Հայ Եկեղեցւոյ Լուսապսակ Սուրբեր. Սուրբ Շուշանիկ Դուստր Վարդան Մամիկոնեանի*

ԿՈՐԻՒՆ  ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ

Հայ եկեղեցւոյ սուրբերը մեր պատմութեան էջերը զարդարող պայծառափայլ աստղեր են, որոնք դարեր շարունակ լուսաւորած են հայ կեանքի երկնակամարը. անոնցմէ շատեր, իրենց հզօր հաւատքով, անձնուրացութեամբ եւ բոլորանուէր հայրենասիրութեամբ այսօր եւս ներշնչումի աղբիւր են մեզի համար: Լիայոյս ենք, որ այս լուսապսակ սուրբերու` քաջարի նահատակներու կենսագրութեան գէթ մասամբ ծանօթանալով` մենք առաւել եւս հաղորդակից կը դառնանք մեր նախնիներու հայրենապաշտ ոգիին եւ հետապնդած սրբազան նպատակներուն հետ:

Ստորեւ կը ներկայացնենք քաջն Վարդան Մամիկոնեանի դուստր` Սրբուհի Շուշանիկի նահատակութեան պատմութիւնը համառօտ կերպով:

Քաջն Վարդան Մամիկոնեան ունէր երկու աղջիկ, որոնց անուններն էին` Վարդենի եւ Վարդանուշ: Առաջինը ամուսնացած էր վրաց բարեպաշտ իշխանապետ Աշուշա բդեշխի որդի Վազգէնին հետ, իսկ երկրորդը` Արշարունեաց տանուտէր Արշաւիր Կամսարականին հետ: Ի դէպ, յիշենք, որ Գուգարքի բդեշխ` Աշուշան որպէս Վրաստանի ամէնէն ազդեցիկ քաղաքական դէմքերէն մէկը, Վարդան Մամիկոնեանին եւ հայոց նախարարներուն հետ, նախքան Վարդանանց պատերազմը, կանչուած էր Տիզբոն, ուր եւ պատանդ պահուեցաւ Յազկերտ արքային կողմէ, մինչեւ 456 թուականը:

Յատկանշելի է, որ Աշուշա բդեշխը, որուն մասին մեծ գովեստով կը խօսի 5–րդ դարու պատմիչ Ղազար Փարպեցին, ամուսնացած էր Արծրունեաց նախարարական տոհմէն Անուշվռամին հետ, որուն քոյրը` Ձուիկ, Վարդան Մամիկոնեանի եղբօր` Հմայեակի կինն էր: Ինչ կը վերաբերի Գուգարքի, Հայաստանի հիւսիսը գտնուող այս շրջանին, մինչեւ 387 թուականը որպէս Հայաստանի չորս բդեշխութիւններէն  մէկը, մաս կազմած էր հայկական թագաւորութեան: Այդ թուականէն  յետոյ ներառուած էր վրաց թագաւորութեան սահմաններուն մէջ եւ անցած` Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ: Յամենայն դէպս Գուգարքի մէջ, որուն քաղաքական կեդրոնը 5–րդ դարու երկրորդ կէսին կը գտնուէր Ցուրտաւի մէջ, դարեր շարունակ եղբայրաբար ապրած էին հայեր եւ վրացիներ: Իսկ Գուգարքի իշխանաւորները ամուսնական–խնամիական ու ազգականական սերտ կապեր ունէին հայ նախարարներու, յատկապէս Մամիկոնեաններուն հետ:

Վարդան Մամիկոնեանի աղջկան` Վարդենիի փաղաքշական անունը Շուշան կամ Շուշանիկ էր. Շուշան կը կոչուէր իր գեղեցկութեան համար եւ այդ անունով ալ ճանչցուած է հայ եւ վրաց վկայաբանական գրականութեան մէջ եւ դարերէ ի վեր կը յիշատակուի եւ կ՛ոգեկոչուի Հայ եկեղեցւոյ սուրբերու շարքին:

Իր անձնուրաց եւ առաքինի ծնողներուն հսկողութեամբ եւ յատկապէս մեծ մօր` Սահականուշի հովանիին ներքեւ ան ստացած էր քրիստոնէական վեհ դաստիարակութիւն եւ լցուած` բարեպաշտութեան եւ հայրենասիրութեան ջերմ շունչով: Յատկանշելի է, որ Վարդան Մամիկոնեանի մայրը` Սահականուշ, աղջիկն էր Ս. Սահակ Պարթեւ հայոց կաթողիկոսին, որ ոչ միայն հովանաւորած էր Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի գիրերու գիւտը, այլ նաեւ անձամբ մասնակից դարձած էր  գիրերու գիւտին յաջորդող Աստուածաշունչի եւ կրօնական այլ մատեաններուն յունարէնէ հայերէն թարգմանութեան աշխատանքին, մղիչ ուժը հանդիսացած էր կրթական ու մշակութային, լուսաւորութեան այն մեծ գործին, որուն շնորհիւ քանի մը տասնամեակներու ընթացքին կերտուեցաւ մեր գրականութեան ոսկեդարը` 5-րդ դարուն:

Ինչպէս պատմութենէն տեղեակ ենք, Վարդանանց պատերազմէն ետք Յազկերտ արքային եւ անոր յաջորդներուն հալածանքները շարունակուեցան Հայաստանի եւ Վրաստանի մէջ` այս անգամ ի գործ դնելով աւելի խարդախ եւ նենգ միջոցներ: Այստեղ միայն յիշենք, որ առաջին հերթին Վարդանանց պատերազմին մասնակցած ուխտապահ նախարարներէն շատեր, ինչպէս նաեւ համաժողովրդական ընդվզումը կազմակերպած եւ գլխաւորած բարձրաստիճան հոգեւորականներ ձերբակալուեցան եւ տարուեցան Տիզբոն եւ այնտեղէն ալ աքսորուեցան Խուզիստան` անապատային վատառողջ վայրեր, ուր երկար տարիներ պահուեցան շղթայակապ` կրելով աննկարագրելի տանջանքներ: Յատկանշելի է, որ Ղեւոնդեանք նահատակուեցան Պարսկաստանի մէջ, 454 թուականին:

Հայաստանի մէջ հաւատուրացութիւնը ամէն տեղ քաջալերուեցաւ նիւթական բարիքներու շռայլումով եւ պետական պաշտօններու բաշխումով: Այս քաղաքականութեան որպէս հետեւանք, իրենց քրիստոնէական կրօնին վրայ հաւատարիմ մնացող հայ նախարարներուն տոհմիկ իշխանութիւններն ու հայրենի կալուածները բռնագրաւուեցան եւ տրուեցան անարժան մարդոց ու կրօնափոխ դարձած դաւաճաններուն: Նոյնն էր գործելակերպը, ալ աւելի անկաշկանդ կերպով հարեւան վրաց եւ աղուանից երկիրներուն մէջ:

Ահա պատմական դէպքերու եւ իրադարձութեանց այս շրջագծին մէջ է, որ մենք պէտք է տեսնենք Վազգէն իշխանի հաւատուրացութեան խնդիրը եւ Ս. Շուշանիկի նահատակութեան պարագաները:

Կ՛արժէ այստեղ ընդգծել, որ Ս. Շուշանիկի չարչարանքներուն եւ մահուան պատմութիւնը մեզի հասած է վրացական գրականութեան 5-րդ դարու սակաւաթիւ գրութիւններէն մէկուն միջոցով, որուն հեղինակն է Ս. Շուշանիկի խոստովանահայր Յակոբ Երէցը: Համաձայն յիշեալ վկայաբանական գրութեան (որուն նաեւ ընդարձակ հայերէն տարբերակը գոյութիւն ունի մեր «Վարք Սրբոց»-ին մէջ), Վազգէն իշխան Պերոզ արքայի թագաւորութեան 8-րդ տարին (466–ին) կ՛երթայ Տիզբոն, ուր արքային ներկայութեան ուրանալով քրիստոնէական կրօնը` պաշտօնապէս կ՛ընդունի զրադաշտականութիւնը: Անոր այս հաւատուրացութեան որպէս վարձատրութիւն` Պերոզ ոչ թէ միայն իր աղջիկը կնութեան կու տայ անոր, այլեւ ընդարձակելով Գուգարքի բդեշխ Վազգէնի իշխանութեան սահմանները` անոր կը շնորհէ աղուանից երկրին փոխարքայութիւնը, ինչպէս նաեւ գերիշխանութիւն` արեւելեան Վրաստանի թագաւորին վրայ, որուն մայրաքաղաքը` Մծխեթան, մօտիկ էր Ցուրտաւի մէջ գտնուող Վազգէնի բերդին: Ահա այստեղէն կը սկսին Սբ. Շուշանիկին չարչարանքները:

Ճիշդ է, որ իր հօր եւ բազմաթիւ հարազատներուն  նահատակութիւնն ու բարձրաստիճան հոգեւորականութեան եւ բազմաթիւ հայ նախարարներուն գերեվարութիւնը մեծապէս ազդած էր անոր վրայ, սակայն այնքան ժամանակ, որ բազմաթիւ եկեղեցիներ կառուցած եւ քրիստոնէական բարի համբաւի տէր Աշուշա բդեշխը կենդանի էր, Շուշանիկ շարունակած էր ապրիլ խաղաղ կեանքով` իր չորս զաւակներուն եւ ամուսնոյն հետ, Ցուրտաւի մէջ: Աշուշայի մահէն ետք, երբ արդէն Վազգէն ժառանգած էր հօր իշխանութիւնը, Վրաստանի մէջ կացութիւնը ամբողջութեամբ կը փոխուի: Մենք կը տեսնենք Վազգէնը, որ Տիզբոնի մէջ կ՛ընտրէ ոչ թէ զոհաբերութեան, նահատակութեան լուսապսակը, այլ ընդհակառակը` հաւատուրացութեամբ եւ քծնանքով առաւել փառքի եւ իշխանութեան հասնելու հեշտ ճանապարհը: Թէեւ ան պարսից արքունիքին մէջ  խոստացած էր ամբողջ ընտանիքով կրօնափոխ ըլլալ, սակայն կարծէք մոռցած էր, որ իր կինը` Շուշանիկ որո՛ւ աղջիկն էր եւ իր քրիստոնէական հաւատքով ինչպիսի հզօր կամքի տէր անձնաւորութիւն էր:

Համաձայն Յակոբ Երէցի վկայութեան, երբ Շուշանիկ իմացաւ, որ իր ամուսինը ճշմարիտ Աստուածը ուրացած` մոգերու ընկերակցութեամբ կը վերադառնար Ցուրտաւ, իրեն հետ առնելով իր երեք տղաներն ու մէկ աղջիկը` եկեղեցի գնաց աղօթելու: Երեկոյեան ժամերգութենէն ետք չուզելով վերադառնալ պալատ, ապաստան գտաւ եկեղեցիի կողքին գտնուող փոքրիկ տնակի մը մէջ եւ այնտեղ դառնագին լացաւ եւ խոր սուգի մատնուեցաւ իր ամուսնոյն  հաւատուրացութեան համար: Վազգէն Ցուրտաւ վերադարձին, երբ իմացաւ եղելութիւնը, հրամայեց բանտարկել Ս. Շուշանիկը նոյն տնակին մէջ եւ մինչեւ իսկ զրկել զայն բաւարար սնունդէ:

Ժամանակ մը յետոյ, երբ Վազգէն որպէս պարսից թագաւորի հպատակ փոխարքայ պարտաւորուած էր ձգելու Վրաստանը եւ երթալ պատերազմելու հոներու դէմ, իր կինը ուղարկեց Սամուէլ եպիսկոպոսին մօտ, որպէսզի զայն պահէ իր անմիջական հսկողութեան ներքեւ`  եպիսկոպոսարանին մէջ: Պատերազմէն վերադարձին Վազգէն հրամայեց Սամուէլ եպիսկոպոսին Շուշանիկը փոխադրել պալատ, որ կատարուեցաւ չափազանց ցաւալի պայմաններու մէջ: Պալատին մէջ  Շուշանիկ մերժեց կենակցիլ իր ամուսնոյն հետ եւ ընտրելով իր ամուսինէն հեռու փոքրիկ սենեակ մը` ինքզինք նուիրեց  պահեցողութեան եւ աղօթքի:

Բնականաբար այս կացութիւնը հանդուրժելի չէր Վազգէնին համար: Երբ Շուշանիկին կրօնափոխ ընելու եւ յատկապէս անոր անհաշտ կեցուածքը փոխելու իր բոլոր ճիգերը մնացին ապարդիւն, զայն բանտ ուղարկեց, որպէսզի աւելի չարչարանքներով ի վերջոյ ենթարկուի իր կամքին:

Բանտին մէջ Շուշանիկ իրեն հետը ունէր Քրիստոսի իսկական խաչափայտէն մասունք մը, որ ժամանակ մը իր մօտ պահելէ ետք Տարօնէն իրեն այցելութեան եկած Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտներէն Անդրէաս վարդապետին միջոցով ուղարկեց Հայաստան, իսկ իրմէ  անբաժան էր Ս. Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսէն ստացած փոքրիկ աւետարան մը, որուն ամէնօրեայ ընթերցումով կը գտնէր իր հոգեկան մխիթարութիւնն ու զօրութիւնը:

Հաւատացեալ քրիստոնեաներ անոր այցի կու գային եւ կը խնդրէին, որ իրենց ուխտին համար աղօթէ, բարեխօսէ Աստուածամօր ու Երկնաւոր Հօր մօտ. հիւանդները կու գային իր մօտ բժշկութեան խնդրանքով, եւ այս ձեւով ան արդէն իսկ իր կենդանութեան կը վայելէր հրաշագործ սուրբի համբաւ` վառ պահելով հաւատացեալներու սրտին մէջ քրիստոնէութեան յոյսի եւ լոյսի կանթեղը` հալածանքներու եւ դառն փորձութեանց ժամանակ: Իսկ հաւատուրաց իր ամուսինը տեսնելով Շուշանիկին ծով համբերութիւնն ու անընկճելի կամքը, յաճախ կ՛անարգէր ու կը ծեծէր զայն, անուանելով «Աշխարհաւեր Վարդանի Դուստրը»:

Օր մը Վազգէն այնքան կատղեցաւ, որ լախտով յարձակեցաւ Շուշանիկին վրայ եւ հարուածելով` մահացուօրէն վիրաւորեց զայն: Այն ժամանակ Շուշանիկին մեծ տագրը, որուն անունն էր Ջոջիկ, վրայ հասնելով ազատեց` զայն եղբօր ձեռքէն եւ կիսամահ վիճակի մէջ, տարաւ ու պահեց ապահով տեղ մը: Սակայն իր ստացած վերջին վէրքերէն ծանրօրէն հիւանդացած, իր բանտարկութեան եւ կրած չարչարանքներուն եօթներորդ տարին ան աւանդեց իր հոգին 472 թուականին` արժանանալով նահատակութեան լուսապսակին:

Անոր մահուան սնարին մօտ ներկայ էին Ջոջիկ իշխանը, Սամուէլ եպիսկոպոսապետը, Յովհան եպիսկոպոսը, իր խոստովանահայրը եւ այլ քահանաներ, որոնք համաձայն Շուշանիկի փափաքին, մեծ շուքով տարին ու թաղեցին զինք` որպէս իրենց թագուհին, Ցուրտաւի այն եկեղեցւոյ մէջ, ուր ան ապաստանած էր առաջին անգամ:

Ըստ Յակոբ Երէցին կողմէ տրուած տեղեկութեան, Շուշանիկին մահուան թուականն էր 17 հոկտեմբեր 472, թէեւ հայկական աղբիւրները կու տան «Քաղոց ամսոյն 17-ին» բացատրութիւնը, որ կը համապատասխանէ 25 դեկտեմբեր 470-ին: Յամենայն դէպս Շուշանիկին գերեզմանը շուտով դարձաւ ուխտատեղի հայ եւ վրաց հաւատացեալներուն համար. իսկ հետագային ան դասուեցաւ սուրբերու  շարքին եւ անոր համար Հայ եկեղեցւոյ տօնացոյցին մէջ նշանակուեցաւ յիշատակութեան, տօնախմբութեան յատուկ օր:

Փակելէ առաջ Ս. Շուշանիկին նուիրուած այս հակիրճ տողերը, յիշենք, որ Ս. Շուշանիկը տանջամահ ընող Վազգէնը իր արժանի պատիժը ստացաւ 482 թուականին` հետեւեալ կերպով: Արեւելեան Վրաստանի Վախթանգ թագաւորը, որ մինչ այդ պարսից արքային ենթակայ քաղաքականութիւն կը վարէր, ըմբոստացաւ պարսկական գերիշխանութեան դէմ, առաջին հերթին իր հեղինակութիւնը հաստատելու համար ամբողջ Վրաստանին մէջ` ան յարձակեցաւ  Գուգարքի հաւատուրաց Վազգէն իշխանին վրայ եւ սպաննեց զայն:

Վախթանգ թագաւորին այս արարքը մեծ գոհունակութիւն եւ համակրութիւն ստեղծեց անոր անձին նկատմամբ, Մամիկոնեան իշխաններու մօտ, Հայաստանի մէջ, որմէ ետք Վահան Մամիկոնեան եւս իր դաշնակից այլ նախարարներուն հետ պարզեց ապստամբութեան դրօշը Պարսկաստանի դէմ: Առանց այլ մանրամասնութեանց մէջ մտնելու` այստեղ միայն յիշենք, որ հայ-վրացական քաղաքական ու զինուորական դաշինքով սկսած այս նոր ընդվզումը Պերոզ արքային դէմ` աւարտեցաւ հանրածանօթ Նուարսակի դաշնագրին ստորագրութեամբ:

Ըստ այս դաշնագրին, փակուեցան բոլոր զրադաշտականութեան տաճարները Հայաստանի մէջ, քրիստոնէութիւնը նախկինի նման ազատ կրօն հռչակուեցաւ, իսկ 484-85 թուականներուն արքայից արքայի կողմէ Վահան Մամիկոնեան նախ նշանակուեցաւ հայոց բանակի ընդհանուր հրամանատար եւ ապա անոր շնորհուեցաւ Հայաստանի մարզպանութեան բարձրագոյն պաշտօնը:

Այս կերպով թէ՛ Սրբոց Վարդանանց եւ թէ՛ Ս. Շուշանիկի սրբազան պայքարը պսակուեցաւ յաղթանակով:

 

* Ս. Շուշանիկի մահուան թուականն է 17 հոկտեմբեր 472:

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)