն խօսք մը չէր. անիկա դարձած էր կեցուածք, նպատակ եւ հաւատք: Վերադարձը այստեղ քաղաքական հայեցակարգի վերածուած էր. Արցախը, պատմական հողերը, ազգային արժէքներն ու ինքնութիւնը յստակօրէն կը դառնային բանալի բառեր: Այս գաղափարը մենք ոչ միայն լսեցինք, այլ նաեւ ապրեցանք զանազան դասախօսութիւններու եւ փորձառութիւններու ընդմէջէն:

Հանքաւանի մէջ, 15-23 յուլիսին շուրջ 400 երիտասարդներ հաւաքուեցան` ներկայացնելով 17 երկիրներ: Ճիշդ այս բազմազանութիւնն էր, որ բանակումին տուաւ իր ուրոյն շունչը: Ամէն նոր ծանօթութիւն նոր դիտանկիւն մըն էր, նոր խթան եւ վերապրում մը, թէ ի՛նչ կը նշանակէ ըլլալ հայ` աշխարհի զանազան անկիւնները գտնուելով:

Հանքաւանի բնութիւնը անմիջապէս տպաւորեց իւրաքանչիւրս: Ամէն առաւօտ, երբ սենեակներէն դուրս կու գայինք, առաջին հայեացքով կը հիանայինք լեռներով եւ կանաչ դաշտերով: Արեւի շողերը բլուրներէն կը սահէին լուռ` ստեղծելով խաղաղ եւ կախարդիչ մթնոլորտ մը: Օդը զուլալ էր, իսկ թռչուններուն մեղմ երգը կը լեցնէր մեր առաւօտները: Հանքաւանի անմոռանալի այս բնութիւնը ոչ միայն հանգստացուց մեր մարմինը, այլեւ մաքրեց մեր հոգին` մեզ կրկին կապելով հայրենի հողին հետ:

Դասախօսութիւնները խորիմաստ եւ ոգեւորիչ էին: ՀՅԴ Բիւրոյի անդամներու եւ Հայաստանի ԱԺ պատգամաւորներու հետ ունեցած մեր հանդիպումները պարզ ուսուցողական պահեր չեղան. անոնք եղան զարթնումի պահեր: Անոնց խօսքերը մեր մտքերուն մէջ մնացին իբրեւ խարիսխներ, որոնք մեզ պիտի առաջնորդեն յառաջիկայ մեր պայքարներուն մէջ:

Սուրբ Էջմիածին Գարեգին Բ. կաթողիկոսին մեր կատարած այցելութիւնը աւելի կը խորացնէր այս ամբողջ փորձառութեան արժէքը: Իր օրհնութեամբ ան ոգեւորեց մեզ` վստահեցնելով, որ մեր ազգասիրական կամքն ու ոգին պիտի դառնան հայրենիքի ապահովութեան ամէնէն ամուր հիմքը:

Արցախին նուիրուած յատուկ օրուան մօտէն ծանօթացանք Արցախի մշակոյթին: Արցախցիները այցելեցին մեր բանակավայրը` իրենց հետ բերելով իրենց աւանդութիւնները, անուշահամ ուտեստեղէնն ու անկեղծ յուշերը` Արցախէն: Անոնց ներկայութիւնը ո՛չ միայն ջերմացուց մթնոլորտը, այլ նաեւ նոր դուռ բացաւ դէպի ճանաչումը այն կորսուած երկրի, որուն համար բոլորս յօժար ենք պայքարելու: Մեր բանակումին մեզի հետ կը գտնուէին նաեւ ծագումով արցախցի ընկերներ, որոնց հետ երբ զրուցէինք, իրենց աչքերուն մէջ զգալի էր կորուստի ցաւը` Հադրութի, Մարտունիի, Շուշիի, իրենց տուներու, դպրոցներու եւ հողին: Բայց միաժամանակ այդ զրոյցները մեզի տուին աւելի խոր հայեացք դէպի Արցախի հոգեւոր դիմագիծը: Մենք անոնցմէ սորվեցանք Մարտունիի եւ Հադրութի բարբառը` արցախեան հարազատ գունաւորումով, որ մեզի համար դարձաւ հպարտութեան արժանի ժառանգութիւն:

Խարոյկի վերջընթեր երեկոյեան Ներսիկ ու Արաբօ Իսպիրեաններու, Սամուէլ Երանեանի եւ Սուրէն Աճեմեանի երգերով բանակավայրը վերածուեցաւ ոգեղէն խրախճանքի: Ազգային եւ յեղափոխական երգերու միասնական երգեցողութիւնը գծեց վստահութեան պատկերը. այո՛, պիտի վերադառնանք, վերստին պիտի կերտենք մեր հայրենիքը:

Բանակումին օրերը արագ անցան: Իւրաքանչիւր օր իրեն հետ կը բերէր նոր փորձառութիւն` երգ, խարոյկ, խաղ, զրոյց, ընկերութիւն: Իսկ վերջին երկու օրերուն հրաժեշտի մօտեցող շունչը յուզիչ դարձուց մթնոլորտը: Բայց եւ այնպէս, աշխարհի չորս ծագերէն եկած երիտասարդները նոյն եռանդով շարունակեցին մասնակցիլ յայտագիրներուն, կարծես հրաժեշտի պահը չէր մօտենար:

Մեր միջեւ ստեղծուած կապերը աւելի լայն իմաստ ունէին, քան` պարզ ընկերութիւն մը: Անոնք մեզ միացուցին Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան ամուր եւ անփոփոխ գաղափարներու շուրջ: Այս բանակումը դարձաւ մեծ հարթակ մը, ուր մեր համախմբումը կը հարստանար ոչ միայն ընկերական յարաբերութիւններով, այլ նաեւ` ընդհանուր պարտաւորութեամբ եւ հայրենասիրական տեսլականով: Այսօր մեր ընկերութիւնը կը դառնայ նաեւ Դաշնակցութեան կողքին կանգնելու միասնութիւն, որ կ՛ամրապնդէ մեր հաւատքն ու կամքը` բարձր պահելու ազգային արժանապատուութիւնը եւ շարունակելու պայքարը հայրենիքին եւ անոր ազատութեան համար: Այդ միասնութիւնը մեզի կու տայ ուժ եւ վստահութիւն` նորանոր մարտահրաւէրներ դիմագրաւելու:

Այս ութ օրերուն ընթացքին մենք ոչ միայն ծանօթացանք, զրուցեցինք եւ երգեցինք, այլ նաեւ տոգորուեցանք դաշնակցականի ոգիով: Այս բանակումը մեզի սորվեցուց, որ հայ երիտասարդ ըլլալը կը պահանջէ գիտակից ըլլալ անցեալին, ներգրաւուած ըլլալ ներկային ու պատասխանատու` ապագային նկատմամբ:

135 տարուան Դաշնակցութիւնը միշտ ալ ապացուցած է, որ իր պայքարը` ըլլայ զէնքով, խօսքով կամ մշակութային արտայայտութեամբ, մնայուն է եւ արդար: Մեզմէ իւրաքանչիւրը տուն վերադարձաւ` բեկոր մը Հայաստանէն իր մէջ ունենալով, եւ այդ բեկորը պիտի դառնայ լոյս մը, որ նոր ճամբայ ցոյց պիտի տայ յառաջիկայ սերունդներուն:

Ի վերջոյ, եթէ այս բանակումը խոր արժէք մը հասաստեց մեր մէջ, ապա այն էր, որ ոչինչ աւելի կենսական է, քան` գոյատեւել ոչ միայն իբրեւ անհատ, այլ նաեւ իբրեւ ամբողջական ազգ` ապրելով գիտակցութեամբ, յիշողութեամբ եւ պայքարի կամքով: Մենք հասկցանք, որ հայ ըլլալը պարզ ինքնութիւն մը չէ, այլ ընտրութիւն մըն է` ապրելու հաւաքական յիշողութեամբ, պատասխանատուութեամբ եւ պարտաւորութեամբ` դէպի անցեալն ու գալիքը: Այս բանակումը մեզի սորվեցուց, որ միայն միասնական ոգիով, գաղափարական հաւատքով եւ զոհողութեան պատրաստ հոգիով կարելի է դիմագրաւել այս դժուար օրերու պատնէշը: Հայ ըլլալ` կը նշանակէ գիտնալ, որ մեր ժողովուրդի ապագան իւրաքանչիւրիս ուսերուն վրայ կը դրուի: Մենք հաւաստիացանք, որ մեր սերունդը ոչ միայն յիշողութիւնն է անցեալի, այլեւ ճամբան` գալիքին, երբ միասնաբար պիտի վերադառնաք Արցախ, մեր բռնագրաւեալ հողերու ազատագրման համար, ու կատարենք այն պատմական պարտականութիւնը, որ մեզի փոխանցեցին:

Մենք պիտի վերադառնանք, որովհետեւ տակաւին տուն չունինք բոլորիս համար:

Արցախի մէջ իր կեանքը ազգին ու հայրենիքին զոհաբերած լիբանանահայ ազատամարտիկ Մհեր Ջուլհաճեան ծնած է 28 նոյեմբեր 1967-ին, Լիբանանի Պէյրութ մայրաքաղաքը: 11 տարեկանին ընտանիքը Սուրիայէն կը վերադառնայ Լիբանան: Ան կը յաճախէ Ազգային Սուրէն Խանամիրեան քոլեճ, մաս կը կազմէ «Նաւասարդեան» պատանեկան միութեան, ապա` ԼԵՄ-ի «Րաֆֆի» մասնաճիւղին: Մհերը կ՛ուսանի Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ` բնագիտութեան մասնագիտութեամբ, եւ ապա ուսումը կը շարունակէ` խորանալով երկրաբանութեան մէջ, Հայրենիքին առաւել ծառայելու ձգտումով:  1990-ի հոկտեմբերին, իր երդումը տալէ ետք, կ՛անցնի Զաւարեան ուսանողական միութեան շարքերը: Միութենական կեանքի մէջ կը ստանձնէ զանազան պաշտօններ, սակայն իրեն համար կարեւորագոյն աշխատանքը պատանիներուն հետ էր: ՀՅԴ «Բաբգէն Սիւնի» պատանեկան միութեան վարիչն էր 3 տարի, ուր իր գործը կը վարէր ամենայն պարտաճանաչութեամբ, իր ուսման եւ գիտական պարապմունքներուն զուգահեռ: Առաւել եւս, 2 տարի բնագիտութիւն կը դասաւանդէ Ազգային Գէորգ Չաթալպաշեան եւ գերմանական երկրորդական վարժարաններուն մէջ:

Նահատակ հերոս Մհեր ունէր պարտականութեան մեծ գիտակցութիւն, գտած էր հաւասարակշռութիւնը միութենական կեանքի, սիրոյ- ընտանիքի եւ ուսում-գործի միջեւ: Ան կը սիրէր բոլորը եւ սիրուած էր բոլորին կողմէ: Կարգապահ էր, ինչպէս նաեւ` ճշգրիտ եւ հետեւողական, խստապահանջ էր աշխատանքի մէջ, քաջ էր ու խիզախ, նոյն ատեն` ժպտուն եւ լաւատես: Քիչ խօսող, բայց շատ գործող, լրջութեամբ եւ խորապէս կը հարցադրէր միտքեր` իսկական գիտական մտածողութեամբ լեցուն, ուր ազգն ու կուսակցութիւնը պիտի կարենային անվերջ օգտուիլ իրմէ:

Երբ Լիբանանը կը ճարճատէր պատերազմի կրակներուն մէջ, երբ իւրաքանչիւր օր նոր զոհեր ու վիրաւորներ կային, երբ ոչ ոք գիտէր` ի՛նչ պիտի ըլլայ յաջորդ օրն իսկ, Մհեր կը տագնապէր, կը խօսէր ու կը մտածէր Հայաստանի ու Արցախի մասին: Մհեր երբ զգաց, որ Արցախը վտանգի տակ է, արդէն սկսաւ ֆիզիքապէս եւ մտաւորապէս պատրաստուիլ մեկնելու եւ այնտեղ գործելու:

Լիբանանի հայահոծ թաղերու պաշտպանելու աշխատանքներուն կը մասնակցի, ապա կը մեկնի դէպի Արցախ, ուր կը զոհուի 23 օգոստոս 1993-ին, Մարտունի շրջանի Մարզիլի գիւղին մերձակայքը, ականի պայթիւնի իբրեւ հետեւանք: Իրեն հետ նաեւ կը զոհուին` Մերուժան Մոսիեան, Արտակ Մնացականեան, Լեւոն Համբարձումեան եւ Ռուդիկ Աւագեան: Մհերի հոգին երկնքին մէջ կը սաւառնի Արցախի, Սասունի եւ Պէյրութ-Պուրճ Համուտի միջեւ:

Մհերը եղաւ այն նահատակ տիպարը, որուն մէջ մանաւանդ Լիբանանի ուսեալ երիտասարդութիւնը գտաւ իր անձն ու էութիւնը, որովհետեւ Մհեր Ջուլհաճեանը գտաւ միջինը սիրոյ, ուսումի եւ միութենական կեանքին մէջ եւ յաջողեցաւ երեքին մէջն ալ: Մհերը գործեց ժամանակաշրջանին համապատասխան, հասաւ հայրենիքին, երբ ան կարիք ունէր իր հայորդիներուն, ժամանակին եւ պայմաններուն համաձայն, գիտակցեցաւ` ե՛րբ ո՛ւր ըլլալ:  Դարձաւ ուսուցիչ-վարիչ-վարչական (Լիբանան), ապա` ազատամարտիկ (Արցախ): Ընկեր Մհեր Ջուլհաճեան ամէնէն մեծ փաստն է, որ ուսանող  երիտասարդ հայը, որքան որ ալ լաւ կեանք ապրի, պէտք է լաւապէս ու նուիրումով գործէ իր միութենական աշխատանքներուն մէջ: Երբ հայրենիքը կարիքը ունի իրեն, պէտք է հոն ըլլայ եւ կեանքի գնով պաշտպանէ զայն:

«Դէպի Երկիր»-ի գաղափարապաշտը այսօր, աւելի քան երբեք, պէտք է դրոշմուած մնայ իւրաքանչիւրիս մտքին եւ հոգիին մէջ:

Մհերի գործն անաւարտ մնաց, բայց մի՞թէ՞ անաւարտ չէ նաեւ անմահութիւնը…

ՍԱՆԱՀԻՆ ՆԱԼՊԱՆՏԵԱՆ

Երբ փորձառութիւն մը շատ մեծ ազդեցութիւն կը ձգէ մեր վրայ, կը դժուարանանք զայն բացատրել կարճ ձեւով կամ յօդուածով մը, կը դժուարանանք նոյնիսկ արտայայտուելու, որովհետեւ չենք կրնար որոշել ո՛ր կէտին վրայ կեդրոնանալ: Իրապէս այս էր իմ տպաւորութիւնս ՀՅԴ-ի 12-րդ համահայկական բանակումէն: Այնքան խոր ու ամբողջական էր փորձառութիւնը, որ մեզ տպաւորեց բազմաթիւ տարբեր միջոցներով` ըլլայ ազգային արժէքներու ամրապնդումով, ըլլայ յեղափոխական ոգիով, քաղաքական քննարկումներով, ընկերային կեանքով, հայրենիքի սիրով, պայքարի կամքով…

Սակայն եթէ իսկապէս պիտի փորձեմ կարճ ու ամփոփ կերպով նկարագրել բանակումին` իմ վրայ ձգած խոր տպաւորութիւնը, միտքիս մէջ կ՛արձագանգէ «Պիտի՛ վերադառնանք» լոզունգը: Ոչ միայն որովհետեւ ան լոզունգն էր բանակումին, այլ որովհետեւ դէպի Արցախ վերադարձի կամքը ամէն օր ու ամէն պահ մեր բոլորին սրտերուն մէջ կ՛այրէր: 17 տարբեր երկիրներէ եկած էինք, սակայն այդ տարբերութիւնը չզգացինք. բոլորին մէջ ծագեցան` նոյն նուիրումը, նոյն երազը, նոյն երդումը: Դաշնակցութեան մեծ ընտանիքին մէջ բոլորս նոյն ենք, նոյն ցաւն ու կորուստը կը բաժնենք, նոյն տեսլականին կը հաւատանք, նոյն պայքարը կը մղենք:

Արցախահայութեան վերադարձը դէպի Արցախ պահանջ է ոչ միայն արցախահայութեան կողմէ, այլ նաեւ` ամբողջ աշխարհի մէջ սփռուած հայ երիտասարդութեան: Մենք հաստա՛տ պիտի վերադառնանք: Պիտի ազատագրենք: Պիտի շարունակենք պայքարը մինչեւ վերջ:

Բանակումի օրակարգին վրայ տեղ գտած ուխտագնացութիւնները եւս մեծապէս դաստիարակիչ էին: Արցախի ազատագրումը առաջնահերթութիւն է, բայց կարեւոր է նաեւ ազգային արժէքներու պահպանումը: Օրինակ` Էջմիածին այցելութիւնը մեր մէջ վերարթնցուց այն գիտակցութիւնը, որ Հայ եկեղեցին միայն կրօնական կառոյց չէ, այլ` սրբութիւն մը, որ դարերու ընթացքին եղած է հայ ժողովուրդի հոգեւոր յենարանը: Անիկա ազատութեան ու հաւատքի խարիսխն է, որ միշտ ճնշման ու կործանման փորձերու ենթարկուած է թշնամիին կողմէ:

Սարդարապատ այցելութիւնը եղաւ կենդանի վկայութիւն, որ նոր ազատամարտերու պատրաստ ենք, պատրաստ` կերտելու ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստան: Ծիծեռնակաբերդ այցելութիւնը դարձաւ հաւատարմութեան ու յիշողութեան խորհրդանիշ, վկայութիւն մը, որ մենք մեր պատմութիւնը երբեք չենք մոռնար, մեր Դատը միշտ պիտի շարունակուի, մինչեւ որ հասնինք մեր նպատակին: Իսկ Եռաբլուր այցելութիւնը անմոռանալի երդումի վերածուեցաւ, որ պիտի շարունակենք մեր հերոսներուն սկսած պայքարը, պիտի շարունակենք իրենց յանձնառութիւնը` իբրեւ մեր սերունդին պարտքը:

Այս բոլորը միասին բանակումին տուած են անփոխարինելի կրթական ու դաստիարակչական ուժ: Դաշնակցական երիտասարդի կամ ուսանողի մը համար իրական բախտաւորութիւն մըն էր մասնակցիլ այս համահայկական բանակումին, ոչ միայն որովհետեւ իբրեւ երիտասարդութիւն համախմբուեցանք, ծանօթացանք տարբեր միութիւններու եւ գիտելիքներ փոխանակեցինք, այլ որովհետեւ ամրապնդեցինք մեր կապը երէց սերունդին հետ: Մեր շփումը իրենց հետ, մեր զրոյցները եւ իրենց փորձառութիւններուն փոխանցումը դարձան դասագիրք մը, որ պիտի առաջնորդէ մեզ մեր իսկ ուղիին վրայ:

Բանակումը փաստեց, որ ո՛չ ոք, ո՛չ մէկ դժուարութիւն եւ ո՛չ մէկ քաղաքական իրողութիւն կրնայ զրկել հայ երիտասարդը իր վերադարձի կամքէն: Մեր պայքարը յաւերժ է: Համաշխարհայնացման այս ժամանակաշրջանին դաշնակցական երիտասարդը կը մնայ ամուր` իր ինքնութեամբ, իր մշակոյթով, իր լեզուով: Ան ոչ միայն քաղաքական կեցուածք ունի, այլ նաեւ մշակութային առաքելութիւն` պահել, զարգացնել եւ սերունդէ սերունդ փոխանցել այն ժառանգութիւնը, որ մեզ կ՛ընծայէ մեր գոյութեան իմաստը:

Յատուկ խորհուրդ ունէր մեզի համար նաեւ Արցախի մշակոյթին նուիրուած օրը: Այդ օրը մեզի յիշեցուց, որ Արցախը միայն հող կամ սահման չէ, այլ` մշակոյթ, ոգի եւ պատմութիւն, որ պիտի ապրի ու գոյատեւէ: Ահա՛ ճշմարիտ ուժը, որ թշնամին երբեք չի կրնար խլել մեզմէ` կամքը ապրելու եւ վերադառնալու:

Այս բոլորը միասին կը կազմեն պատգամ մը, որ հայ երիտասարդը, ո՛ւր ալ ըլլայ, պիտի չզիջի: Պիտի պայքարի: Պիտի պահէ իր մշակոյթը եւ պիտի կերտէ իր ապագան: Իսկ մեր ապագան յստակ է` ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստան, ազատագրուած Արցախ եւ ինքնիշխան Հայաստան:

Դպրոցի եւ ակումբի կողքին, եկեղեցին հայ մարդու գոյութեան հիմնական սիւներէն մէկն է: Երբ պետական գործիչ մը դէմ կ՛արտայայտուի այս սիւներուն, յատկապէս` եկեղեցւոյ, այդ արդէն անձնական կարծիք չէ, այլ` քաղաքական ազդակ, որ կրնայ տկարացնել մեր ազգային միասնականութիւնը: Նման արտայայտութիւններ լուրջ վտանգ կը ներկայացնեն մեր համազգային կառոյցներուն նկատմամբ հաւատքի եւ վստահութեան պահպանումին:

Պատմութեան ծանօթները կրնան յիշել, թէ 120 տարի առաջ ի՛նչ տեղի ունեցաւ, երբ ցարական Ռուսիան Հայ եկեղեցւոյ դէմ արշաւի մը ձեռնարկեց: Ո՞վ եւ ինչո՞ւ դէմ կանգնեցաւ այս արշաւին…

Մարդիկ նաեւ կրնան յիշել, թէ 70 տարի համայնավար Հայաստանի մէջ փակուած եկեղեցիներուն դէմ ո՛վ եւ ինչո՛ւ ձայն բարձրացուց…

Պատմութիւնը ինքզինքը կը կրկնէ տարբեր դերակատարներով:

Երբ հայ ինքնութեան հիմնական սիւներուն դէմ կը հնչեն անվայել արտայայտութիւններ, պարտաւորուած ենք կանգ առնել եւ շեշտել հայապահպանման ուղիին կարեւորութիւնը: Հայապահպանումը զգացումներու կամ պատահական նախաձեռնութիւններու արդիւնք չէ, այլ խոր եւ գիտակցուած պայքար` հիմնուած գաղափարական հաւատքի վրայ: Մեր ինքնութիւնը կը պահպանենք ոչ միայն ծագումով, այլ նաեւ` գործունէութեամբ: Երբ կը խօսինք, կ՛ուսուցանենք եւ կը պաշտպանենք մեր լեզուն, մեր դպրոցը, մեր մշակոյթը, մեր եկեղեցին, այս բոլորին հոգեւոր  առանցքն է, որ կը պահանջէ ոչ թէ արձագանգներու ալիք, այլ հետեւողական քաջութիւն` կանգնելու նման յարձակումներու դէմ:

Ժամանակակից հայ ուսանողը պէտք է ունենայ խոհեմութիւն եւ ինքնագիտակցութիւն, որպէսզի զանազանէ իսկական արժէքները եւ հեռու մնայ անարգական նման կեցուածքներէ: Ան պէտք է հաւատայ, որ իր արմատները ոչ թէ անցեալի մէջ յուշեր են, այլ իր ինքնութեան կենդանի ու կայուն հիմեր: Հայապահպանումը գաղափար չէ միայն, այլ` կեանքի ձեւ, որ կը սկսի մեր մտածողութենէն եւ կը շարունակուի մեր քայլերուն մէջ` լեզուով, մշակոյթով, դպրոցով եւ եկեղեցիով: Եթէ մենք չհասկնանք ու չարժեւորենք մեր անցեալը, եթէ մոռնանք մեր պատմութիւնը, ապագայ չենք ունենար: Անձ մը, ժողովուրդ մը` առանց պատմութեան, կը կորսնցնէ իր ինքնութիւնը:

Հետեւաբար Հայ եկեղեցւոյ դէմ արշաւը ամէն գնով պէտք է ձախողութեան մատնել, որպէսզի ամուր մնայ հայապահպանման սիւներէն մէկը, եւ անխափան մնան հայ եկեղեցւոյ դարերու երթը եւ առաքելութիւնը: