Անդրադարձ. Հայաստանի Ձիերը, Ձիաւոր Հերոսները, Հեծելազօրը Եւ Յաղթանակները Թ.

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Ակնյայտ է, որ այս յօդուածաշարքին մէջ, ձիերու կողքին, երբեմն աւելի լայն անդրադարձ կը կատարուի հնագիտական եւ պատմական իրողութիւններու մասին, որուն նպատակն է նիւթերը իրենց պատմական հեռապատկերին` պարունակին մէջ ներկայացնել եւ հաստատումներ կատարել:

Գաղափար կազմելու համար կարգ մը «նշանաւոր» հնագէտներու, հնագիտական հանդէսներու եւ  պարբերաթերթերու կողմէ Հայաստանի հնագիտական պեղումներուն մասին կատարած սխալներուն եւ (չ)արձագանգին` ստորեւ «տիպար» օրինակ մը:

Վազգէն Ա. վեհափառին այցելութիւնը անգլիական հնավայր մը եւ Դիլիջանի մօտակայ լքուած վանքը:

Անգլիացի հնագէտ Էնտրու Սելքըրք (Andrew Selkirk) 1967-ին հիմնեց եւ այժմ գլխաւոր խմբագիրն է հնագիտական «Ընթացիկ Հնագիտութիւն» (Current Archaeology) եւ «Ընթացիկ Աշխարհի Հնագիտութիւն» (Current World Archaeology) հանդէսներուն, ան Հնագէտներու ընկերակցութեան անդամ է եւ նախկին փոխնախագահը` Թագաւորական հնագիտական հիմնարկին, նաեւ անդամ` Նախապատմական խորհուրդին եւ Հռոմէական ընկերակցութեան: Ան ատենապետն է Հնագիտական անկախ ընկերակցութեան, որուն նպատակն է քաջալերել կառավարութիւններէ անկախ` ազատ հնագիտութիւն (1):

Յունիս 2013-ին ան Հայաստան այցելած է հնագէտ Յակոբ Սիմոնեանի հրաւէրով եւ ապա յուլիս-օգոստոս 2013-ին Սիմոնեանի ներդրումներով միասնաբար պատրաստած են անգլերէն շատ ուշագրաւ, յատուկ կայքէջ մը, որուն կարգ մը էջերը ինք ստորագրած է, իր իսկ կողմէ նկարուած բացառիկ լուսանկարներով եւ բովանդակութեամբ հարուստ, այսպէս. «Հայաստան` պատմութիւն եւ ժառանգութիւն» հետեւեալ 14 էջերով. Հայաստան, Ծագում, Երեւան, Նախապատմութիւն, Շէնգաւիթ, Պրոնզէ դար, Մեծամօր, Մոռցուած թագաւորութիւն, Մոռացուած թագաւորութիւն (հայերէն), Ուրարտու, Եկեղեցիներ եւ Մասին : Ընդհանուրին մէջ` առանց խոր ուսումնասիրութեան, նկատեցի երկու բացայայտ սխալ. ան շփոթած է Վերին եւ Վարին Նաւերներուն միջեւ եւ հայերուն քրիստոնէութիւնը իբրեւ պետական կրօն ընդունելու թուականը փոխանակ 301-ի գրած է սխալ` 302 (2):

Այստեղ վերոնշեալ կայքէջի «Մոռացուած թագաւորութիւն» էջէն կը մէջբերեմ, հնագէտ Յակոբ Սիմոնեանին գրած` Բաբելոնի վրայ յարձակումին ուշագրաւ նկարագրականին անգլերէնէն թարգմանութիւնը. ըստ երեւոյթին, հայերէն էջը անգլերէնի բովանդակալից բնագիրէն հայերէնի թարգմանուած է «Կուկըլ թրանսլէյթ» գործածելով, առանց վերանայելու արդիւնքը, որ վերածուած է անգլերէնով խառն, անկապ ու անիմաստ, անհասկնալի գրութեան մը:

Մարտակառքերով Բաբելոնի վրայ յարձակումը ներկայացնող քանդակ:

«ՔԱ 1595, Բաբելոն… Միջագետքի բնորոշ անտանելի տաք ամառ է: Արեւը կարծես կանգնած` քամուած է գագաթնակէտին: Մարդիկ շուքերուն ապաստանած են, կը սպասեն երեկոյեան ժամերուն` յուսալով, որ թափառող հողմ մը կրնայ հասնիլ հիւսիսային հեռաւոր լեռներէն այս անիծուած քաղաքը, որ ինքզինք աշխարհի կեդրոնը կը համարէ:

«Յանկարծ օդը կը լեցուի ձիերու սմբակներու աղմուկով եւ յանդուգն հեծելազօր մը մարտակառքերով միասին կ՛ողողէ քաղաքին փողոցները: Նստած հսկայական ձիերու վրայ` անողորմ զինուորները իրենց նետերը կ՛արձակեն եւ իրենց սուրերը ճօճելով` կը սպաննեն բոլոր անոնք, որոնք կը դիմադրեն:

«Հզօր եւ ամբարտաւան Բաբելոնը` պերճանքի եւ սանձարձակ անբարոյական կեանքի մէջ թաղուած բռնակալ երկիրը, որ տզրուկի նման կը ծծէր գեղջուկին արիւնը, այժմ ինք զոհ կը դառնայ: Երբեմնի հզօր Բաբելոնի թագաւորութիւնը դիմադրելու անզօր էր եւ կը տապալի հիւսիսէն եկած ցեղախումբերուն հզօր հարուածներուն տակ: Յարձակողները կ՛առնեն իշխանութեան ղեկը եւ կը տիրեն 5 դար:

«Ուրկէ՞ եկած էին այդ հզօր մարտիկները, որոնք անխռով ալիքի պէս խանգարեցին երկրին խաղաղութիւնը եւ յաղթահարեցին բաբելոնցի փառահեղ քաջարի մարտիկներուն կողմէ պաշտպանուած երկիրը: Յարձակումին մասին մեր ապացոյցները կու գան խեթերէն (հիթիթ) եւ անոնց հզօր ղեկավար Մուշեղէն, որ իր հարաւային արշաւանքին ընթացքին ուժեղ հարուած մը տուաւ միտանիներուն` գրաւելով եւ քանդելով շատ մը սուրիական քաղաքներ (ապա շարունակեց դէպի Բաբելոն*): Միայն խեթերո՞ւ բանակն էր, որ գրաւեց Բաբելոնը:

Ագատէ եւ սարիտոնէ պատրաստուած սեպագիր եւ նշանագիր փորագրութեամբ Բաբելոնի Ուլամ Պուրիաշի եւ Քարակալզու թագաւորներու կնիքները` գտնուած Մեծամօրի դամբարաններէն մէկուն մէջ:

«Քանդելէ եւ թալանելէ ետք, հաւանական է, որ յարձակողները հարուստ աւարով իրենց երկիրը վերադարձան, եւ ապացոյցներ կան, որ այդ հարուստ թալանը Հայաստանի մէջ յայտնաբերուած է: Քանի որ Բաբելոնը նուաճողները հեծեալ զօրքեր եւ մարտակառքերով էին, տրամաբանական է եզրակացնել, որ անոնք եկած էին երկրէ մը, ուր հինաւուրց ձիերու ընտելացման եւ զանոնք մարտական նպատակով օգտագործելու աւանդութիւն ունէին:

Այս աւարին առաջին ապացոյցը կու գայ Էմմա Խանզատեանի 1970-ական թուականներու Մեծամօրի պեղումներէն, ուր դամբարանները երեւան հանեցին շատ մը կարեւոր իրեր, որոնց մէջ` ագատէ եւ սարիտոնէ պատրաստուած սեպագիր եւ նշանագիր փորագրութեամբ Բաբելոնի Ուլամ Պուրիաշի եւ Քարակալզու թագաւորներուն կնիքները:

«Ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս անոնք Հայաստանի մէջ յայտնուեցան: Բացայայտումները այնքան տարօրինակ եւ անսպասելի էին, որ հնագիտական աշխարհը պատրաստ չէր պատասխանելու այս հարցերուն: Տարբեր վարկածներ առաջ քաշուեցան, թէ ատոնք առեւտուրի կամ փոխանակումի միջոցով եկած են, սակայն հաստատ իրական պատասխանը այն է, որ ատոնք իբրեւ թալան բերուած են»:

Գալով «Քարընթ Արքէոլոճի» հանդէսին, եթէ կայքէջին որոնման մեքենան ճիշդ կը գործէ, բոլոր թիւերուն մէջ միայն 10 անգամ յօդուածներու մէջ «Հայաստան» անունը նշուած է, եւ անոնց մասին ամփոփ նկարագրական տրուած է` սկսելով օգոստոս 1986-ի թիւէն մինչեւ յուլիս 2018, որոնց մէջ իր Հայաստանի հնավայրեր այցելութեան մասին որեւէ յիշատակութիւն չէ կատարած եւ ո՛չ ալ` յօդուած գրած…

Գառնիի տաճարը եւ Քարահունջը, կամ ` Զօրաց քարերը օդէն նկարուած Դաւիթ Աբրահամեանի կողմէ:

Այս տասէն միայն մէկը յօդուած է. «Դիլիջանէն դուրս լքուած վանք մը» խորագիրով, իսկ երկրորդը` Արենիի քարայրի 6100 տարեկան գինիի հնձանին մասին լրատուութիւնն է: Երրորդը օգոստոս 1986 համարին կողքն է, ուր կ՛երեւի Վազգէն Ա. վեհափառը, Անգլիոյ եկեղեցւոյ արքեպիսկոպոսին հետ` անգլիական կրօնական հնավայր մը այցելութեան ընթացքին: Սակայն նկարին բացատրութեան մէջ մեծ սխալ մը գործած են, այսպէս` «Ամենայն Հայոց կաթողիկոս (ղեկավարը Կաթողիկէ եկեղեցւոյ արեւելեան ճիւղին, որ Միացեալ Թագաւորութիւն կ՛այցելէ)»… (3) Ո՛չ միայն չէ նշուած առաջին քրիստոնեայ պետութեան` առաքելական եկեղեցւոյ կաթողիկոսը ըլլալու հանգամանքը, այլ Հայոց եկեղեցին Կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէկ ճիւղը նկատած է… Մնացեալ եօթն` իբրեւ երկիր, պարզ նշումներ են այլեւայլ յօդուածներու մէջ:

Սակայն իր երկրորդ խմբագրած «Քարընթ Ուըրլտ Արքէոլոճի»-ի թիւերուն մէջ 17 անգամ նշուած է «Հայաստան» անունը, որոնցմէ հինգը յատկանշական են: Առաջինը պարբերականին առաջին թիւին` 6 սեպտեմբեր 2003-ին մէջ է, «Թեւեր Հայաստանի վերեւ» խորագիրով, սաւառնող անկարգելի` փարամոթորի միջոցով Հայաստանի օդէն նկարահանումի մասին յօդուած է, յատկապէս` յայտնի եւ հաւանական հնութիւններու վերեւ. համացանցին մէջ ամփոփ նկարագրական մը կայ, կարելի չեղաւ այս նկարները տեսնել, պէտք է ամսաթերթը ունենալ (4):

Երկրորդը 6 նոյեմբեր 2011-ի թիւին մէջ հնադարեան Պոմպէյ քաղաքի ՔԱ 50-ՔԵ 79 որմնանկարներուն նշանաւոր դարձած կարմիր ներկին մասին կ՛ըսէ. «… Ծայր աստիճան սուղ եւ գնահատուած գոյն, որ բաղադրուած է Հայաստանէն ներածուած կարմիր կապարէն…»: Այս մասին այլ աղբիւր մըն է նաեւ Էնտրու Ուալաս-Հատրիլ, Քեմպրիճ համալսարանի դասական նիւթերու դասախօս, «Տուները եւ ընկերութիւնը Պոմպէյի եւ Հերքիւլանիումի մէջ» գիրքին հեղինակը, որ կ՛ըսէ. «… Հեգնանքներէն մէկը այն է, որ կարմիրը անընդհատ կը կեղծուէր հին դարերուն: Կարմիրը չափազանց թանկ եւ գնահատուած գոյն էր: Պատշաճ, պայծառ կարմիրը հիմնուած էր Հայաստանէն ներածուած մինիումի կամ կապարի կարմիր օքսիտի վրայ» (5):

Գանձասար վանքի ձիաւոր Գրիշան եւ Դիլիջանի Վարդանը իր շագանակախայտ ձիով

Երրորդը` մայիս 2012-ի թիւին մէջ. «7 նորաձեւական (ամենահին) գտածոներ» խորագիրով, որոնց առաջինն է «Աշխարհի ամենահին կօշիկը» եւ 5900 տարեկան փէշը` գտնուած Արենի քարայրին մէջ (տես այս յօդուածաշարքի Զ. մասը):

Չորրորդը` 30 յուլիս 2012-ի թիւին մէջ. «Ձիու ուժ. ձիերը հնագիտութեան մէջ` ձիավարութիւն պատմութեան ընդմէջէն» խորագիրով: Ձիերու, ռազմական ձիերու եւ մարտակառքերու պատմականը կ՛ընէ եւ Հայաստանը նշուած է միայն իբրեւ դրացի երկիր…«Ոչ ոք տակաւին յստակ թուական մը կրնայ ճշդել ձիերու ընտելացման մասին» կ՛ըսուի…

Այս յօդուածաշարքին մէջ պեղումներով եւ ժայռապատկերներով հիմնաւորուած էր, որ ցարդ Հայաստանն է Առաջաւոր Ասիոյ ձիերու ընտելացման հնագոյն երկիրը` ՔԱ 5-4-րդ հազարամեակին, նմանապէս, ձիաքարշ կառքերու եւ մարտակառքերու հնագոյն ծննդավայրը` ցարդ կանգուն պեղուած նմուշներով: Այս մասին յաջորդիւ պիտի անդրադառնամ:

Եւ հինգերորդը` 24 յուլիս 2015-ի թիւ 72-ին մէջ. «1915-ի հայկական կոտորածի (Armenian Massacre) հարիւրամեակի տարելիցին, որ մարդկութեան պատմութեան ամենատխուր պատահարներէն մէկն է` Էնտրու Սելքըրք կ՛ուղղուի Հայաստան` ուսումնասիրելու այս ժողովուրդին պատմութիւնը» եւ յօդուածին խորագիրն է` «ՀԱՅԱՍՏԱՆ. Էնտրու Սելքըրք կը հարցնէ` «Որո՞նք են հայերը»»: Կրկին կարելի չեղաւ յօդուածը կարդալ, քանի որ համացանցին վրայ չէ տեղադրուած, եւ ամսաթերթը Լիբանանի գրադարաններուն մէջ կարելի չեղաւ գտնել: Չեմ գիտեր, թէ անդրադարձա՞ծ է իր 2013-ի Հայաստան այցելութեան եւ այդ առիթով իր պատրաստած կայքէջին մասին: Արդեօք սրբագրա՞ծ է վերեւ նշուած թերիները:

31 հոկտեմբեր 2019
(Շար. 9)

*  Լուսաբանութիւնները իմս:

(1)  https://www.archaeology.co.uk/author/andrew
(2)  http://www.armeniapast.com/
(3)  https://www.archaeology.co.uk/articles/excavating-the-ca-archive-cover-photos-from-issues-101-200-part-i.htm
(4)  https://www.world-archaeology.com/?s=armenia
(5)  «Houses and Society in Pompeii and Herculaneum», Andrew Wallace-Hadrill, Princeton University press, New Jersey, United States, 1996:

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)