Անցեալի Պայծառ Յուշերու Տուրք Տալով. Լիբանանի Աղէտի Յաղթահարման Համար Տարբեր Խօսք

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Ան, որ տեսակ մը ալշիմիով գիտէ իր սրտէն արտահանել` վշտակցութիւն, յարգանք, կարիք, համբերութիւն, զղջում, անակնկալ եւ ներողամտութիւն, զանոնք միասնաբար ձուլելու համար, կը ստեղծէ այն հիւլէն, զոր կը կոչենք սէր:

ԺԸՊՐԱՆ ԽԱԼԻԼ ԺԸՊՐԱՆ (1883-1931)
Լիբանանցի բանաստեղծ

Ով որ ճանչցած է Լիբանանը, այսօր չի կրնար տագնապով եւ սրտի ցաւով չհետեւիլ Լիբանանի փլուզման: Լիբանանցին եւ Լիբանանը սիրողներն ու ճանչցողները անզօրութեան զգացումով կը հետեւին Լիբանանի եւ անոր ժողովուրդի կարծէք վերջ չունեցող ողբերգութեան:

Ինչպէ՞ս երկրի մը ղեկավարութիւնը եւ, անոր հետեւելով, ժողովուրդը շարունակեցին եւ կը շարունակեն ապրիլ եւ գործել ժամանակավրէպ դարձած ընտանեկան-աւատապետական ըմբռնումներով եւ բարքերով` հակառակ յայտարարուած ժողովրդավարական-հանրապետական  կարգերու, որոնք մնացին եւ են` շպար:

Լիբանանի մէջ չկային եւ չկան քաղաքական դէմքեր եւ մտաւորականներ, չկայ նաեւ հանրային կարծիք, որ չգիտնան, թէ անգիր, բայց գերիշխող համակարգը աւատապետական է, պատուաստուած` կրօնահամայնքային քարացած ըմբռնումներու վրայ. չեմ ըսեր` նեղմտութեան, որոնց կը ստորադասուին` ժողովուրդին բարօրութիւնը, երկրին տնտեսութիւնը, հեռուի եւ մօտի դրացիներուն հետ յարաբերութիւնները, ազատութիւնները, հաւասարութիւնը: Այդ եսասիրական խոտորումները գերիվեր են երկրի եւ ժողովուրդի շահերէն ու ակնկալութիւններէն: Անոնցմով կը սահմանուին քաղաքացիական իրաւունքները եւ քաղաքականութիւնը:

Նման պայմաններու մէջ Լիբանան դատապարտուած է, ինքզինք կը դատապարտէ, ապրելու մնայուն տագնապներու մէջ, որոնք պիտակ կը փոխեն` մնալով մէկ եւ նոյն: Երկրի իշխանութիւնը կը նմանի մանկական փազըլի խաղի, որ ճիգերով կազմուելէ ետք, դժգոհ մանուկի մը ձեռքով խանգարուած, կրնայ փուլ գալ, եւ հարկ կ’ըլլայ վերսկսիլ: Յիշել, թէ ինչպէ՛ս երկիրը տարիներ տեւող քաղաքացիական կռիւ խաղցաւ, տարի տեւած փազըլ խաղցաւ նախագահ ընտրելու համար, հիմա նոյնատեսակ փազըլը կը կրկնէ ձգձգուող խաղով` կառավարութիւն կազմելու համար:

Խաղցողները եւ ժողովուրդը գիտեն, որ նոյն թատրոնն է, որ կը վերանորոգուի, նոյնիսկ երբ դերակատարները կը փոխուին:

Այսօր մամուլին մէջ կար դիպուկ խօսք մը, ըստ որուն, կը սպասուի, որ վերջապէս կազմուի երկու փեսաներու կառավարութիւնը: Արտայայտութիւն, որ փակելով բարենորոգման բոլոր դռները` կը խտացնէ ընտանեկան-աւատապետական համակարգի ինքնավերարտադրութիւնը: Կը նշանակէ, որ կառավարութիւն պիտի կազմուի ոչ թէ ծրագրի մը շուրջ համաձայնելով, այլ` աւատապետական ըմբռնումով, մրցակից «ընտանիքներու փեսաներով», որ կը նշանակէ այն, որ վաղը եթէ «փեսաներ»-ը խռովին, երկիրը կրկին կառավարութիւն  պիտի չունենայ:

«Նախագահ ընտրել»-ու եւ «կառավարութիւն կազմել»-ու երկարատեւ տագնապներու պատճառը այլեւս իսկապէս ժամանակավրէպ դարձած «Ազգային ուխտ»-ն է, կամ առնուազն` անոր թելադրած դիպաշարի վերսկսումը: Բայց ինչպէ՞ս իրականացնել անոր վերատեսութիւնը: Լիբանան ունի պատրաստուած եւ գիտուն մտաւորականութիւն, որուն արժանաւորները ընտանեկան-աւատապետական համակարգէն դուրս են, այսինքն չեն կրնար յաւակնիլ իշխանութեան: Այդպէս է դրութիւնը նաեւ իւրաքանչիւր «ընտանեկան-համայնքային» կեանքի մէջ, ուր աւանդական եւ ժառանգական նահապետներ կ’որոշեն` յանուն նոյն հաւաքականութեան, զոր կը կոչեն համայնք: Նոյն անուններու հանդէս:

Այս անկառավարելիութիւն յառաջացնող պայմաններուն վրայ կը բարդուին համայնքներու կրօնական մեծաւորներու տեսակէտները, թելադրութիւնները, պահանջները: Կարծէք անոնք ըլլան ստուերի կառավարութիւն:

Եւ փազըլի խաղը կը շարունակուի:

Այդ խաղին հետեւանք էր տարիներ տեւած եւ աւեր գործած քաղաքացիական պատերազմը:

Եթէ հետեւիք Ֆրանսայի, Անգլիոյ, Գերմանիոյ, Սպանիոյ, Միացեալ Նահանգներու, Աւստրալիոյ, Հնդկաստանի եւ ուրիշներու քաղաքական կեանքին, պիտի տեսնէք, որ ծիրանաւորներու, արքեպիսկոպոսներու, հովուապետերու, կամ այլ կրօնապետներու անուններ չկան: Անգլիոյ մէջ ե՞րբ կ’երեւին անունները Քենթըրպըրիի կամ Եորքի արքեպիսկոպոսներուն, Միացեալ Նահանգներու այս կամ այն կրօնապետին, Փարիզի արքեպիսկոպոսին, մէկ միլիառ հնդիկներու այս կամ այն պուտտայական կամ այլ մեծաւորին:

Քաղաքակրթութեան եւ մշակութային հասունութեան խնդիր է. ԿՐՕՆԸ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԵՒ ՄՏԵՐԻՄ ԽԻՂՃԻ ՀԱՐՑ Է:

Լիբանանի բոլոր համայնքներու մտաւորականութիւնը, գիտակցական նուաճումով մը, երկիրը դուրս բերելու համար, կրօնական ազդակի վրայ կռթնելով յաւելեալ իրաւունքներու տիրանալու անպարկեշտութեան դէմ պայքար պէտք է շղթայազերծէ եւ լուսաբանէ ժողովուրդը, զայն դուրս հանէ սովորութիւն եւ բնութիւն դարձած նեղմտութենէ:

Բայց երկրի ղեկավարութիւնը կարծէք կ’ապրի այնպէս, որ ոչինչ պատահած է եւ կը շարունակէ խրած մնալ անվերջանալի սակարկութիւն-բանակցութիւններու մէջ, երբ նախագահ կ’ընտրէ կամ  կառավարութիւն կը կազմէ, որոնք պատասխան չեն տագնապին: Ոչ ոք կարծէք կանգ կ’առնէ եւ հարց կու տայ, թէ մինչեւ ե՞րբ կարելի է այսպէս շարունակել, չեն տեսներ վերջնական փլուզումը: Եթէ երէկի, այսօրուան եւ հաւանօրէն նաեւ վաղուան նոյն ղեկավարները տեսնեն կացութիւնը, կը լռեցնեն յաւելեալ իրաւունքի փոխադարձ եւ անհաշտելի պահանջները` թոյլ տալով, որ կառավարութիւնը կազմուի, ի հարկին նաեւ` առանց իրենց:

Բայց ականջները խուփ են ողջախոհութեան եւ միջազգային համայնքի կոչերուն: Կարծէք կացութեան ծանրութիւնը եւ զայն յաղթահարելու համար կոչերը իրենց չեն վերաբերիր, եւ իրենք կը շարունակեն սակարկել ու չհամաձայնիլ: Միշտ` չեղածէն առաւելութիւններ ունենալու համար:

Եթէ լիբանանցին, անոր ղեկավարութեան իրենք զիրենք կոչածները եւ աթոռէ չհեռանալու ցանկութիւն ունեցողները կարդային Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանը եւ ներշնչուէին իրենց մեծ հայրենակիցին իմաստութեամբ, այսօր տարբեր կ’ըլլային Լիբանանը եւ լիբանանցիները: Կարդալ եւ նամակով ղրկել ամիսներէ ի վեր աթոռ-աթոռակի համար սակարկող աւագանիի անդամներուն:

Կարդալ Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանի իմաստութիւնը.

«Ան, որ տեսակ մը ալշիմիով գիտէ իր սրտէն արտահանել` վշտակցութիւն, յարգանք, կարիք, համբերութիւն, զղջում, անակնկալ եւ ներողամտութիւն, զանոնք միասնաբար ձուլելու համար, կը ստեղծէ այն հիւլէն, զոր կը կոչենք սէր»:

Եսերու եւ ըմբռնումներու փտախտը հասած է հոն, ուր տեսութիւններով կարելի պիտի չըլլայ փրկել Լիբանանը, այլ` Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանի իմաստութեամբ:

Ժողովուրդներ պառակտումներու պատ ճառով կորսնցուցած են եւ կը կորսնցնեն հայրենիք, ազատութիւն, անկախութիւն:

Այսպէս եղած է անցեալին, այսպէս կ’ըլլայ նաեւ այսօր:

9 սեպտեմբեր 2021

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )