Հսկայ Ժայռը, Մուկը Եւ Անպատասխան Հարցումները

Ե. ՀԱՒԱԹԵԱՆ

Քանի մը օրէ ի վեր կարծես հսկայ ժայռի մը տակ կը ճզմուիմ: Ժայռը հսկայ է` բաղկացած Ազրպէյճանէն, Թուրքիայէն, Իրանէն, ծայրայեղ ահաբեկիչներէն, Հրէաստանէն, Փաքիստանէն, Աֆղանիստանէն, Ռուսիայէն, Վրաստանէն, արեւմտեան բազմաթիւ հանդիսատես պետութիւններէն եւ հայ դաւաճաններէն:

Չխորհինք, որ ես յանցանք չունիմ եւ արկածի բերումով մնացած եմ ժայռին տակ` ենթակայ ճզմուելու, դանդաղօրէն ուշքս կորսնցնելու եւ ապա մահաքունի մէջ մտնելու:

Սարսափելի այս իրավիճակին մէջ, երբ որեւէ տեղէ օգնութեան հասնող չկայ, բացի իմ ազգակիցներէս` հեռու եւ մօտիկ, որոնց հաւաքական ուժը հիմա ջլատուած է դժբախտաբար. պիտի փորձեմ ամէն գնով կենդանի մնալ, գոյատեւել` մերժելով այս իրավիճակը:

Պէտք է ամէն ճիգ թափեմ` գիտակցութիւնս չկորսնցնելու, ուժերս հաւաքելու եւ ժայռին տակէն դուրս մնացած մարմնի անդամներս առողջ եւ զօրաւոր պահելու, մանաւանդ որ սիրտս եւ ուղեղս ժայռին տակ չեն:

Պահ մը կը փորձեմ ճշդել, թէ իսկական ի՞նչ պատահեցաւ, որ ես յայտնուեցայ այս հսկայ ժայռին տակ: Ո՞վ կամ որո՞նք զիս մղեցին այս ժայռին տակ իյնալու եւ ի՞նչ նպատակով: Միտքս կը խուժեն բազմաթիւ հարցումներ, որոնցմէ ոմանց գծով կը գտնեմ պատասխաններ, սակայն կը մնան հարցումներ, որոնց պատասխան չեմ գտներ: Անպատասխան հարցումներ, որոնք կը չարչարեն միտքս եւ իմ այս ծայրայեղ իրավիճակին մէջ իսկ չեն դադրիր զիս խանգարելէ: Իրականութեան մէջ այս հարցումներն են, որ կը տկարացնեն դիմադրողականութիւնս եւ ցաւն ու տառապանքը աւելի սարսափելի եւ անտանելի կը դարձնեն:

Թերեւս չկարենամ բոլորը այս վայրկեանին յիշել, բայց կրնամ հիմնականները նշել:

Թուեմ.

Ա. Ի՞նչ կը նշանակէ ռազմավարական դաշնակից: Ի՞նչ է արդիւնքը երկու պետութիւններու միջեւ ստորագրուած ռազմական փոխօգնութեան դաշնագիրին: Ինչո՞ւ մեր ռազմավարական դաշնակիցը մեզ օգնութեան չհասաւ, երբ Հայաստանի վրայ յարձակում կատարուեցաւ` Վարդենիսի շրջան, Դաւիթ Բէկի համայնք… Մոռցա՞ւ արդեօք, որ Կովկասի մէջ միայն Հայաստանը իրեն իրաւունք տուած է ռազմակայան ունենալու, մինչ Վրաստանն ու Ազրպէյճանը մերժեցին զինք: Ինչո՞ւ մեր ռազմավարական դաշնակիցը առաջին օրէն չմիջամտեց եւ արգիլեց Ռուսիայէն հայ կամաւորներու ելքը դէպի Հայաստան: Ռուսական պատերազմական օդանաւերը թիրախաւորեցին Իտլիպի մէջ գտնուող ահաբեկիչները, սակայն միայն դիտեցին Արցախի շուրջ խմբուած հազարաւոր ահաբեկիչները…

Բ. Մեր հարաւային բարեկամ եւ հարեւան Իրանը, հիւսիսային իր սահմաններու ապահովութեան համար, միշտ զգուշացուց Հայաստանն ու Ազրպէյճանը` թէ՛ սահմանին վրայ կուտակուող ահաբեկիչներու, եւ թէ՛ պատերազմական գօտիէն իր շրջան ինկած ռումբերու գծով: Իրանը տեղեակ է, որ ահաբեկիչները սահմանին բերուած են Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի կողմէ, եւ որ` անօդաչու թռչող սարքը, զոր վար առին, թրքական էր. ինչո՞ւ Հայաստանը պիտի զգուշացուի այս իրականութիւններուն ի տես:

Գ. Մեր հիւսիսային հարեւան Վրաստանը, որ բարեկամ պետութիւն է Հայաստանին, իր օդային տարածքը փակ պահեց դէպի Հայաստան ռազմական օգնութիւն տեղափոխող բոլոր օդանաւերուն դիմաց, սակայն բաց պահեց Հրէաստանէն դէպի Ազրպէյճան ռազմական օգնութիւն փոխադրող օդանաւերուն դիմաց (ըստ միջազգային լրատու գործակալութիւններուն) եւ արգելք հաստատեց հայրենի Ջաւաքխէն Հայաստանի օգնութեան մեկնող ջաւախահայերուն…

Դ. Ինչո՞ւ, այսպէս կոչուած, մարդու իրաւունքներու պաշտպան արեւմտեան երկիրները գրեթէ կոյր ձեւացան ի տես հայկական քաղաքներու ռմբակոծումներուն, ուր քաղաքացիներ սպաննուեցան իրենց տուներուն մէջ: Քանդուեցան դպրոցներ, հիւանդանոցներ, ծննդատուներ, մանկապարտէզներ, արուեստի կեդրոններ, եկեղեցիներ, բնակարանային համալիրներ… Միջազգային հանրութիւնը, սակայն, բաւարարուեցաւ դատապարտումի յայտարարութիւններով միայն… «Ողբերգութիւն» բնորոշուեցաւ պատահածը, եւ հայ ժողովուրդը լքուեցաւ առանձին` ողբալու… Ազրպէյճանի կողմէ պատերազմական ոճիր կատարուած է` ո՞վ պիտի քննէ եւ վնասուց հատուցում կատարէ…

Ե. Տարիներ առաջ, միջազգային պետութիւնները,  ուժ կիրարկելով Եւրոպայի սրտին վրայ, ինքնորոշման իրաւունքի պաշտպանութեան պատճառով ստեղծեցին Քոսովոն:

Արցախի պարագային, որ աւելի մեծ անցեալ ունէր, քան` շինծու Քոսովոն, զլացան ճանչնալ հայ ժողովուրդի ինքնորշման  իրաւունքը, այդ ալ` ոչ օտարին հողին վրայ, այլ` իր պատմական…

Ինչո՞ւ ձգեցին Արցախը առանձին, անօգնական` մաղթելով արցախահայութեան յաջող դիմադրութիւն (Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարար)…

Զ. Ո՞ւր կը գտնուի արդեօք ՄԱԿ-ը, կրնայ ըլլալ, որ այս աշխարհին վրայ է: Ի՞նչ է իր առաքելութիւնը, ի՞նչ  քայլերու դիմեց արցախեան պատերազմի ընթացքին: Դիմե՞ց արդեօք որեւէ քայլի, թէ՞ ՄԱԿ ըլլալու փոխարէն` մուկ դարձաւ: Համաշխարհային է,  իբր թէ, այս  կառոյցը, բայց ո՞ր աշխարհին համար արդեօք…

Է. Թուրքիան, որ ՕԹԱՆ-ի անդամ երկիր է, բոլոր միջոցներով միջամուխ դարձաւ արցախեան պատերազմին (թէեւ ՕԹԱՆ դէմ է այս պատերազմին)` ոչ միայն վարձկան ահաբեկիչներ բերելով ճակատ, ոչ միայն զինուորական մասնագէտներ եւ ղեկավարներ տրամադրելով Ազրպէյճանի, այլ` ուղղակի պատերազմական օդանաւեր (F-16) եւ անօդաչու թռչող սարքեր տրամադրելով եւ ղեկավարելով պատերազմի դաշտին վրայ, եւ այս բոլորը` Ռուսիոյ եւ Իրանի քիթին տակ: Մեծ պետութիւնները բաւականացան միայն յայտարարութիւններով եւ ձգեցին, որ Թուրքիան սանձարձակ գործէ Կովկասի մէջ…

Հիմա անշուշտ պիտի ըսէք, որ մենք միշտ ուրիշը յանցաւոր գտած ենք եւ չենք ընդունած մեր թերութիւններն ու սխալները, որոնք շատ անգամ իսկական պատճառներն են մեր իրավիճակին:

Կրնայ ըլլալ, սակայն հիմա որ ես ժայռին տակ ճզմուած եմ կիսովին, աւելի շատ հարցումներ ունիմ մեր մասին, քան` ուրիշներու: Անպատասխան հարցումներ, սիրտը ճմլող, հոգեկան անկում յառաջացնող հարցումներ:

 

Թուեմ քանի մը հատը.

Ա. Այդ ինչպէ՞ս եղաւ, որ մենք ամբողջ պատերազմին ընթացքին, պաշտօնական լրատուութեան համաձայն, կրցանք դիմադրել, նոյնիսկ կարգ մը ճակատներուն վրայ քիչ մը առաջ անցանք, իսկ այլ շրջաններու մէջ նահանջեցինք, «Յաղթելու ենք» կարգախօսով սկսանք եւ աւարտեցինք լրատուութիւնը, սակայն մէկ գիշերուան մէջ յանձնուեցանք: Քնացանք` «Յաղթելու ենք»-ով, արթնցանք` պարտուած: Ինչո՞ւ անկեղծ չգտնուեցանք հայ ժողովուրդին հետ, այլ նախընտրեցինք խաբել…

Բ. Պատերազմի ընթացքին քանի մը անգամ կոչ եղաւ` կամաւոր կերպով միանալու Արցախի պայքարող բանակին (մարդուժի պակաս): Եղան մեծաթիւ կամաւորներ, եթէ ոմանք կազմեցին խումբեր եւ գացին, ուրիշներ խոյս տուին (եթէ ճիշդ է, որ ոմանք ալ ետ ղրկուած են…): Ինչո՞ւ ծառայութենէ խուսափած եւ Երեւան գտնուող երիտասարդները պետութեան կողմէ բերման չենթարկուեցան, մինչ սովորական ցոյցերու ատեն բերման կ՛ենթարկուին ցուցարարներ…

Գ. Լրատուութեան մէջ ըսուեցաւ, որ եղած են դաւաճաններ, որոնք թշնամիին օգտակար հանդիսացած են գաղտնի տեղեկութիւններ փոխանցելով: Ըսուեցաւ նաեւ, որ պետութիւնը (ԱԱԾ) յաջողած է ձերբակալել անոնցմէ ոմանք: Կ՛ըսուի նաեւ, թէ ասոնց պատճառով է, որ մեծ վնասներ կրեցինք պատերազմի առաջին օրերուն: Ըսուեցաւ նաեւ, որ օտարահպատակներ կան իրենց մէջ:

Ի՞նչ եղաւ յետոյ…

Դ. Շուշին վերջին օրերուն դարձաւ պատերազմի լուրերուն գլխաւորը: «Շուշին գրաւած են ազերիները», «Ո՛չ, Շուշին մեր վերահսկողութեան տակ է», Ալիեւը յայտարարեց, որ Շուշին գրաւած են, «Ո՛չ, կրցած են շրջան մը միայն ներս թափանցել»: «Հիմա մենք Շուշի ենք, հոս ազերի չկայ»…

Յայտնի չեղաւ, թէ Շուշին ազերինե՞րը գրաւեցին, թէ՞ մենք քաշուեցանք:

Ե. 10 նոյեմբերին առաւօտեան մամուլով յայտարարուեցաւ, որ զինադադարի համաձայնութիւն մը գոյացած է Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինի, Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի եւ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի միջեւ: Համաձայնութիւնը գոյացած է կէս գիշերէն ետք, մութին մէջ, որմէ եթէ տեղեակ եղած են պաշտպանութեան նախարարն ու  հրամանատարները, տեղեակ չեն եղած երկիրի նախագահը, երկրի քաղաքական գլխաւոր ուժերը:

Ինչո՞ւ վարչապետը այս մեծ պատասխանատուութիւնը առանձին իր ուսերուն վերցուցած է գաղտնաբար…

Զ. Համաձայնագիրի կէտերու յստակացումէն ետք, ի յայտ եկաւ, որ այս մէկը զինադադարի համաձայնութիւն չէ, այլ միշտ խօսուած փոխզիջումներու փոխարէն` միակողմանի զիջումի դաշնագիր:

Զարմանալի է. 1994-ի զինադադարի համաձայնութեան մէջ չկային այլ պայմաններ, հակառակ անոր որ մենք յաղթած էինք:

Հիմա յստակ ժամանակացոյցով մեր վրայ կը դրուի զիջումներու շարք մը, որուն դիմաց մենք որեւէ բան չենք ստանար: Ազերիները կը կանգնեցնեն յարձակումը (այլապէս պիտի շարունակեն գրաւել ամբողջ Արցախը եւ ջարդել բոլորին անխտիր) եւ վերջ:

Է. Բոլորովին անորոշ է, թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ Արցախի կարգավիճակը: Քանի՞ քառակուսի քիլոմեթր տարածք պիտի ունենայ, ի՞նչ պիտի ըլլայ հայկական բազմաթիւ սրբատեղիներու ճակատագիրը, գրաւուած տարածքներուն մէջ ապրող եւ այժմ անտուն մնացած մեր հայրենակիցներու վիճակը…

Ը. Զինադադարի խայտառակ համաձայնութեան մէջ կ՛ըսուի նաեւ, որ ճամբայ պիտի բացուի Հայաստանի տարածքէն դէպի Նախիջեւան, որպէսզի ազերիները դիւրին եւ արագ կերպով տեղափոխուին:

Չեմ կրնար հասկնալ, թէ այս մէկը ի՞նչ կապ ունի Արցախի պատերազմին հետ: Մեծ վտանգ կայ Հայաստանի համար:

Ինչպէ՞ս կրնայ վարչապետը նման բանի համաձայնիլ:  Իսկ եթէ մարդասիրական վերաբերում է, ուրեմն Հայաստանն ալ ճամբայ պէտք է ունենայ Ազրպէյճանի վրայով դէպի Տաղստան եւ Թուրքիոյ վրայով դէպի Սեւ ծով եւ Միջերկրական ծով:

Թ. Հիմա որ կը խօսուի բանակին ոչ բաւարար զինումին եւ կազմակերպուածութեան մասին, մանաւանդ` 2016-ի ապրիլեան քառօրեայ պատերազմէն ետք, Հայաստանի բոլոր իշխանութիւնները` նախկին եւ ներկայ, պատասխանատու են այսօրուան նահանջին: Իրականութեան մէջ աշխարհի բոլոր հայերը (ամէն մարդ իր բաժինով) մեղաւոր են` բացի պատերազմի դաշտին վրայ քաջաբար կռուած մեր հերոսներէն (նահատակուած կամ կենդանի), որոնց պարտական է իւրաքանչիւր հայ:

Հիմա ժայռին ծանրութիւնը աւելի սկսաւ ճնշել եւ շունչս դժուարութեամբ կրնամ առնել: Օգնութեան հասնող ազգակիցներս կ՛ուշանան դժբախտաբար, սակայն յոյսով եմ, որ կը հասնին օգնութեան:

Յուսալէն զատ, ոչ մէկ բան կրնամ ընել հիմա, եւ ճիշդ է ժողովրդային այն ասացուածքը, որ կ՛ըսէ. «Ամենավերջին մեռնողը յոյսն ու հաւատքն են»:

Յոյսս չեմ կտրած:

12 նոյեմբեր 2020
Մուսա լեռ – Այնճար

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )