Քաղաքական Նոր Ուղիներու Փնտռտուքով

ԳԷՈՐԳ ԹՈՐՈՅԵԱՆ

Հայոց պատմութիւնը մէկ բան սորվեցուցած է մեզի,
որ մենք` հայերս բնաւ չենք սորվիր մեր պատմութենէն:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

Մեր վերջին հարիւրամեայ մեր պատմութեան մէջ կան երկու ուշագրաւ իրադարձութիւններ,որոնց գնահատումը տակաւին չէ կատարած հայ պատմագրութիւնը: Այս երկու իրադարձութիւնները եօթանասուն տարիներու հեռաւորութեամբ իսկ իրարու հետ շաղկապուած են, եւ որոնք քննարկելու պարագային հայ ժողովուրդի առջեւ կրնան բացուիլ քաղաքական նոր հորիզոններ:

1918-ի մայիսեան հերոսամարտերու նախօրէին, երբ Պաթումի մէջ հայկական ու թրքական կողմերը կը բանակցէին, թրքական պատուիրակութեան նախագահ Խալիլ փաշան կ՛առաջարկէր հայերուն չկռուիլ թուրքերուն դէմ, այլ Ալեքսանդրապոլի (որ գրաւուած էր թուրքերու կողմէ) վրայով ճամբայ տալ դէպի Եւլախ (Կուրի ափ, Ազրպէյճան) իսկ հիւսիսէն Ջուլֆայի վրայով ճամբայ տալ թրքական բանակին անցնելու Պարսկաստան եւ անկէ Պաքու: Ասոր փոխարէն` թուրքերը կը խոստանային մեզի տալ 11.000 քառակուսի քիլոմեթր տարածութեամբ փոքրիկ Հայաստան մը, որուն ապահովութիւնը երաշխաւորուած պիտի ըլլար Թուրքիոյ կողմէ: Բնականաբար Խատիսեանի պատուիրակութիւնը մերժեց թրքական առաջարկը, եւ տեղի ունեցան մայիսեան հերոսամարտերը եւ ստեղծուեցաւ անկախ Հայաստան:

Ի՞նչ պիտի պատահէր, եթէ հայերը ընդունէին Խալիլ փաշայի առաջարկները:

Թուրքերը քանի մը օրուան մէջ հասնելով Պաքու եւ տիրելով նաւթահորերուն, ինչպէս ծրագրած էին, Պարսկաստանի եւ Հնդկաստանի մէջ նոր ճակատ պիտի բանային անգլիացիներուն դէմ: Անոնք շատ հեշտութեամբ պիտի գրաւէին Ատրպատականը, որ մեծամասնութեամբ բնակուած էր թաթարներով: Ապա պիտի անցնէին Կեդրոնական Ասիա եւ Միացեալ Թուրանիոյ դրօշին տակ պիտի համախմբէին իրենց ցեղակիցները եւ նորացուած ու թարմացած բանակով վերջին հարուած մը պիտի փորձէին տալ քաղաքացիական պատերազմի մէջ ինկած Ռուսիոյ, միաժամանակ ոտքի հանելով չեչեններն ու Ռուսիոյ տարածքի թաթարները: Ինչպէս նաեւ պիտի փորձէին գրաւել Մոնկոլիան: Պատերազմական այս գործողութիւնները ի՞նչ աւարտ պիտի ունենային` դժուար է այժմ գնահատել: Բայց կարելի է որոշ փաստեր արձանագրել:

Նախ` Համաշխարհային Ա. պատերազմը պիտի երկարէր եւ անոր աւարտը կրնար տարբեր ըլլալ:

Կազմելով մեծն Թուրանիա` թուրքերը բնական արգելք պիտի դառնային Խորհրդային Միութեան ստեղծումին:

Գրաւած ըլլալով Ատրպատականը` Իրանը վերջնականապէս պիտի հեռանար Կովկասէն:

Թուրքերը պիտի յաջողէին նաեւ ռուսերուն ոտքը կտրել Կովկասէն` ստեղծելով անկախ Չեչենիա:

Այլ խօսքով, կարգ մը երկիրներու քարտէսները պիտի չըլլային այն, ինչ որ են այսօր: Հետաքրքրականօրէն հիմնական այդ երեք երկիրներն են` Չինաստանը, Ռուսիան եւ Իրանը:

Հիմա հարց կու տանք. մենք Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի Ղարաքիլիսէի եւ Պաքուի հերոսամարտերով պաշտպանած ենք միմիայն Հայաստա՞նը, թէ՞ նաեւ այլ երկիրներ:

1992-ի մայիսի առաջին կէսերուն հայկական զինեալ ուժերը ազատագրեցին Շուշին, ապա` Բերդաձորն ու Լաչինը եւ ցամաքային ճամբայ բացին Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ: Շուրջ մէկ ամիս ետք ազրպէյճանական հակահարուածը ծանր էր: Գրաւուեցան Շահումեանի ամբողջ շրջանը, Մարտակերտի հիւսիսէն հատուածներ, ինչպէս նաեւ` Մարտունիէն եւ Հադրութէն որոշ շրջաններ: Քանի մը ամիս ետք ուժերու յարաբերակցութիւնը փոխուեցաւ անսպասելիօրէն: Հայկական նորակազմ բանակը յաջողեցաւ ազատագրել Մարտակերտը, Հատրութը, Մարտունին ամբողջութեամբ եւ փոխանակ շարժելու դէպի Շահումեան եւ զայն ազատագրելու, ինչպէս նաեւ` բարձրանալու Շահումեանէն վեր դէպի Մարտունաշէն, Գետաշէն եւ Արծուաշէն,որոնք արցախեան պատերազմի առաջին օրերուն հայերով բնակուած հայկական գիւղեր էին,իջաւ դէպի հարաւ` ազատագրելով դաշտային Արցախը մինչեւ Արաքս գետ:

Ինչո՞ւ հայկական ուժերը չշարժեցան դէպի հիւսիս, դէպի Կուր գետ այլ իջան հարաւ: Քարտէսին նայելով` հայկական կողմին ձեռնտու էր հասնիլ Կուր գետ: Այդ ձեւով Ազրպէյճանը պիտի կտրուէր Վրաստանէն, հարաւէն Իրանն էր, որ այդ ժամանակ «պատժուած» երկիր էր, արեւմուտքէն հայկական բանակն էր, իսկ արեւելքը Կասպից ծովը:  Այսինքն Ազրպէյճանը պիտի յայտնուէր անուղղակիօրէն պաշարման տակ, եւ այս պաշարումը պիտի ստիպէր ազրպէյճանցիներուն իրենց նաւթը արտահանել Ռուսիոյ միջոցով: Ուստի որո՞ւ թելադրանքով մեր բանակը շարժեցաւ դէպի Արաքս:

Փորձենք արձանագրել թէ ի՛նչ կարեւոր իրադարձութիւններ պատահեցան 1992-ի ամրան եւ աշնան ամիսներուն:

Լաչինի ազատագրումէն ետք լուրեր շրջեցան, որ ամերիկացի քոնկրեսական մը` Փոլ Կոպըլ արցախեան հարցի լուծման իբրեւ տարբերակ ներկայացուցած է ծրագիր մը, որով Արցախը Լաչինի անցքով կը միանար Հայաստանին` փոխարէնը Հայաստան Մեղրիի վրայով անցք պիտի տար Նախիջեւանին` միանալու Ազրպէյճանին: Նոյն այդ ամիսներուն Թուրքիոյ այդ օրերու նախագահ Թուրկութ Էօզալ Պաքու իր այցելութեան ընթացքին կը յայտարարէր թրքախօս երկիրներու եղբայրութեան մասին ու անոնց միջեւ համագումարներ կազմակերպելու ծրագիրներու մասին: Փոլ Կոպըլի ծրագիրը անուղղակիօրէն Խալիլ փաշայի ծրագրին մէկ տարբերակն էր` պարզապէս խաղաղ միջոցներով ու երկար ժամանակի վրայ իրագործուող: Պահ մը նայինք քարտէսին, թէ ի՛նչ կրնայ պատահիլ, եթէ իրականանայ Կոպըլի ծրագիրը:

Թրքացեղ եօթը պետութիւննեը պիտի դառնան սահմանակից ու իրենց ցեղային յատկութիւններէն մեկնած` պիտի միաւորուին: Պիտի ստեղծուի հսկայ Թուրքիա կամ Թուրանիա մը` Վոսփորի ափերէն մինչեւ Չինաստան, շուրջ 4.650.000 քառակուսի քիլոմեթր տարածութեամբ եւ 160 միլիոն բնակչութեամբ: Այս պետութեան գոյութիւնը ինքնին վտանգ մըն է իր սահմանակից բոլոր պետութիւններուն, մասնաւորաբար` գերտէրութիւններուն: Հիմա պէտք է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ հայկական բանակը իջաւ Արաքս` փոխանակ Կուր բարձրանալու: Ազատագրելով Արցախի հարաւային դաշտային մասերը` Կոպըլի ծրագրի իրականացումը դարձաւ գրեթէ անհնար:

Ապրիլի Արցախի չորսօրեայ պատերազմը եկաւ արդէն քանի հազարերորդ անգամ մեզի յուշելու, որ մենք չունինք բարեկամներ կամ վստահելի դաշնակիցներ: Եթէ Ռուսիան կը համարուի Հայաստանի ամէնէն վստահելի դաշնակիցը, ապա ան ունի իր մեծապետական շահերն ու քաղաքական խաղերը: Ան Հայաստանի կողքին է, սակայն միեւնոյն ժամանակ պատրաստ է զայն ճնշելու եւ հարուածներ տալու: Ռուսիան պատրաստ է Հայաստանը պաշտպանել այնքան, որ ան որպէս պետութիւն փուլ չգայ: Ռուսերը նոյն սխալին մէջ չեն իյնար, ինչ որ ըրին բիւզանդացիք հազար տարի առաջ: Անոնք պատրաստ են պաշտպանելու Երեւանը որպէսզի ժամանակ մը յետոյ պարտաւորուած չըլլան պաշտպանելու Մոսկուան:

Քաղաքական իմաստով Հայաստան յայտնուած է անելի առջեւ: Խախուտ զինադուլ` արցախեան ճակատին վրայ, արեւելքէն ու արեւմուտքէն պաշարուած, բնական հարստութիւններէ զուրկ, հետեւաբար` դժուար զարգացող տնտեսութիւն եւ Ցեղասպանութեան խնդիր:

Ինչպէս ըսինք, Հայաստան տնտեսական գործօն չէ, որ տարբեր երկիրներ շահագրգռէ: Հետեւաբար նաեւ դժուար է հայկական բանակը զինել գերարդիական զէնքերով որ կարողանայ պահանջատէր ներկայանալ:

Մարդու իրաւունքներ, ժողովրդավարութիւն, արդարութիւն լոզունգներ են եւ պետութիւններու յարաբերութիւններու մէջ դեր չունին: Բոլոր պետութիւններուն անխտիր կը հետաքրքրեն միմիայն իրենց շահերն եւ այդ շահերուն անվտանգութիւնը:

Սակայն պէտք չէ մոռնանք, որ քաղաքականութիւնը ե՛ւ տնտեսութիւն է, ե՛ւ աշխարհագրութիւն:

Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը պէտք է վերածել խաղաթուղթի: Մենք տնտեսութիւն չունինք, բայց ունինք աշխարհագրական շատ կարեւոր դիրք: Մեկնելով Կոպըլեան ծրագրի տրամաբանութենէն` մենք դուրս պիտի գանք ցեղասպանուած ըլլալու մեր բարդոյթէն եւ հաւասարէ հաւասար բանակցութիւններու պիտի սկսինք Թուրքիոյ հետ հետեւեալ սկզբունքներով.

Ա. Ցեղասպանութեան ճանաչում եւ նիւթական հատուցում:

Բ. Կարս-Արտահանի վերադարձը Հայաստանին, ինչպէս նաեւ` Արցախի եւ Ջաւախքի միացումը մեր հայրենիքին: Առաւել` Կարսէն հիւսիս որոշ տարածք մը, որպէսզի ելք ունենանք դէպի Սեւ Ծով:

Գ. Ապահովութեան երաշխիք:

Այս պայմաններուն դիմաց Հայաստանը յանձն պիտի առնէ Մեղրիով անցք տալ Նախիջեւանը կապելու Ազրպէյճանին:

Թուրքերը պիտի ընդունի՞ն մեզ հետ նման պայմաններով բանակցիլ:

Յիշենք Խալիլ փաշայի եւ Խատիսեանի երկխօսութեան ընթացքին թուրք փաշային արտայայտութիւնը, որ իւրաքանչիւր թուրքի ենթագիտակցութեան մէջ գոյութիւն ունի.

Հո՜ն են մեր արմատները: Հո՜ն է մեր հայրենիքը, հո՜ն է մեր կրօնը:

Պիտի ընդունի՞ Իրանը նման Թուրանիայի մը ստեղծումը իր սահմանին: Ան վերջնականապէս պիտի հեռանայ Կովկասէն: Իսկ Իրանի հիւսիսի ազրպէճանցիները անջատողական քայլերու պիտի չդիմե՞ն միանալու իրենց եղբայրներուն:

Պիտի ընդունի՞ Ռուսիան, որ Թուրանիա մը կազմուի իր հարաւը եւ զինք դուրս մղէ Կեդրոնական Ասիայէն եւ Կովկասէն` միաժամանակ ոտքի հանելով Ռուսիոյ տարածքին ապրող 10-12 միլիոն թաթարներ եւ հարաւային Կովկասի մէջ սատարելով Չեչենիոյ անջատողական  ծրագիրներուն:

Պիտի ընդունի՞ Չինաստանը իր սահմանին վրայ տեսնել Թուրանիա մը, որ շատ կարճ ժամանակ մը ետք պիտի պահանջէ 1,5միլիոն քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւն ունեցող Մոնկոլիան եւ տէր պիտի կանգնի Չինաստանի տարածքին ապրող 25 միլիոն թրքախօս ցեղերուն:

Պիտի ընդունի՞ն արաբական երկիրները իրենց սահմաններուն վրայ Օսմանեան կայսրութիւնը յիշեցնող նոր Թուրքիա մը, որ միշտ ալ ախորժակներ ունի արաբական երկիրներու նկատմամբ:

Պիտի ընդունի՞ն եւրոպացիները պատմութիւնը տանիլ հինգ հարիւր տարի ետեւ եւ երկրորդ անգամ ըլլլալով արեւելքէն եւ հիւսիս-արեւելքէն  պաշարուիլ թուրքերէն:

Մեր պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով կը գտնուինք քաղաքական իրավիճակի մը մէջ, ուր մենք կրնանք մեր ճակատագրին տէրը ըլլալ: Կամ` պիտի ընդունինք ներկայ վիճակը, ազգովին հալումաշ ըլլալ, սպասելով եւ ակնկալելով խաղաղութիւն, արդարութիւն եւ ողորմածութիւն:

Եւ կամ ազգովին քաջաբար որոշում կը կայացնենք մեր հարցերը մեր ձեռքով լուծելու եւ կ՛երթանք դժուար ճանապարհով բանակցիլ թուրքերուն հետ: Ու եթէ վերոնշեալ երկիրները համաձայն չեն մեր եւ թուրքերուն երկխօսութեան, թող հրամեն Հայաստան եւ լսեն, թէ ի՛նչ կը պահանջէ իրենցմէ Երեւանը:

 

 

 

 

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )