«Այն Բոլոր Ձայները, Որոնք Թաքցրել Էի Իմ Մէջ, Բացուեցին Հայաստանում». Հարցազրոյց Իտալացի Քանդակագործ Մասիմօ Լիփփիի Հետ

By adminx - Sat Aug 11, 5:40 am

• 0 Comments
• 45 views
• Tweet
•  Email
•  Print

ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ

Լուսանկարները` Գերման Աւագեանի

Մասիմօ Լիփփին իտալացի քանդակագործ-պոէտ է: Նա հինգ գրքի հեղինակ է: Լիփփիին առաջին անգամ հանդիպեցի Շուշիի փողոցներից մէկում, երբ դեռ ծանօթ չէի նրան: Նա ինքնատիպ խառնուածք ունի եւ նոյնիսկ փողոցի անծանօթ անցորդներին այնպիսի ջերմ, հարազատ ժպիտով է մօտենում, որ թւում է` ինչ-որ տեղ հանդիպել ես նրան: Նա Հայաստան եկել է առաջին անգամ` մասնակցելու Շուշիի «Յակոբ Գիւրջեան» քանդակագործութեան երկրորդ միջազգային սիմփոզիումին: Նրա հետ խօսելիս թւում է` հոգեւոր արժէքների հետ ես հաղորդակցւում: Շուշիի կիսակառոյց պատկերասրահի մօտ նրան խնդրեցի ծանօթացնել իր քանդակի հետ: Կարմիր տուֆէ քարի վրայ պատկերուած մարդու տառապեալ դէմքն ակամայից ստիպում է կանգնել-խօսել ու հասկանալ մարդկային կեանքի ողբերգութիւնը: Լիփփին իրեն բնորոշ ջերմութեամբ սկսեց բացատրել իր քանդակի ամէն մի մանրամասնութիւնը: Քանդակի մի կողմում պատկերուած է Յովհաննէս-Մկրտիչը, որի երկար մօրուքը քարի միւս կողմում փոխակերպւում դառնում է Յիսուսի մազերը: Յիսուսը պատկերուած է տառապանքի պահին: Իսկ քարի միւս երկու կողմերին աստուածաշնչեան խորհրդանիշներն են® Լիփփիի հետ մեր զրոյցը սկսեցինք Շուշիի բացօթեայ ճաշարանի բակում` խոտերի վրայ վայելելով արցախեան ուրցով թէյը:

Մ. Լ.- Իմ քանդակը մարդկանց խղճի մասին է: Արուեստագէտը պէտք է ասի այն խօսքը, որը ոչ ոք չի տեսնում: Պէտք չէ շատ բաներ որոնել: Ես գիտնական չեմ: Ինչպէս Ս. Աւգուստինոսն էր ասում, միշտ հարկաւոր է փնտռել: Փիքասոն հակառակն էր պնդում` ասելով, որ գտնում են` առանց փնտռելու: Երկուսն էլ իրաւացի են: Ի վերջոյ, մարդու հոգու մաքրութիւնը բացում է այն ամէնի պատասխանները, ինչ փնտռում ես գիտութեամբ կամ ոչ գիտութեամբ: Ցաւօք, այս ամէնը չեն սովորեցնում դպրոցներում: Այնտեղ տալիս են միայն թեքնիք գիտելիքներ` ինչպէս դառնան ճանաչուած եւ հարուստ արուեստագէտներ: Մի ժամանակ արուեստագէտներն իրենց գործը սկսում էին արհեստանոցներից` իմանալով, թէ դէպի ուր են գնում: Ժողովուրդը, եկեղեցին, արքայական ընտանիքներն աշխատում էին նրանց համար: Դժբախտաբար այսօր այդ ամէնը փոխուել է, ‘ արուեստագէտները ստեղծագործում են իրենց համար: Ինչ-որ իմաստով դա լաւ է, ինչ-որ իմաստով` վատ: Ճիշդ է` այդ դէպքում քո խօսքը դառնում է քոնը, ինչպէս, օրինակ, մեր մատներն աշխատում են մեզ համար: Այսօր այդ ամէնը փոխուել է. մարդիկ հեռացել են բնութիւնից, սրտից եւ Աստծուց: Մարդը մտել է անհատական խնդիրների մէջ հեռացել է սրբութիւններից, որովհետեւ վախենում է ճշմարտութիւնից: Այսօր մարդն ուզում է ստեղծել կեղծ այլընտրանք:

Հ.- Ձեր քանդակում պատկերուած Յովհաննէս-Մկրտչի դիմապատկերի վերեւի մասում յաւերժութեան խորհրդանիշն է: Հէնց այդ խորհրդանիշո՞վ էք արտայայտել մարդկային կեանքի ճշմարտութիւնը, որը ենթադրում է Աստծոյ խօսքի յաւերժական լինելը: Դուք ասում էք` մարդը վախենում է ճշմարտութիւնից: Ի՞նչ ճշմարտութեան մասին է խօսքը:

Մ. Լ.- Յիսուսն ասում է` ճանապարհ, կեանք եւ‘ ճշմարտութիւն: Դրանից բացի, ոչինչ գոյութիւն չունի: Յովհաննէս-Մկրտիչը բացում է ճանապարհը` յայտարարելով այդ ամէնը: Այս կեանքում արուեստագէտի դերը հէնց դրանում է, որպէսզի մատնանշի այդ ամէնը, ինչպէս արեւն է լուսաւորում: Արուեստը միջոց է, որպէսզի փոխանցի այս ճշմարտութիւնները: Կարծում եմ` իմ այդ քանդակը յաջողուած է, քանի որ տեսնում եմ, թէ ընկերային տարբեր խաւի մարդիկ ինչպէս են կանգնում քանդակի առջեւ` փորձելով հասկանալ այն: Գաղտնիքը հէնց դա է, որովհետեւ փորձում եմ բացատրել այդ յարաբերութիւնը: Ես ընդամէնը մի փոքրիկ մասն եմ, որ ապրում է մեծ երկնքի տակ: Իսկ երկինքը բոլորի համար է: Այն, ինչ տեսնում եմ այստեղ` ամպերը, երկինքը, մտածում եմ, որ վաղը կը յայտնուեն իմ քաղաքում` Սիէննայում: Ինչպէս ձեր Կոմիտասի «Կռունկ» երգի մէջ կռունկին հարցնում են, թէ նա տեսե՞լ է իր երկիրը, ինչպիսի՞ն է իր երկիրը: Եւրոպական ապրելակերպը դեռ չի հասել Հայաստան: Եւրոպայում ամէն ինչ կարելի է գնել: Հայաստանի խնդիրներն այն հին խնդիրներն են, որոնց ծանօթ եմ: Դուք շատ էք պատերազմել, եւ մինչ օրս շարունակւում է այդ պայքարը: Դուք պէտք է յաղթէք նիւթապաշտութեան, պայքարէք դրա դէմ: Ուզում եմ մի օրինակ բերել: Հայազգի քանդակագործ Վիգէն Աւետիսի պէս շատ հազուադէպ մարդիկ են մնացել Իտալիայում, ովքեր առաջնահերթ մտածում են ազգի մասին, իսկ յետոյ` իրենց: Նիցչեն խելագար յայտարարութիւն արեց` ասելով, որ Աստուած գոյութիւն չունի: Իսկ, օրինակ, Կոյեան իր կտաւներում շատ պատկերներ ունի, որոնք պատմում են պատերազմի արհաւիրքների մասին: Պէտք է հաւատանք ապագային, որովհետեւ, եթէ հիմնուենք անցեալի վրայ, ապա ժամանակը կանգ կ՛առնի:

Հ.- Պարո՛ն Լիփփի, դուք նաեւ պոէտ էք: Իսկ բանաստեղծները մարդու հոգու բժիշկներն են: Մեր օրերում մարդն ի՞նչ ողբերգութիւն է ապրում:

Պ.- Մեր օրերում կայ հոգու, սրտի խաղաղութեան պակաս: Արդիւնաբերութիւնը կոտրել է բնութեան բնականոն աճը: Մարդիկ սկսել են մտածել միայն այսօրուայ մասին, թէ ինչպէս օգտուեն այսօրուայ բարիքներից` ուտելը, սեռական յարաբերութիւնները եւ‘ նիւթապաշտական ցանկութիւնները: Իմ երեք եղբայրները ծնուել են ռմբակոծութեան ժամանակ: Ես ծնուել եմ 1951թ.: Իմ հասակակիցներից շատերը նոյնիսկ մի երեխայ չունեն, մինչդեռ ես ունեմ չորս երեխայ: Ցաւօք, գնալով ամրապնդւում է երեխայ չունենալու գաղափարախօսութիւնը: Եթէ մարդ կորցրել է իր հաւատը, հետեւաբար, նա չի կարող սիրել մինչեւ վերջ, չի կարող սիրել իր կնոջը: Նոյնն էլ արուեստն է: Եթէ դու սիրում ես Աստծուն, նա քեզ տալիս է ամէն ինչ: Դա առկայ է նաեւ արուեստում: Եթէ սիրում ես արուեստը, ուրեմն արուեստի մեծ գործեր կը ստեղծես:

Հ.- Ձեր մօտեցումը շատ տարբեր է մեր ժամանակի «ոգուց»: Հետաքրքիր է` ընթերցողներ շա՞տ ունէք:

Մ. Լ.- Ընթերցողներ ունեմ, բայց, ցաւօք, այսօր կարդում են այն հեղինակներին, ովքեր ոչինչ չեն ասում, մտածելու տեղիք չեն տալիս: Մարդուն գրաւում է պարզ գրականութիւնը, այլ ոչ թէ` Տանթէն, Շէյքսփիրը, Փեթրարքան, ովքեր մտածելու հնարաւորութիւն են տալիս: Երբեմն ինձ հարցնում են, թէ ի՞նչն եմ նախընտրում` քանդակը՞, թէ՞ պոէզիան. խօսքը՞, թէ՞ ձեւը: Ես պատասխանում եմ, որ շատ պարզ, ծիածանի պէս գիծ է գնում, որ ամէն բան պէտք է դուրս գայ սրտից, ժողովրդական մշակոյթից: Թոլսթոյն ասում էր` պատմիր քո գիւղի մասին, եւ դու կը լինես համամարդկային: Վիգէն Աւետիսն իմ եղբայրն է, եւ մենք ներկայացնում ենք Հայաստանն ու Իտալիան: Ես իմ ընտանիքի հետ կը վերադառնամ Հայաստան, որովհետեւ ցանկանում եմ, որ երեխաներս հասկանան մարդու եւ, յատկապէս, իմ անձնական քայլերը: Իտալիայում դա չեն հասկանում: Հեռուստատեսութիւնը, թերթերը եւ կապի միւս միջոցները դարձել են մեր տէրերը: Հայաստանում ես տեսնում եմ դռներ, որոնցով կարելի է ներս մտնել եւ փրկուել: Աստուածաշնչում չի գրուել արուեստի մասին, բայց Ս. Աւգուստինոսի խօսքերի մէջ կարելի է գտնել արուեստի մեկնաբանութիւնը, երբ նա ասում է` «Ամէն ինչ արա սիրով»: Դժբախտաբար վերջին շրջանի արուեստագէտները դարձել են հարուստ եւ յայտնի: Իմ տեսակով ես դէմ էի գնում ձեւաւորուած կարգին, հետեւաբար բոլորը խուսափեցին ինձնից: Այսօր եկեղեցին փնտռում է ոչ թէ ինձ պէս արուեստագէտների, այլեւ յայտնի արուեստագէտների, որպէսզի իրենց արուեստով ձեւաւորեն եկեղեցին, այսինքն այստեղ կարեւոր է ոչ թէ Յիսուսը, հոգեւոր արժէքները կրողի սկզբունքը, այլ այն, թէ արուեստագէտն ինչքա՞ն թանկ է աշխատում:

Հ.- Այսօր աշխարհը, կարծես, կառավարւում է մէկ կենտրոնից: Ըստ ձեզ` արդեօ՞ք արուեստի այսօրուայ ընկալումը կամ փոխակերպումը եւս պայմանաւորուած է այդ հանգամանքով:

Պ- Ցաւօք, այո՛: Ցածր մակարդակով արուեստը գնահատւում է շատ բարձր: Հիմա ոչ թէ որակն է բերում արժէքներ, այլ մամուլը, զանգուածային լրատուամիջոցները: Ինչպէս Էնտի Ուորհոլը դարձաւ ամենայայտնի արուեստագէտներից մէկը` շնորհիւ ԶԼՄ-ների: Նա ասում էր, որ արուեստագէտը պէտք է լինի հարուստ եւ‘ ճանաչուած, եւ պէտք է կտրուած լինի ոչինչ չնշանակող կեանքից: Եթէ եկեղեցում հարիւր անգամ «Աւէ Մարիա» ես ասում, դա քեզ մօտեցնում է Աստծուն, իսկ հեռուստատեսութեամբ հարիւր անգամ «Քոքա-քոլայի» շիշ ցոյց տալը որեւէ բանի չի յանգեցնում: Մինչ օրս մարդկութեան մէջ այսպիսի ծայրայեղ վիճակ չի եղել: Մարդկանց հոգեւոր աստիճանն իջել է, ինչպէս լինում է պատերազմից յետոյ: Երկու ուժերը կան` աստուածային եւ սատանայական: Թւում է` ես այն մարդն եմ, որ սպասում է աշխարհի վերջին եւ չի հաւատում ոչ մի բանի: Կարծում եմ` ափոքալիփսիսը նշանակում է` ազատութիւն: Ես ամէն օր սպասում եմ այդ ազատագրուելուն, բայց արուեստը հրեշտակների խօսակցութիւնն է: 1968թ., երբ ամբողջ Եւրոպայում բողոքի ալիք սկսուեց, հէնց այդ ժամանակ անհոգի արուեստի հիմքը դրուեց: Ոչ թէ ես պէտք է գնամ դէպի ոգեշնչում, այլ ինչ-որ բան պէտք է ոգեշնչի ինձ: Այսօր ամէն ինչ հիմնուած է գողութեան, բռնութեան վրայ: Որքան շատանում է բնութեան, կանանց վրայ բռնութիւնը, այդքան արուեստը հեռանում է: Ամէն բան դառնում է համընդհանուր, եւ ամէն ինչ արւում է փող աշխատելու համար: Հայերին խաղաղութիւն եմ մաղթում, որովհետեւ դուք Աստծոյ նուիրեալներ էք:

Հ.- Դուք ուզում էք ազատուե՞լ ստեղծուած իրավիճակից:

Մ. Լ.- Ո՛չ, ես արդէն փրկուել եմ:

Հ.- Ինչպէ՞ս:

Մ. Լ.- Ով ուզում է ազատուել, աւելի շատ է ընկնում ծուղակը: Երբ քեզ վատ ես զգում, պէտք է գնաս ամենաիսկական բժշկի` Յիսուս Քրիստոսի մօտ: Կանանց ազատութեան համար սկսուած պայքարը շատ վտանգաւոր հետեւանքներ թողեց ընկերային խաւերի վրայ: Մենք արդէն ստեղծուել ենք ազատ: Հայրերը կարող են պատերազմել իրար դէմ, այնինչ նրանց որդիները կարող են խաղալ իրար հետ: Աստուած պարզ սրտի կողմնակից է: Իմ արուեստը տրամաթիք արուեստ է: Ես փնտռում եմ ուղիներ, թէ ինչպէ՞ս արտայայտեմ իմ նոր կարծիքները: Կաթոլիկ եկեղեցին դա բացատրում է այսպէս. մենք ունենք աչքեր, որպէսզի տեսնենք մեր ապագան, բայց ունենք նաեւ աչքեր ետեւից, այսինքն` յիշողութիւն, որպէսզի չմոռանանք անցեալը, չմոռանանք գեղեցիկի մասին: Վոլթերը սիրում էր բոլոր կարծիքները, պաշտպանում էր բոլոր նրանց, ովքեր համակարծիք չէին իր հետ, բայց քանի որ նա յեղափոխական էր,  ասում էր, որ պէտք է պայքարել եկեղեցու դէմ, ինչպէս Լենինն էր ասում: Արուեստագէտը մի մարդ է, ով բերում է խաղաղութիւն: Պատերազմը նրա ներսում է: Նա գիտի` ի՞նչ բան է առաւելագոյն վարպետութեան հասնելը, ի՞նչ բան է գեղեցկութիւնը: Արուեստը ձգտում է դէպի կատարելութիւն: Արուեստը յաւերժ է, քանի դեռ կայ մարդը: Երբ դրախտից դուրս եկանք (իսկ դրախտը գտնւում էր Հայաստանում), Աստուած կնոջն ասաց, որ նա կը ծննդաբերի ցաւերով, իսկ տղամարդուն ասաց, որ նա իր քրտինքով կը ջրի իր աշխատանքը: Իսկ տղամարդը կնոջ պէս ծննդաբերում է արուեստում, որովհետեւ քարի միջից հանում ես այն, ինչ կայ, ինչպէս Միքելանճելոն էր, ով քարն ազատում էր աւելորդութիւններից: Աստծոյ լաւագոյն ստեղծագործութիւնը ոչ թէ հրեշտակներն են, որոնք Միքելանճելոն պատկերել էր Սիքսթինեան կապելլայում, այլ մարդն` իր մեծ ու փոքր գործերով: Եւ մարդիկ կը գնան նոր հաւատքի, նոր Մարիամի հետեւից, ով Հայաստանում է` Արարատ լերան մօտ:

Հ.- Պարո՛ն Լիփփի, ձեր այս համոզմունքներն յառաջացան Հայաստան գալուց յետո՞յ:

Մ. Լ.- Ես միշտ ապրել եմ այդպէս, բայց հիմա այն տպաւորութիւնն ունեմ, որ նախքան Հայաստան գալն ապրում էի բանտում: Այն բոլոր ձայները, որոնք թաքցրել էի իմ մէջ, բացուեցին Հայաստանում, եւ, առաջին հերթին, սկսել եմ ինքս ինձ ընդունել: Դա անսովոր երեւոյթ է, տեսնում ենք մարդու եւ Աստծոյ կապը: Դեռեւս մանկութիւնից տեսել եմ այս փուշը (գետնից պոկում է փուշը.- Մ.Մ.): Ես չորս տարեկան էի, երբ մի անգամ հոկտեմբերին արեւից կարմրած մայրս (ի դէպ, նշեմ, որ մայրս քեզ նման էր) երեկոյեան ուշ խաղող էր քաղում, ու ես նրան ասացի, որ ընկոյզ եմ գտել: Մայրս, սակայն, առանց մօտենալու, ասաց ինձ, որ այդ ընկոյզները փուչ են: Ես շարունակեցի պնդել, որպէսզի մայրս մօտենար, տեսներ: Եւ երբ նա մօտեցաւ, տերեւների տակից հանեց դա, ապա ասաց, որ հնարաւոր չէ` այդտեղ առողջ ընկոյզներ լինեն: Այդ պահին ինձ թուաց, թէ Աստուած դաւաճանել է ինձ: Աստուած մօրս փորձով ինձ փոխանցեց, որ զգուշ լինեմ, որպէսզի չհիասթափուեմ, որովհետեւ նոյնիսկ բնութեան գեղեցկութեան մէջ կարող է խաբկանք լինել: Դա փորձութիւն էր: Նայէք փշին, որի մի կողմում` Հայաստանն է, իսկ միւս կողմում` Իտալիան: Փուշը շատ ներդաշնակ ձեւ ունի. թեթեւ է, եւ եթէ այն պահես օդի մէջ, կը թուայ, որ հրեշտակներ են պարում, իսկ երբ դիպչես փշին` այն կը ծակի® Սա արուեստ է, որպէսզի տարբերես ճշմարտութիւնը` ստից, բարին` չարից:

Հ.- Պարո՛ն Լիփփի, ես նկատեցի, որ քանդակը կերտելիս դուք աշխատում էք քոսթիւմով, շատ ներկայանալի տեսքով: Ինչո՞վ է դա պայմանաւորուած:

Մ. Լ.- Այո՛, ճիշդ էք նկատել, որովհետեւ արուեստը տօն է: Այդ խնդիրը միշտ ունեցել եմ քրոջս, մօրս եւ կնոջս հետ: Աշխատելուց հագնւում եմ շատ գեղեցիկ, իսկ հանդիպումներին` շատ հասարակ, որովհետեւ չեմ ուզում, որ ինձ նայեն: Դրա համար ուշ եմ ամուսնացել` 37 տարեկանում: Իմ ընտանիքն ամենամեծ արուեստի գործն է ինձ համար:

Հ.- Ինչի՞ց էք ամենաշատը վախենում:

Մ. Լ.- Ստից: Ստից աւելի շատ եմ վախենում, քան մահից: Ստի խորհրդանիշն օձն է, որը Եւային ասաց, որ Աստուած նախանձում է իրենց: Բայց Աստուած ինչպէ՞ս կարող է նախանձել: Ես քանդակագործ եմ, եւ ես ինչպէ՞ս կարող եմ իմ ստեղծած քանդակին նախանձել: Այդ դէպքում Աստուած ինչպէ՞ս կարող է նախանձել իր ստեղծագործութեանը: Ճշմարտութիւնը մարդուն դարձնում է ազատ: Հիմա նայէք` մի ձեռքում փուշն է, որի մէջ կայ ե՛ւ ցաւ,ե՛ւ գեղեցկութիւն, ե՛ւ ճարտարապետութիւն, այսինքն այստեղ կայ Աստծոյ ներկայութիւնը, իսկ իմ միւս ձեռքում` մարդու հնարքն է` ակնոցը, որը ստեղծել է ճանաչողութեան համար: Ակնոցը կարող է նաեւ սխալմունք լինել, բայց երբեք չես կարող կասկածել փշի ճշմարտութեան վրայ: Ամէն դէպքում պէտք է իմանալ, որ փշի միջոցով պէտք է ճանաչել այս ամէնը: Եթէ փուշը շրջենք հակառակ կողմով, ապա պտուղները կ՛ընկնեն, իսկ մենք կը թռչենք անորոշութեան մէջ: Արուեստագէտը նա է, ով փորձում է շտկել այս կարգ ու կանոնը:

30 յուլիս, 2012
«168 Ժամ»

• 0 Comments
• 45 views
• Tweet
•  Email
•  Print