Մարի Ռոզ Ապուսէֆեանի Ցնցիչ Մենաթատրոնը Վերյիշեցուց Հայոց Եղեռնը

ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ

«Յակոբ Տէր Մելքոնեան» հանդիսասրահը լեցուած է 29 ապրիլ 2012-ի երեկոյեան: Մեզ հրաւիրած են Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի Լիբանանի կեդրոնական մարմինը եւ Համազգայինի Լիբանանի Շրջանային վարչութիւնը` ներկայ ըլլալու ամերիկահայ արուեստագիտուհի, ասմունքող, դերասանուհի, մենաթատրոնի վարպետ եւ գրող Մարի Ռոզ Ապուսէֆեանի հետ հանդիպելու: Արուեստագիտուհին յատուկ հրաւէրով ներկայ է Պէյրութ, ապրիլ 24-ի ցեղասպանութեան ոգեկոչման առիթով մեզ բոլորիս վերյիշեցնելու Օսմանեան պետութեան գործած աւերիչ սպանդը: Մարի Ռոզ Ապուսէֆեան անծանօթ մը չէ Լիբանանի հայութեան: Քանի մը առիթներով վայելած ենք իր արուեստին ընծայած հմայքն ու ինքնուրոյն ստեղծագործութիւնները` բեմականացուած գիւտերով: Հիանալի ասմունքողն է ան ոչ թէ քանի մը բանաստեղծութիւններու, այլ ամբողջ հատորներու: Յիշենք անոնցմէ մէկը` «Մուսա լերան 40 օրերը»` դարձեալ «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» հանդիսասրահի բեմէն ներկայացուած մենաթատրոնով:

Սարգիս Կիրակոսեանի հակիրճ ծանօթացումէն ետք` Մարի Ռոզին կենդանագիրը բնութագրող, արդէն բեմի վրայ է ինք իր վայելչագեղ ներկայութեամբ: Խոհական, իմաստութեամբ թաթաւուն` ինքնավստահ ու վճռակամ, ընդհանուր զարգացման ախոյեան մը կարելի է նկատել զինք, մասնաւորաբար երբ հարցը կը վերաբերի հայոց պատմութեան սեւ ու ճերմակ օրերուն, մեր հերոսական ու նոյն ատեն ցաւատանջ ճակատագիրին: Հայուն պահանջատիրութեան ուխտը արծարծած է Մարի Ռոզ իր հոգեկան աշխարհին մէջ, ու զայն կ՛ուզէ փոխանցել իւրաքանչիւր հայու: Հեղինակաւոր դաստիարակութիւնն է այս իր մտասեւեռումներուն փոխանցումով յագեցած: Ինչպէ՞ս չհետեւիլ անոր, երբ ան կը պատգամէ շարունակել հայոց պահանջատիրութիւնը, որպէսզի սա ստախօս ցեղը խոնարհի ու ընդունի իր մեծ, մեծ ոճիրը:

Հայոց ցեղասպանութեան գրականութեան ու պատմութեան վերաբերեալ հատորներ «կարդաց» բազմատաղանդ հայուհին, ու յիշեցուց մեզի չմոռնալ «այսքան չարիքը»: Հանդիսականներէն շատեր, վստահ ենք, վերյիշեցին իրենց կատարած ընթերցումները, յուշապատումները ցեղասպանութենէ փրկուած գրիչ շարժողներու: Անոնցմէ շատեր ակադեմական բնոյթի, ուրիշներ համեստ բայց սրտաճմլիկ: Մարի Ռոզ Ապուսէֆեան համադրած է այդ ամէնը եւ անգիր պատրաստած մեզի համար, վստահած իր անթերի յիշողութեան: Կարծես բեմէն կ՛անցնէին Դանիէլ Վարուժան, Ռուբէն Սեւակ, Սիամանթօ, Գրիգոր Զօհրապ, Վարդգես (Սերենկիւլեան):

Անուններ, անուններ անմահներու, անոնց կիներուն, զաւակներուն: Անուններ նաեւ Թալէաթներու, Ճեմալներու եւ անոնց համախոհներուն: Յետոյ շարքը այն մարդակեր-գազաններուն` իրենց այլազգի անուններով:

Յուզումը ամբողջական է սրահին մէջ, քար լռութիւն: «Շշուկ չկար, շնչող չկար», պիտի ըսէր Սիամանթօ իր «Խեղդամահը» բանաստեղծութեան նկարագրականով: Արտասուողներ կային, մեր սեւ ճակատագիրին մասին սիրտեր կ՛ընդվզէին, անլուր տառապանք մը կ՛ապրէինք իւրաքանչիւրս: Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ մահը մեզ այսքան շատ սիրած է… ժողովրդային բացատրութեամբ սիրտ կոտրտուք մը:

Երեք ժամ ունկնդրութիւն մը առանց յոգնութեան, զոր մանաւանդ արտայայտեց մենաթատրոնի արուեստին տիրացած այս դերասանուհին, որուն ձայնային ելեւէջները, յուզումի, լացի, ճիչի արտաբերումներով, այնքան բնական եւ ազդու: Պարբերաբար կը լսուի ձայն մը բեմին ետեւէն, թրքերէն երկու բառ. «աչըն քափույու» (բացէք դուռը): Յանկարծ սոսկումը կը պատէ այդ ձայնը լսողներուն սիրտը: Իւրաքանչիւրս մեր մարմնին վրայ կը զգանք սեւ պահուն կատարուածը:

Մարի Ռոզին հետ հետեւեցանք շոգեկառքերու գնացքին` Անատոլուի սահմաններէն մինչեւ Կիլիկիա ու հոնկէ մինչեւ Հալէպ: Աքսորի ճանապարհը չափողներն են` Զօհրապ եւ Վարդգէս: Բայց ինչո՞ւ անոնք ընդդիմացան զիրենք փախցնելու պատրաստ անձերուն: Կը մերժեն… ներկաներս կը մտածեն. երանի թէ փախչէին ու փրկուէին, ինչպէս պատահած էր Երուանդ Օտեանին: Սեւակն ու Սիամանթոն տարբեր ճամբաներով աքսորուած էին ու տաժանքով սպաննուած:

Մարի Ռոզ Ապուսէֆեան ուսանած է Հայաստանի մէջ, իր հայերէնագիտութիւնը եւ լեզուամտածողութիւնը արեւելահայերէն են, բայց այս պարագային հաւատարիմ մնացած է արեւմտահայերէնին: Իբրեւ հնչականութիւն անթերի է իր առոգանութիւնը: Ան հետեւած է կարծէք պոլսական ժողովրդային լեզուին, տեղ-տեղ միացում մը նշմարելի է նոյն ատեն մեր երկու լեզուաճիւղերու: Այս արտայայտութիւնը նկատեցինք անխուսափելի, բան մը, որ չէր վնասեր երկին գրական պատրաստութեան, համադրական աշխատանքին: Որքան աշխատանք տարած է Մարի Ռոզ ձեւաւորելու համար այս ճակատագրական պահերու վաւերականութիւնը: Ապրի՜ս սիրելի հայուհի: Մէկը պէ՛տք էր կատարէր այս աշխատանքը, ուրախ ենք, որ զայն ներկայացնողը եղաւ ինքը, եկաւ իր հեռաւոր Սան Ֆրանսիսքոյէն` մատուցելու համար մեր դժբախտութեան հիմքերը կազմաւորած թուրքին դժոխքը:

Շնորհակալութիւն այս բացառիկ ձեռնարկը կազմակերպողներուն, հովանաւորողներուն: Բաղձանք մը ունինք նոյն ատեն: Արդեօք կարելի՞ է այս մատուցումը ներկայացնել նաեւ մեր նոր սերունդին, մեր երիտասարդներուն եւ պատանիներուն: Պարտականութիւն մը եւ պարտք մը կը նկատենք մեր այս բաղձանքը` գուցէ երկին խտացուած ներկայացումով:

Կը սպասենք: