Նժդեհի Մայրը` Տիրուհի Գիւլնազարեան

Արցախեան պատերազմին եւ հայոց նորագոյն պայքարին մասնակցած հայորդիներուն  մայրերը կը բնորոշուէին իբրեւ «առիւծածին մայրեր»: Այս արտայայտութիւնը եկած է անցեալ դարէն: Այդպէս անուանուած է նաեւ  Գարեգին Նժդեհի մայրը` Տիրուհի Գիւլնազարեանը:

Հայոց հերոսական մայրերէն է Նժդեհի մայրը: Վեհ ու լրջախոհ նայուածքով կին, հայուհի:  Հմայք կայ  անոր գեղջկական վեհութեան մէջ: Միաժամանակ` խստութիւն, հպարտութիւն եւ կարծէք նաեւ ժամանակի կնիքն է դրոշմուած  այս սեւազգեստ կնոջ զուսպ երեսին: Հայ  օրինակելի մօրը յատուկ ամէն ինչ կարելի է զգալ` նայելով Նժդեհի մօր լուսանկարին, որ պահպանուած է իբրեւ մասունք` Նժդեհի կեանքէն: Ստոյգ յայտնի չէ անոր ծննդեան թուականը, սակայն,  ըստ տուեալներու,  տիկին Տիրուհի ծնած է 1850-ականներուն, Նախիջեւանի Կզնուտ գիւղը:

Գիւղացիները զայն կը կոչէին Խաթայի, բայց անոր իսկական անունը եղած է Տիրուհի:  Ան կզնուտցի դարբին Գիւլնազարի եօթը դուստրերէն մէկն էր: Տիրուհին ամուսնացած էր նոյն գիւղի հոգեւորական  Սահակ Տէր Յարութիւնեանի որդի Եղիշէին հետ: Անոնց ամուսնութենէն ծնած է չորս երեխայ` երկու դուստր (Անիկ ու Ցոլինէ) եւ երկու որդի (Լեւոն ու Գարեգին):

1888 թուականին, երբ երեխաները տակաւին շատ փոքր էին (ապագայ Նժդեհը երկու տարեկան էր), կը մահանայ Տիրուհիին ամուսինը եւ անհայր մնացած երեխաները կը մեծցնէ  մայրը, որ անոնց համար կը  դառնայ  ե՛ւ հայր, ե՛ւ մայր: Գարեգին Տէր Յարութիւնեանին բարձրագոյն ռազմական կրթութիւնը կ՛օգնէ ստանալ անոր ազգականներէն մէկը` Ցոլակը, որ այդ ժամանակ ցարական բանակի սպայ  էր: Երբ աղջիկները կ՛ամուսնանան, Տիրուհին կ՛ապրի աւագ զաւակին` Լեւոնին հետ, որը  ուսուցիչ էր Ջուղայի մէջ:

1920-ական թուականներուն, երբ Գարեգինը արդէն արտասահման մեկնած էր, իսկ երկրին մէջ ալ իշխանութեան  եկած էին  պոլշեւիկները,  Լեւոնն ու մայրը` տիկին Տիրուհին,    կ՛աքսորուին Սիպերիա: Երեք տարի անց անոնց կը  թոյլատրուի վերադառնալ, բայց ոչ`  ծննդավայր, այլ` ռուսական Վլատիկաւկազ բնակավայրը:

1937 թուականի աշնան Լեւոնին աւագ դուստրը` Օլկան, կը մեկնի Դիլիջան` հանգստանալու եւ իրեն հետ կը տանի նաեւ մեծ մայրը` Տիրուհին:   Բայց  քանի մը  ամիս ետք Տիրուհիին առողջական վիճակը կը ծանրանայ, եւ 1938 թուականի 21 փետրուարին առիւծածին մայրը  կը  մահանայ:

Այն վայրը, ուր ամփոփուած է Տիրուհի Գիւլնազարեանին աճիւնը, երկար տարիներ անյայտ եղած է ու միայն 2001 թուականին, Նժդեհի ծննդեան 115-ամեակի առթիւ, Դիլիջանի քաղաքապետարանի ու  «Նախիջեւան»  միութեան նախաձեռնութեամբ գտնուած է Գարեգին Նժդեհի մօր` Տիրուհի Գիւլնազարեան – Տէր Յարութիւնեանին գերեզմանը, որ այսօր ուխտատեղի է շատերուն  համար:

Յայտնի է, որ Գարեգին Նժդեհը հասուն տարիքին գրեթէ չէ ապրած իր մօր հետ: Սակայն մօր լուսաւոր  ու անմեռ կերպարը միշտ ուղեկցած է իրեն. այդ կը վկայեն «Առիւծածին մայրեր» ու «Բանտային գրառումներ»  գրուածքները: Նժդեհի` 1952-ին գրուած ու հասցէատիրոջ չհասած նամակներուն մէջ կան այսպիսի տողեր. «Եթէ դեռ ողջ է սիրելի մայրս, համբուրիր ձեռքերը, իսկ եթէ ոչ` գերեզմանը…»,  կամ`  «…Զգում եմ, որ մահացել է սիրելի մայրս, համբուրիր նրա գերեզմանը ու ներողութիւն խնդրիր…»:

Վստահօրէն կրնանք ըսել, որ իր հարազատ մօր կերպարն է ներշնչած Նժդեհը` գրելու  մայրերուն վերաբերող իր նշանաւոր տողերը.  «… Մեր իրականութեան մէջ Մայր անունը պիտ դառնայ ու մնայ սրբազան մենաշնորհը միայն ու միայն Հայրենակրօն մայրերի, եւ ոչ թէ` բոլորի: Իրենց որդիներով պիտ ճանաչել եւ գնահատել կանանց:

Հայրենիքը սկսւում է մօր կրծքից, արցունքից, սիրուց ու նրանց որդիների թափած արիւնից»:

Պատրաստեց՝ ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)