Լեարդը Եւ Լեարդի Քաղցկեղ

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Անցեալին գրած էինք լեարդի կազմախօսութեան  եւ գործունէութեան մասին: Այսօր պիտի խօսինք լեարդի քաղցկեղի մասին` ոչ միայն որպէս բժիշկ, այլ նաեւ` անձնական փորձառութենէ մղուած:

Լաւապէս հասկնալու համար լեարդի քաղցկեղը` նախ անդրադառնալու ենք լեարդի կազմախօսութեան եւ դերակատարութեան:

Լեարդը մարմնի կարեւոր գործարաններէն մէկն է: Ան ամենամեծ գեղձն է մարմնին մէջ եւ ունի մօտաւորապէս 1500-1750 կրամ ծանրութիւն: Չափահասներու մօտ անիկա մարմնի ծանրութեան 2,5 տոկոսը կը կազմէ: Տղամարդոց լեարդը աւելի մեծ է քան կիներունը, իսկ մանուկներու մօտ լեարդը համեմատաբար աւելի մեծ կ՛ըլլայ:

Առողջ լեարդը առջեւէն դիտուած

Լեարդը ունի սրճագոյն-կարմիր գունաւորում: Անիկա կակուղ է եւ առաձգական: Կը գտնուի որովայնին վերի աջ կողմը, ստոծանիին (diaphragm) յատակը եւ կրծոսկրի (sternum) վարի բաժինին ետեւը ու պաշտպանուած է կրծքավանդակի կողոսկրներով (ribs): Կը նմանի 4 երեսներով բուրգի (pyramid) մը, որուն գագաթը ուղղուած է դէպի ձախ կողմ, իսկ յատակը` դէպի աջ կողմ: Գագաթը կը գտնուի ստոծանիին եւ ստամոքսին միջեւ: Յառաջամասի, վերին եւ յետսամասի մակերեսները կը դպչին ստոծանիին:

Լեարդի դիրքը կախեալ է ստոծանիի շարժումներէն, շնչառութեան կշռոյթէն, մարմնի դիրքէն` հորիզոնական` պառկած կամ ուղղահայեաց, ոտքի վիճակէն, իր շուրջը գտնուող այլ օրկաններու իրավիճակէն եւ ձեւէն, ինչպէս նաեւ` ստամոքսի լեցուն կամ պարապ ըլլալէն:

Լեարդը կազմուած է չորս անհաւասար բլթակներէ (lobes): Երկու մեծ` աջ եւ ձախ բլթակներէ եւ երկու պզտիկ բլթակներէ, որոնք կը կոչուին quadate եւ quadrate բլթակներ: Իւրաքանչիւր բլթակ կը ներկայացնէ հազարաւոր պզտիկ բլթակներու (lobules) ամբողջութիւն մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կազմուած է լեարդային բջիջներէ, եւ ուր կ՛արտադրուի մաղձը (bile): Իւրաքանչիւր բլթակ ունի իր ծորանը` մաղձուղին կամ մաղձածորանը (bile duct): Այս ծորանները միանալով` կը կազմեն լեարդի աջ եւ ձախ ծորանները (hepatic ducts): Լեարդին մէջ արտադրուած մաղձը կ՛ուղղուի դէպի այս երկու մաղձուղիները, որոնք կը միանան իրարու լեարդին մէջ եւ կը կազմեն  լեարդի միացեալ մաղձուղին (common hepatic duct), որ ունի 2,5 սմ. երկարութիւն: Ան կ՛ուղղուի դէպի վար եւ կը միանայ լեղուցածորանին (cystic duct) հետ ու կը կազմուի միաձեալ մաղձածորանը (common bile duct), որ իր կարգին զուգահեռաբար կը քալէ  յետստամոքսային գեղձի` շարոյրի (pancreas) ծորանին հետ: Այս երկու ծորանները միանալէ ետք կը բացուին տասներկումատանի աղիքին (duodenum) մէջ:

Լեարդը հարուստ է արիւնով: Ան կը պարունակէ մարմնի արեան 10 տոկոսը: Ամէն վայրկեան լեարդէն դուրս կը մղուի մօտաւորապէս 1,5 լիթր արիւն: Սաղմնային կեանքի ընթացքին լեարդը ունի արիւնաշինութեան դերակատարութիւն: Ծնունդէն ետք անոր հիմնական դերակատարութիւնն է մասնակցիլ մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակման (metabolism) գործընթացին:

Լեարդի բջիջները ունին կարեւոր յատկութիւն մը: Անոնք դիւրաւ կը վերանորոգուին (regenerate), այսինքն կ՛աճին եւ կը բազմանան: Այս մէկը կը տեսնուի, երբ լեարդը վիրաւորուի, հիւանդանայ, անկէ մաս մը վիրահատուի եւ կամ փոխպատուաստումի գործածուի: Լեարդի մնացեալ առողջ մասը քանի մը ամիսներու ընթացքին կը վերագտնէ իր նախկին բնական չափը եւ ծաւալը: Տեսնուած է, որ լեարդի 70 տոկոսի հատումով իսկ լեարդի մնացեալ բաժինը բաւարար է բնական աշխատանքի համար:

Լեարդը շարունակ կը գործէ եւ ունի շատ կարեւոր պարտականութիւններ: Այս պարտականութիւններուն կարեւորագոյններն են.

  1. Արտադրել օրական 500-600 մլ մաղձ (bile), որ կանաչ-դեղին հեղուկ մըն է, որ կը պարունակէ` ջուր, մաղձային աղեր (bile salts), մաղձային ներկեր ((bile pigments), մաղձաճարպ (cholesterol), լեղուակարմիր (bilirubin) եւ բնասպիտներ (proteins): Մաղձը հասնելով տասներկումատնեայ աղիք` կ՛օժանդակէ մարսողութեան, մասնաւորապէս` կազմալուծելու համար ճարպերը:
  2. Իր մէջ ամբարել քաղցրածինի (glycogen) վերածուած ածխաջրատ (carbohydrate) խաղողաշաքարը (glucose), որ մարսողութեան ընթացքին այլ ածխաջրատներու եւ բնասպիտներու հետ կը հասնի լեարդ` հետագային գործածուելու համար ըստ պահանջի:
  3. Արտադրել զանազան տեսակի խմորիչներ (enzymes) եւ բնասպիտներ, որոնք մեծ դերակատարութիւն ունին մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակումի գործընթացին մէջ եւ արեան լերդացումին (clotting) համար:
  4. Հակակշռել արեան ճարպի, բնասպիտի եւ ածխաջրատներու քանակը:
  5. Արտադրել heparin-ը, որ հակալերդացնող (anticoagulent) մըն է:
  6. Գործել արեան կարմիր գնդիկներու ներկանիւթի (hemoglobin) արտադրութեան վրայ:
  7. Արտադրել բնասպիտներու նախանիւթերը:
  8. Մաքրագործել արիւնը կարգ մը մանրէներէ եւ նիւթերէ, օրինակ` ալքոլէ:
  9. Ամբարել կենսանիւթեր եւ մետաղներ, օրինակ` A, D, K, B12 կենսանիւթերը եւ երկաթը:
  10. Արտադրել մաղձաճարպ. մարմնին ընդհանուր մաղձաճարպին 80 տոկոսը կ՛արտադրուի լեարդին մէջ:
  11. Մարմնին մէջ արտադրուած կարգ մը թափօններ (waste products), որոնք երիկամներէ չեն արտաթորուիր ու կը հասնին լեարդ, մաղձի միջոցով կը հասնին տասներկումատնեայ աղիք, ուրկէ կ՛ուղղուին դէպի հաստ աղիք:
  12. Հակազդել մարմնին մէջ յառաջացած բորբոքումներուն:
  13. Հակակշռել որոշ թոյներ եւ դեղեր:
  14. Արտադրել կարգ մը ներծորոյթներ (hormones) եւ կանոնաւորել անոնց աշխատանքը, օրինակ` արական ներծորոյթը:
  15. Կանոնաւորել շատ մը ներծորոյթներու գործունէութիւնը, օրինակ` վահանագեղձի (thyroid gland) եւ մակերիկամի (adrenal gland) ներծորոյթներու գործունէութիւնը:

Լեարդի կենսական դերակատարութիւնները կը դանդաղին եւ կամ կը դադրին, երբ լեարդը ախտահարուի զանազան տեսակի հիւանդութիւններով:

Լեարդի մասին խօսելու ընթացքին պէտք է խօսինք նաեւ լեղուցի (gall bladder) մասին, որովհետեւ երկուքը առնչուած են իրարու:

Լեղուցը կամ լեղապարկը տանձի ձեւով մկանային պարկանման օրկան մըն է, որ կը ծառայէ մաղձի (bile) կուտակման: Ան ունի մօտաւորապէս 8 սմ երկարութիւն եւ 45 կրամ ծանրութիւն: Լեղուցը կը գտնուի լեարդին յատակը: Ան ունի վիզի նման նեղ վերին բաժին մը եւ լայն պարկանման վարի բաժին մը: Վիզը անմիջական կապակցութեան մէջ է լեարդին հետ:

Լեղուցը կ՛ամբարէ եւ կը խտացնէ լեարդէն եկած մաղձը: Կերակուր ուտելէ ետք եւ կերակրագնդակի (bolus) ստամոքս եւ տասներկումատնեայ աղիք հասնելէ ետք, լեղուցը կը կծկուի եւ կը մղէ իր մէջ կուտակուած մաղձը դէպի լեղուցածորան: Մաղձը կը շարունակէ իր ճամբան եւ խառնուելով շարոյրէն եկած հիւթին հետ` կը հոսի տասներկումատեայ աղիքին մէջ: Լեղուցէն մաղձի արտահոսքը կը զօրանայ, երբ ստամոքս հասած սննդանիւթերը հարուստ են ճարպերով: Կերակուր չուտելու պարագային, այսինքն` ծոմապահութեան ընթացքին, մաղձը կը կուտակուի լեղուցին մէջ:

Մաղձային աղերը տասներկումատնեայ աղիքին մէջ կը գործեն հոն գտնուած ճարպերու վրայ եւ տեղի կ՛ունենայ անոնց տարրալուծումը եւ ներծծումը: Մաղձային ներկերը կը մնան աղիքներուն մէջ: Անոնք չեն ներծծուիր եւ կ՛արտահանուին կղկղանքին (feces) հետ` տալով անոր կանաչ-դեղին գունաւորում մը:

Մաղձը ունի նաեւ երկրորդական պարտականութիւն մը: Ասիկա լեարդին մէջ կը նպաստէ թոյներու, մանրէներու (bacteria) եւ ժահրերու (virus) մաքրագործումին: Մաղձին մեծ մասը` մօտաւորապէս 90 տոկոսը, կը ներծծուի բարակ աղիքին մէջ եւ կը վերադառնայ լեարդ: Այս գործողութիւնը կը պատահի օրական 10-12 անգամ:

Մաղձի անբաւարարութեամբ տեղի կ՛ունենայ ճարպերու անմարսողութիւն եւ, հետեւաբար, կը պատճառէ կրթալ, փքուածութիւն եւ  A, D, E, K  կենսանիւթերու անբաւարարութիւն:

Այժմ խօսինք լեարդի ուռերու եւ քաղցկեղի մասին:

Լեարդի հիւանդութիւններու շարքին են լեարդային զանազան տեսակի ուռերը, որոնց դասակարգումը եղած է հետեւեալ ձեւով.

Ա. Անվտանգ-լաւորակ ուռեր (benign masses),

Բ. Վատորակ-չարաղէտ ուռեր (malignant masses-cancer),

Ա. Լաւորակ ուռերէն կարելի է յիշել հետեւեալները.

  1. Արիւնա-անօթային ուռ (hemangioma).- Ասիկա կը յառաջանայ լեարդի երակներու անբնական ծաւալումով, որ կը սկսի սաղմային կեանքի առաջին ամիսներուն: Ժողովուրդին 10 տոկոսը կ՛ունենայ այս ուռը: Անիկա վնասակար ուռ մը չէ եւ ոչ մէկ ախտանշան կը յառաջացնէ ու դարմանումի չի կարօտիր: Հազուադէպօրէն ան կրնայ արտառոց կերպով ծաւալիլ եւ կամ անակնկալօրէն պայթիլ-բացուիլ ու արիւնահոսութիւն պատճառել: Այս պարագաներուն անիկա պէտք է վիրահատուի:
  2. Գեղձային ուռուցք (adenoma).- Ասիկա առաւելաբար կիներուն կը պատահի: Ոչ մէկ ախտանշան կը յառաջացնէ եւ դարմանումի չի կարօտիր: Շատ քիչ պարագաներու անիկա քաղցկեղի կրնայ վերածուիլ:
  3. Տեղական գերծաւալած ուռ` նոտ (localized nodular hyperplasia).- Լեարդի բնական բջիջներու խմբաւորումով կը կազմուի այս ուռը: Անիկա անվնաս է եւ ընդհանրապէս ախտապատճառներով չի ներկայանար:

Բ. Վատորակ-չարաղէտ ուռերը կրնան ըլլալ`  լեարդային հիմնական-առաջնային (primary) եւ երկրորդական- տեղաշարժուած (secondary-metastatic):

Լեարդի հիմնական-առաջնային քաղցկեղներն են.

  1. Լեարդաբջիջային քաղցկեղ (hepatocellularcarcinoma).- Այս ուռը կազմուած է լեարդի այլափոխուած բջիջներու խմբաւորումով. այլ խօսքով, լեարդի բնական բջիջները այլափոխումով կը վերածուին քաղցկեղային բջիջներու, որոնք կը մեծնան եւ կը ծաւալին ու կը յայտնուին տարբեր չափերով` որպէս լեարդային տեղայնական (localized) մէկ ուռ եւ կամ մէկէ աւելի ուռեր:
  2. Մաղձածորանային (մաղձուղի) քաղցկեղ (cholangiocarcinoma).- Այս ուռը կը կազմուի լեարդի աջ, ձախ եւ միացեալ մաղձուղիներուն մէջ, ինչպէս նաեւ` միացեալ մաղձածորանին մէջ: Ուստի ան կրնայ յայտնուիլ որպէս ներլեարդային ուռ եւ կամ արտալեարդային ուռ: Այս ուռը կը կազմաւորուի մաղձուղիի առողջ բջիջներու այլափոխումով: Սկզբնական շրջանին անիկա կ՛ըլլայ շատ պզտիկ եւ ոչ մէկ ախտանշան կ՛ունենայ, սակայն տարիներու ընթացքին մեծնալով` կը խցէ մաղձուղին ու կը սկսին երեւիլ ախտանշանները:

Լեարդ, լեղուց, շարոյր եւ մաղձածորանի քաղցկեղ

  1. Լեարդապլասթոմա (hepatoblastoma).- Այս քաղցկեղը մանկական քաղցկեղ է: Ան կը կազմաւորուի մանուկին կեանքի առաջին երեք տարիներու ընթացքին: Անիկա առաւելաբար կը յայտնուի տղոց քով:

Լեարդը կը մաքրէ մարմնի բոլոր բաժիններէն իրեն հասած արիւնը: Ուստի արեան միջոցով խլիրդի զանազան տեսակներ մարմնի տարբեր օրկաններէն կը հասնին լեարդ եւ կը տեղաւորուին անոր մէջ ու կը սկսին ծաւալիլ: Այս տեսակ քաղցկեղները  կը կոչուին երկրորդական եւ կամ տեղաշարժուած (secondary-metastatic tumors): Լեարդի  երկրորդական-տեղաշարժուած քաղցկեղները 30 անգամ աւելի յաճախականութեամբ կը պատահին, քան` առաջնային-հիմնական քաղցկեղները:

Լեարդի հիմնական քաղցկեղներուն բուն պատճառը որոշ չէ: Սակայն անոնք առաւելաբար կը պատահին այն անհատներուն, որոնք կը տառապին լեարդի մնայուն հիւանդութիւններէ, լեարդի ժահրային բորբոքումներէ` B եւ C լեարդաբորբէ (hepatitis B-C),  երկաթագունախտէ (hemochromatosis), լեարդաթորշումէ (cirrhosis), ալքոլամոլութենէ, գիրութենէ եւ ծխախոտի գործածութենէ:

Լեարդաթորշում

Մաղձածորանի բորբոքումը համարուած է մաղձածորանի քաղցկեղի յառաջացման պատճառներէն մէկը: Մաղձուղիի բորբոքումով անոր պատերը կը կարծրանան եւ կը սպիանան:  Կը կարծուի, որ անոնց կարծրացումով եւ սպիացումով մաղձուղիի բջիջները կ՛այլափոխուին քաղցկեղային բջիջներու:

Մաղձուղիի ընդոծին անբնական կազմաւորումը եւ լեարդի մակաբոծային (parasitic) հիւանդութիւնը նոյնպէս նկատուած են  մաղձածորանի քաղցկեղի յառաջացման պատճառներ: Լեարդի այս մակաբուծային հիւանդութիւնը առաւելաբար կը պատահի հեռաւոր Ասիոյ երկիրներուն մէջ հում ձուկի սպառումի պատճառով:

Լեարդի հիմնական եւ երկրորդական քաղցկեղները սկզբնաւորութեան ոչ մէկ ախտանշան կու տան, սակայն տարիներու ընթացքին  անոնց ծաւալումով  կը սկսին երեւիլ բացայայտ ախտանշանները` ախորժակի նուազում, մարմնական տկարացում, ծանրութեան կորուստ-նիհարութիւն, փորի ցաւ, դեղնախտ (jaundice), կղկղանքի սպիտակութիւն, մէզի թուխ գունաւորում, մարմնական ընդհանուր քերուըտուք եւ փորաջրակալում (ascitis).

Լեարդի հիմնական-առաջնային յառաջացած քաղցկեղները արգելք կը դառնան լեարդի բնական գործունէութեան, եւ ուրեմն տեղի կ՛ունենայ լեարդի ձախողութիւն:

Լեարդի հիմնական-առաջնային յառաջացած քաղցկեղները կը տեղաշարժուին եւ կը տարածուին մարմնի տարբեր օրկաններ ու կը ստեղծեն զանազան տեսակի բարդութիւններ:

Լեարդի վատորակ ուռերուն ախտաճանաչումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցներով` պարզ Ք-ճառագայթային նկարում, համակարգչային շերտագրական նկարում (CT scan), անդրձայնային նկարում (ultrasound), մագնիսարձագանգային նկարում (MRI), ներդիտումային յետընթաց մաղձածորանի նկարում (endoscopic retrograde cholangiography), լեարդի կասկածելի ուռէն կենսահերձում (biopsy) կատարելով եւ արեան որոշ քննութիւններով, որոնք կը փաստարկեն լեարդի աբնական գործունէութիւնը եւ տկարացում-ձախողութիւնը:

Լեարդի հիմնական եւ երկրորդական քաղցկեղներու  դարմանումը կը կատարուի նկատի ունենալով անոնց` չափը, վայրը, ծաւալումը, տարածումը, դասակարգումը եւ  աստիճանաւորումը:

Պզտիկ ուռերը կը դարմանուին ամբողջութեամբ` առանց ոչ մէկ հետք ձգելու: Այս պարագային կը կատարուի վիրահատում, այսինքն քաղցկեղային ուռը կը վիրահատուի մասնակի լեարդավիրահատումով միատեղ:  Մեծ եւ յառաջացած ուռերուն համար կը կիրարկուին վիրահատում, Ք ճառագայթային դարմանում եւ քիմիադարմանում: Որպէս դարմանամիջոց կը կատարուի նաեւ լեարդի փոխպատուաստում:

Լեարդի քաղցկեղի հետեւանքները ընդհանրապէս վատ են:

Լեարդի քաղցկեղը կարելի է մասամբ կանխարգիլել հետեւեալ միջոցներով` զգուշանալ B եւ  C լեարդաբորբ ունենալէ, ալքոլ չգործածել, լեարդի մնայուն երկարատեւ բորբոքում եւ հիւանդութիւն չունենալ, ծխախոտ չգործածել: Սակայն տեսնուած են լեարդի քաղցկեղ ունեցողներ ալ, որոնք վերոյիշեալ ենթադրեալ  քաղցկեղապատճառները չեն ունեցած:

Մոնրէալ, 20 սեպտեմբեր 2019  

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)