Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Յեղափոխական Շարժման
Ծաւալումը Եւ Սասունի Կոտորածը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հայրիկ` Յոյսի Խորհրդանիշ

Հայ ժողովուրդը մեծ յոյսեր կապած էր Խրիմեան Հայրիկի կաթողիկոսութեան հետ: Հայրիկ կը նկատուէր Հայաստանի ազատութեան խորհրդանիշ եւ հայ ազգի փրկիչ:

Յեղափոխական շարժումը տարերայնօրէն կը ծաւալէր Երկրին մէջ եւ սուլթան Համիտ իր սկսած սարսափի կարգերով նոր կերպարանք կու տար հայահալած եւ հայաջինջ քաղաքականութեան:

Հայ տառապանքի երգիչ Ռափայէլ Պատկանեան կը պատգամէր.

«Հիմի է՞լ լռենք, եղբարք, հիմի է՞լ,
Երբ մեր թշնամին իր սուրն է դրել,
Իր օրհասական սուրը` մեր կրծքին,
Ականջ չի դնում մեր լաց ու կոծին»:

Ռուսական կայսրութեան սահմաններէն ներս, Կարսի, Ալեքսանդրապոլի, Երեւանի, Պաթումի, Թիֆլիսի եւ Ղարաբաղի մէջ անձնազոհ երիտասարդներ կը համախմբուէին յեղափոխութեան դրօշին տակ, զէնքեր կը հայթայթուէին եւ հայդուկային խումբեր կը կազմուէին: Երկիր մտնող արշաւախումբերը մեկնակէտ կ՛ընտրէին գլխաւորաբար Կարսն ու Ալեքսանդրապոլը եւ սահմանամերձ գիւղերը: Պարսկաստանի սահմաններէն ներս, ֆետայիներու համախմբման կեդրոն կը դառնար Դերիկի վանքը:

* * *

Թրքական կառավարութիւնը վճռած էր նախ եւ առաջ հաշուեյարդար տեսնել ազատագրական շարժման գլխաւոր օճախներէն Սասունի հետ: Սասունցիները ճնշելու համար սուլթանին հրամանով թրքական զօրքեր եւ քիւրտ աշիրէթներ յաճախակի յարձակումներ կը կազմակերպէին հայկական գիւղերու վրայ: Թրքական եւ քրտական ուժեր ներխուժած էին Տատրագոմ եւ հրաման ստացած էին սուրի քաշել գիւղին բնակչութիւնը, բայց հերոսական դիմադրութեան հանդիպելով քաշուած էին:

Սասունցիներուն օգնութեան հասնելու նպատակով Արաբօ 16 հոգինոց խումբով 1893-ի գարնան Կարսի շրջանէն անցաւ սահմանը: Խնուսի մօտակայ Խոզլու գիւղի լեռներուն վրայ, քիւրտերու հետ կռուի ժամանակ նահատակուեցաւ Ալիզռնանցի Լեւոն: Խումբը շարունակեց ճանապարհը, բայց Գեալառաշի ձորին մէջ պաշարուեցաւ: Թշնամի օղակը ճեղքելու ջանքերը ապարդիւն անցան եւ Արաբօ ու զինակիցները նահատակուեցան:

Մարգար Վարժապետ կախաղանին վրայ

Մարգար Վարժապետ, որ զինատար խումբի մը հետ Կովկասէն վերադարձած էր Մուշ, Աւզուտ գիւղին մէջ մատնուած եւ ձերբակալուած էր ոստիկանապետի մը սպանութեան կեղծ մեղադրանքով: Բանտին մէջ տարի մը ամբողջ խոշտանգումներու ենթարկուելէ եւ դատավարութենէ ետք, 1893-ին ան մահուան դատապարտուեցաւ: Պիթլիսի հրապարակին վրայ, կախաղանին առջեւ իբրեւ վերջին խօսք ըսաւ. «Հայե՛ր, մի՛ վհատուէք, քաջ իմացէք, որ այսուհետեւ կը հասնենք մեր նպատակին: Թէեւ ես մեռնում եմ, բայց դուք պիտի ապրէք: Միայն այն երջանիկ ժամանակ ինձ չմոռանաք»: Մարգար Վարժապետին գերեզմանը դարձաւ ուխտատեղի:

* * *

Խորէն պատրիարք Աշըգեանի հեղինակութիւնը ծանր հարուած ստացած էր: Իշխանութիւնը Աստուծոյ մարմնացում նկատող պատրիարքին համար իշխան մը, թագաւոր մը աստուածային բխում էր եւ հետեւաբար անոր հնազանդութիւնը` գերագոյն պարտականութիւն: Պատրիարքը կ՛արհամարհէր իր շուրջ հասունցող ժողովրդային խմորումները եւ հետզհետէ կը հեռանար ժողովուրդի յուզումներէն:

Պատրիարքը ամէն տարի սուլթան Համիտի ծննդեան եւ գահակալութեան տարեդարձներուն եկեղեցական մեծաշուք արարողութիւններ կը կազմակերպէր աթոռանիստ մայր եկեղեցւոյ մէջ: Պարբերաբար ալ, շրջաբերականներով ու կոնդակներով կայսեր հանդէպ հաւատարմութիւն կը թելադրէր:

Պատրիարքի անձին դէմ ժողովրդային դժգոհութիւնները հետզհետէ կը ծաւալէին: Վարդապետներ ու քահանաներ անստորագիր սպառնալիքներ կը ստանային, որպէսզի պատարագի միջոցին պատրիարքին անունը չյիշատակեն: Մայր եկեղեցւոյ մէջ իր դէմ կատարուած անյաջող մահափորձէն ետք Խորէն պատրիարք հրաժարական ներկայացուց:

Սուլթան Համիտ 14 յունիս 1894-ին ընդունեց պատրիարքին հրաժարականը, որմէ ետք Խառն ժողովին կողմէ Հմայեակ եպիսկոպոս Դիմաքսեան տեղապահ ընտրուեցաւ:

* * *

Թուրքեր 1894-ի գարնան նոր զօրախումբեր կեդրոնացուցին Սասունի շուրջ եւ շարժման մէջ դրին քրտական համիտիէ զօրքերը: Սասունի շրջանին մէջ պատերազմական վիճակ յայտարարուեցաւ: Զօրքերու ընդհանուր հրամանատարութիւնը յանձնուեցաւ չորրորդ բանակի հրամանատար Զեքի փաշայի:

Թուրքեր նախ փորձեցին նորոգել Սատանի կամուրջը եւ հոնկէ ներխուժել Սասուն, բայց սասունցիք դիմադրութեան անցան: Յուլիս 28-ին թրքական եւ քրտական զօրքերը յարձակման անցան հիւսիսէն` Շենիկէն եւ Սեմալէն, բայց ծանր կորուստներ կրեցին: Շենիկ կողոպտուեցաւ եւ հրդեհուեցաւ:

Օգոստոս 3-ին թուրքեր ընդհանուր յարձակման անցան: Հարաւէն մեծաթիւ զօրք եւ քիւրտ պաշըպոզուքներ յարձակեցան Տալուորիկի վրայ եւ Սեմալի վրայէն յառաջացան դէպի Ալիանք: Գիրկընդխառն կռիւներէ ետք Կելիեկուզան գրաւուեցաւ: Յաջորդող օրերուն թրքական նոր զօրքեր ճակատ հասան եւ թնդանօթի բռնեցին հայկական դիրքերը: Պաշարման օղակը սկսաւ սեղմուիլ: Հայկական կռուող ուժեր եւ ժողովուրդ քաշուեցան Անտոք լերան բարձունքները եւ խմբուեցան պաշտպանական երրորդ գիծին վրայ:

Թուրքեր պաշարեցին Անտոքը եւ օգոստոս 13-ին յարձակման անցան: Թրքական ներումի խոստումին հաւատացող  շուրջ 200 կռուողներ ծուղակը ինկան եւ կոտորուեցան:

Պարէնի եւ ռազմամթերքի պաշարները սպառելէ ետք սասունցիք օգոստոս 24-ին նահանջեցին դէպի Կեփինի բարձունքները եւ Տալուորիկի կիրճերը: Դէպի Խիանք ապաստան փնտռողները պաշարուեցան եւ կոտորուեցան:

Անտառներու, քարայրներու, ծերպերու ու ձորերու մէջ պատուըտելով ու հետապնդուելով, սասունցիք շրջափակման մէջ ինկան: Թշնամի խուզարկու ջոկատներ ամէն կողմ փախստական կը փնտռէին: Շենիկցի իշխան Գրգօ իր խումբով Սպիտակ աղբիւրին մօտ պաշարուեցաւ. օրհասական դիմադրութենէ ետք անոնք ինկան: Մուրատ եւ Գէորգ Չաւուշ ձերբակալուեցան: Հոս ու հոն հերոսական դիմադրութիւններ եղան:

Կանայք ու աղջիկներ իրենց պատիւը չարատաւորելու համար քարերով դիմադրեցին  մօտեցող խուժանին:

Երբ օղակը սեղմուեցաւ եւ փրկութեան յոյս չմնաց, Շենիկցի Գրգոյի կինը` Շաքէ իր նորածին երեխան կուրծքին ժայռի մը վրայ բարձրացաւ եւ կանչեց. «Քոյրերս, մեզ երկու ճանապարհ մնաց. կամ մեռնիլ եւ չմոռանալ մեր երկիրը, պատիւը, ամուսինքը, եղբարք եւ կամ քարերէն վար ձգելով զմեզ` չիյնանք Մոհամէտի զաւակաց պիղծ ձեռքերու մէջ». ան աչքերը երկինք բարձրացնելով ձորը նետուեցաւ: Անոր օրինակին հետեւեցան ուրիշ կիներ եւ աղջիկներ:

Անտոք, Կեփին եւ շրջակայ լեռ ու ձոր դիակներով ծածկուած էին:

* * *

Սասնոյ կոտորածէն ետք գեղջուկ քահանայ մը` Տէր Սարգիս, տուն տեղ եւ ընտանիք կորսնցուցած, Էջմիածին հասաւ եւ Հայրիկի ներկայանալով պատմեց թէ ինչպէս իր բոլոր զաւակները կոտորուեցան:

Հայրիկ լռութեամբ լսեց Տէր Սարգիսի կսկծալի պատմութիւնը եւ հարցուց.

– Քանի՞ որդի ունէիր, Տէր Սարգիս:

– Բոլոր միասին քսան, Հայրի՛կ ջան:

– Դուն քսան կորսնցուցիր, իսկ ես քսան հազար. եղաւ քսան հազար ու քսան: Որո՞ւնը շատ է, Տէր Սարգիս:

Քահանան ցնցուեցաւ. աչքերը արցունքով լեցուեցան եւ չկրցաւ պատասխանել:

– Որո՞ւն վիշտը մեծ է, Տէր Սարգիս, հարցուց Հայրիկ:

– Հայրիկի վիշտը, լալով պատասխանեց քահանան:

– Դէ՜հ եկուր, Տէր Սարգիս, մօ՛տ եկուր, աջդ գլխուս վրայ դիր, աղօթէ, օրհնէ, որ այս վշտին դիմանամ, հեկեկալով ըսաւ Հայրիկ եւ գլուխը խոնարհեցուց:

Ծերունազարդ քահանան աջը դրաւ վշտալի հայրապետի գլխուն, աղօթեց եւ լացաւ:

* * *

Սասունի կոտորածները հազիւ աւարտած, 1894-ի աշնան Ալաշկերտի եւ Բասենի մէջ նոր թալան ու կոտորածներ սկսան:

Տուն տեղ ու հարազատներ կորսնցուցած եւ բնաւեր դարձած հազարաւոր հայեր անցան ռուսական սահմանը եւ Սուրմալուի գիւղերուն մէջ ապաստան գտան:

Տնաւեր դարձած գաղթականներուն համար յոյսի միակ խորհրդանիշը Հայրիկն էր: «Երթանք Հայրիկայ քով» արտայայտութիւնը նշանաբանի վերածուած էր: Օրը օրին գաղթականներ կը հասնէին Էջմիածին եւ Հայրիկի ներկայանալով իրենց վիշտն ու տառապանքը կը պատմէին եւ դարման կը խնդրէին:

Նոյն օրերուն ռուսական կառավարութիւնը հրամանագիրով մը գաղթականներուն «ռուսական» հողերէն անմիջական վտարումը պահանջեց:

Ուշ աշնան ցուրտ օրերն էին. լեռները ձիւնով ծածկուած եւ ճանապարհները անանցանելի դարձած էին:

Գաղթականները Հայրիկէն խնդրեցին դիմելու ռուսական կառավարութեան, որպէսզի ետ առնէ հրամանը, կամ գոնէ յետաձգէ մինչեւ գարուն:

Հայրիկ չափազանց վշտացած էր ռուսական կառավարութենէն եւ ոչինչ կը սպասէր, բայց հրաման տուաւ դիմում գրելու Կովկասի փոխարքայ Սերգէյ Շերեմեթիեւի եւ Երեւանի նահանգապետ Ալեքսանդր Ֆրեզէի:

Դիմումները անարձագանգ մնացին: Կառավարութիւնը ուղտեր հանեց թուրք գիւղերէն եւ հրամայեց որ գաղթականները անմիջապէս հեռանան: Բայց թուրք ուղտապանները աւելի մարդկային գտնուեցան եւ երկու օր ետք դարձան ըսելով որ ուղտերը անկարող եղան ձիւնը պատռելու եւ առաջ երթալու:

* * *

Պոլսոյ մէջ նոր պատրիարքի ընտրութիւնը հրամայական դարձած էր, մանաւանդ որ Քաղաքական եւ Կրօնական ժողովներուն պայմանաժամերը աւարտած էին: Բայց Ազգային ժողովի գումարումները արգիլուած էին պետութեան կողմէ, առանց որոնց անհնարին էր նոր պատրիարքի ընտրութիւնը:

Համագումարի մը ընթացքին պատրաստուեցաւ պատրիարքական թեկնածուներու ցուցակ մը: Այնուհետեւ դիմուեցաւ Բարձրագոյն դուռ եւ Ազգային ժողով գումարելու արտօնութիւն ստացուեցաւ:

Մատթէոս պատրիաք Իզմիրլեան

Ազգային ժողովի 7 դեկտեմբեր 1894-ի նիստին, 76 մասնակիցներու 67-ի քուէով Մատթէոս եպիսկոպոս Իզմիրլեան պատրիարք ընտրուեցաւ:

Ազգային ժողովը յաջորդական երկու նիստերու ընթացքին ընտրեց նաեւ Քաղաքական եւ Կրօնական ժողովներու անդամները:

Նոր պատրիարքը 31 դեկտեմբեր 1894-ին ներկայացաւ սուլթան Համիտի: Պալատին մէջ հապճեպ ընդունելութիւն մը տեղի ունեցաւ: Մատթէոս եպիսկոպոսին զլացուեցաւ նոյնիսկ աւանդութիւն դարձած կայսերական շքանշանի յանձնումը:

Մատթէոս պատրիարք ճանչցուած էր իբրեւ ուղղամիտ եւ անբասիր նկարագիրի տէր հոգեւորական եւ սահմանադրական սկզբունքներու ջերմ պաշտպան: Ան նախակրթարան մը միայն աւարտած էր եւ օտար լեզու չէր գիտեր, բայց ինքնաշխատութեամբ լայն գիտելիքներ ամբարած էր:

* * *

Սասունի Անտոք լեռը

Սասունի կոտորածները լայն արձագանգ գտան եւ բողոք ու զայրոյթ յառաջացուցին բազմաթիւ երկիրներու մէջ: Միջազգային հասարակութիւնը ձայն բարձրացուց կատարուած ոճրագործութիւններուն դէմ: Հանրային կարծիքի ազդեցութեան տակ անգլիական, ֆրանսական եւ ռուսական կառավարութիւնները սկսան անդրադառնալ Սասունի ջարդերուն: 1894 նոյեմբերին կազմուեցաւ յատուկ յանձնաժողով` Սասունի կոտորածները ուսմնասիրելու համար:

Հայկական նահանգներու բարենորոգմանց ծրագրի պատրաստութիւնը յանձնուեցաւ Պոլսոյ մէջ Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ դեսպաններուն:

Թրքական կառավարութիւնը մեղմացուց հայերու դէմ խստութիւնները եւ նիւթական օժանդակութիւն ալ տրամադրեց:  Սասունցիներուն մէկ մասը բնակութիւն հաստատեց Տարօնի դաշտի գիւղերուն մէջ, բայց յետոյ շատեր վերադարձան իրենց գիւղերը: Պատրիարքարանէն եւ առաջնորդարաններէ նպաստներ ուղարկուեցան Սասուն:

* * *

Պատրիարքարանը դիմեց հայոց Հայրիկին եւ խնդրեց որ անձամբ Պետերբուրգ երթայ եւ ցարին պաշտպանութիւնը խնդրէ հայկական բարենորոգումներուն համար:

Մինչ այդ, Ալեքսանդր Գ. ցար մահացած էր 1 նոյեմբեր 1894-ին եւ գահ բարձրացած որդին` Նիկոլայ Բ. կայսր:

Հայրիկ 1895 փետրուարին Էջմիածինէն ճամբայ ելաւ դէպի Պետերբուրգ: Նոր Նախիջեւան հասնելէն ետք պետական պաշտօնական ներկայացուցիչներ կաթողիկոսին յայտնեցին որ կառավարութեան կարգադրութեամբ պէտք է կանգ առնէ եւ սպասէ:

Ռուս-թրքական դիւանագիտական նենգ խաղերը կը շարունակուէին: Սուլթան Համիտի համար հաճելի չէր որ հայոց կաթողիկոսը ցարին պաշտպանութեան դիմէր եւ իր ներքին գործերուն փորձէր միջամուխ դարձնել զայն, իսկ ռուսական դիւանագիտութիւնն ալ չէր ցանկար հայկական հարցին պատճառով սուլթանին սիրտը պղտորել:

Հայրիկ ստիպուած եղաւ Նոր Նախիջեւան մնալ եւ սպասել ռուսական կառավարութեան կարգադրութեան:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)