Հայկական արուարձանի մը սրճարանը հանդիպեցայ Կեդրոնականցիին: Վարակուեր էր շուտով հարստանալու ախտէն, եւ կիրակի օրերը աւանակ կը վազցնէր կամ վիճակահանութեան տոմս կը գնէր:
– Եթէ մեծ պարգեւը շահիմ, ազգային բարերար կը դառնամ: Երկու սենեակի կառուցման դրամ կու տամ, անունս կը գրեն մարմարի վրայ:
– Արմենա՛կ, ո՛չ շահող ես, ո՛չ ալ մարմար փնտռող,- ըսի,- ի՞նչ պատահեր է:
Արմենակ չես գիտեր ինչպէ՛ս, քանի մը հարիւր աստիճանի շրջադարձ մը ընելով` հարցուց.
– Դեռ Մոլիեր կարդացողներ կա՞ն… Ճիշդ է, որ Մոլիեր կը ներկայացնեն ֆրանսերէն, երբեմն նաեւ` հայերէն: Մեծ երգիծագիրի «Իմաստուն կիներ»-ը (Les femmes savantes) դժուար է հայերէնով ներկայացնել: Անոր թիրախը քաղքենի դասակարգի մը շփացած կիներն էին, որոնք բանգէտի լուսապսակ կ’ուզէին կրել, բառերու դատարկ պատկերներով կ’ուզէին արտայայտուիլ` անիմաստ խաղի մը անձնատուր ըլլալով: Մոլիեր ձաղկելու համար զանոնք կը կոչէր «Ծիծաղելի յարգարժանուհիները», եթէ այս թարգմանութիւնը հայերէնով իմաստ մը ունի (Les precieuses ridicules): Այդ ալ դո՛ւն ճշդէ:
– Արմենա՛կ, կը զարմանամ, որ դեռ կը զարմանաս:
– Այդ բանգէտները ամէնուրեք են: Այր թէ կին: Չես գիտեր` աստուածատուր ո՞ր շնորհով իրենք իրենց կը թոյլատրեն, շրջապատն ալ կ’ընդունի, որ Մոլիերի «Իմաստուն կիներ»-ուն պէս, ինքնահռչակ տիեզերական եւ անսխալական իրաւարար ըլլան: Կը սպասեն, որ Սարգիսը, Մարկոսը կամ Շուշանիկը խօսին, առաջարկեն կամ գրեն, որպէսզի իրենք ոտքի ելլեն եւ ըսեն` «ճիշդ չէ», «օգտակար չէ», «կարելի չէ»: Իրենք ըսելիք չունին, միտքով եւ հոգիով ամուլ են, չբեր կիներու պէս, բառարանը բանաք` հոմանիշներ կը գտնէք, մտքով չբեր այրեր ալ կան: Նախկին զինուոր հայ մը, իր չոր դատումով, նման անձի մը համար ըսաւ` ան «տիւտիւկ» է:
– Սիրելի՛ Արմենակ, դեռ չվարժուցա՞ր, որ կարեւոր ըլլալու համար միւսին մասին գէշ պէտք է ըսել: Հին յոյներու պատմութիւնը գիտես, կօշկակարը, որ կը քննադատէ քանդակագործ Ֆիտիասը, եւ ան կ’ըսէ` կօշիկէդ վեր մի՛ ելլեր: Չբերները, չես գիտեր` ո՛ր ախտէն տառապելով, չեն հանդուրժեր Ֆիտիասները, չարախօսութիւնը եւ խծբծանքը արուեստ կը համարեն, «տիւտիւկ» կ’ըլլան:
– Մակա՛ր, դուն խելօք մարդ ես: Ի՛նչ պէտք է ընել ջորիական աղմկարարներուն:
– Ինչո՞ւ կ’ուզես բան մը ընել: Ջորիէն ո՛չ էշ եւ ո՛չ ձի կը ծնի: Առնէտ ալ չի ծնիր: Բայց «տիւտիւկ»-ները հազիւ առնէտ են եւ կը կրծեն, մանաւանդ երբ մութ է:
Արմենակ գլուխը օրօրելով` հրաժեշտ տուաւ, կրկնելով` չբեր, ամուլ, ստերջ, ջորի…
Հեռուէն հրաժեշտի բարեւ տալով` ըսաւ.
– Ինչո՞ւ հրապարակէն չեն աւլեր եւ վերցներ չբեր «տիւտիւկ»-ները, որպէսզի Ֆիտիասները չխանգարուին մոծակներով:
Մտածեցի, որ Արմենակ կամ ես եթէ «տիւտիւկ»-ները անհետացնելու շիճուկը ունենայինք, նոր Պուտտա կ’ըլլայինք:
Բայց չհասկցայ, թէ ինչո՛ւ Արմենակ բռնկած էր «տիւտիւկ»-ներուն դէմ, որոնք միշտ եղած են:
Չըսաւ, թէ ո՞վ էր զինք զայրացուցած վերջին «տիւտիւկ»-ը…
ՄԱԿԱՐ, 30 օգոստոս 2015, ի Գաղիա
