Եղանակի Հակիրճ Տեսութիւն Գ. Վիճակագրութիւն Եւ Մնացորդաց

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Մօտ երեք տարի առաջ երկու «երեւութաբանական» ակնարկներ գրած էի լիբանանահայ թատրոնի ներկայացուցած ընդհանուր պատկերին շուրջ: Ուսանելի է պարբերաբար նման «վիճակացոյց» պատրաստել, մանաւանդ որ Պէյրութ կը յաւակնի ըլլալ սփիւռքի մշակութային սիրտը:

Վիճակագրական.- Այստեղ զանց պիտի առնեմ մանկական թատրոնը եւ մենաթատրոնը: Առաջինին անդրադարձած եմ մօտիկ անցեալին, իսկ երկրորդը իւրայատուկ սեռ է, ուրեմն եւ արժանի` առանձին ակնարկի: Լիբանանի մէջ կը գործեն աւելի քան ութ հայկական թատերախումբեր եւ շուրջ 10 բեմադրիչ: Այս ի հարկէ իրապաշտ չէ` նկատի առած թատերասէր հանդիսատեսին թիւը, որ հազիւ թէ հասնի հազարի: Իրադարձութիւնը զուգահեռ է վարժարաններու եւ այլ  ազգային կառոյցներու ընթացքին:

Երեք տարիներու ընթացքին երեքական ելոյթ յաջողած են ունենալ միայն այն թատերախումբերը, որոնք հովանաւորուած են համեմատաբար մեծ կազմակերպութեան մը կողմէ: Լիբանանէն դուրս ապրող ընթերցողին համար կը թուեմ. «Երուանդ Օտեան», «Վահրամ Փափազեան» եւ «Գասպար Իփէկեան»: Վերջինը ունի նաեւ իր «Արեգ» պատանեկան` նախապատրաստական բաժինը, որ նոյնպէս ունեցաւ երեք ելոյթ: Շա՛տ բարի:

Անհաւատալի իրողութիւն է, որ իրենց հիմնադիր-բեմադրիչներու անհատական միջոցներով երկուքական ելոյթ կարողացած են ունենալ «Թէաթրոն» (բեմադրիչ` Սուրէն Խտըշեան),  «Բեմ 2000» (բեմ. Վարդան Մկրտիչեան) եւ «Մհեր Մկրտչեան» (բեմ. Յարութ Գնդունի) թատերախումբերը: Այս երեւոյթը աչքառու է, որովհետեւ կ՛ենթադրէ շատ մեծ ու բազմապիսի զոհողութիւն:

Տոմսերը ընդհանրապէս կը գնեմ թատրոնի մուտքին: Անցեալ երեք տարիներուն հազիւ թէ նկատած եմ 3-4 այլ անձեր,  որոնք տոմսի փոխարժէքը կը վճարեն: Պատասխանատուներ յաճախ անյարմար կացութեան կը մատնուին, երբ հարկ ըլլայ իմ տուած դրամանիշի եւ տոմսերու գինի տարբերութիւնը վերադարձնել: Այդ կը նշանակէ, որ տոմսի սպառումը չի կատարուիր կիշէի միջոցով, կը նշանակէ, որ ներկաներուն մեծամասնութիւնը հաւանաբար «հրաւիրեալներ» են:  Տոմս սպառելու համար թատերախումբերը, ցաւօք, կը պարտաւորուին դիմել կողմնակի միջոցներու: Այս հարցին շուրջ ցանկալի է հաւաստի տուեալներու վրայ հիմնուած ուսումնասիրութիւն կատարել: Բայց հազիւ թէ կարելի ըլլայ կազմակերպել այնպիսի վիճակագրութիւն, որ ընդունելի է բոլոր քաղաքական կազմակերպութիւններու, միութիւններու եւ նոյնիսկ անհատ բեմադրիչներու կողմէ:

Ներկայացուած 15 գործերու ինն օտար են, վեցը` հայկական: Օտար հեղինակներն են` Նիլ Սայմըն (երկու), հայր ու որդի Գունիներ (երկու), Իփսեն, Ակաթա Քրիսթի, Արթըր Միլըր, Ռեմոն Ժպարա, եւ անգլիացի անորոշ հեղինակ մը, որուն կատակերգութիւնը Վ. Մկրտիչեան վերանուանած էր «Սառնարան, դրամ, փախլաւա»: Հայ հեղինակներն են` Յակոբ Պարոնեան, Արա Արծրունի, Վաչէ Ատրունի (երեք) եւ Վարդան Մկրտիչեան: Օտար հեղինակներու համեմատութիւնն է  9/15, կամ`  60 տոկոս:

Սեռ.- Ելոյթները, ըստ սեռի, հետեւեալ պատկերը կը ներկայացնեն. կատակերգութիւն` 9, տրամա` 4, եւ անհեթեթ` 2: Կատակերգութիւններու համեմատութիւնն է կրկին  9/15, կամ` կրկին 60 տոկոս:

Այս տոկոսները հիմնուած են պարզապէս թատրերգութեան վերնագիրներու թիւին վրայ: Տեղեակ չեմ ելոյթներու եւ հանդիսատեսի ընդհանուր թիւերէն: Եթէ նոյն չափանիշը գործածենք մշակոյթի ներկայ Վատիկան` նիւեորքեան Պրոտուէյի, ապա ըստ Սամուէլ Ֆրենշ հեղինակաւոր ընկերութեան տուեալներուն, եթէ կատակերգական բոլոր սեռերու վերնագիրները գումարենք, կը ստանանք մօտաւորապէս 62 տոկոս: Այս չափանիշով մեր եւ Պրոտուէյի հանդիսատեսներուն նախասիրութիւնները նման են: Նմանութիւնը, սակայն, կը կանգնի այդտեղ: Պրոտուէյի յաջող ելոյթները առհասարակ հոյածախս երաժշտական «շօ»-եր են` ուղղուած զբօսաշրջիկներու շահաբեր շուկային, մինչդեռ վերը յիշուած ելոյթներէն լոկ մէկը (Պարոնեանի «Քաղաքավարութեան վնասներու» համադրութիւն) երաժշտախառն էր եւ ուղղուած` դէպի մեր փոքրիկ ածուին:

Բոլոր ելոյթներու բեմադրիչներն ու պատասխանատուները, առանց բացառութեան, կը յայտարարեն, որ նիւթը առնուած է առօրեայէն: Այս վերածուած է իմաստէ պարպուած պարտադիր կարգախօսի: Անցեալ երեք տարիներուն մեր առօրեային առնչուելու միակ անկեղծ փորձը Վարդան Մկրտիչեանի «Հարիւր տարի ետք կամուրջի տակ» թատրերգութիւնն էր, որուն անդրադարձած եմ:

Պատկերը քիչ մը աւելի ամբողջական դարձնելու համար հակիրճ ակնարկ մը կ՛ուզեմ ուղղել այն հեղինակ-բեմադրիչներուն, որոնց գործերուն ընդհանրապէս չեմ անդրադարձած անցեալ երեք տարիներուն:

Վաչէ Ատրունիի գործերը յայտարարուած յաւակնութիւնը ունին «ուղղորդուած ըլլալու դէպի սփիւռքի գոյավիճակը»(1): Այդ բնորոշումը որոշ չափով հիմնաւորուած էր մօտ երեք տասնամեակ առաջ, «Շրջուն թատերախումբ»-ի շրջանին: Բարի՛, բայց ցաւօք այլեւս այդպէս չէ: Անցեալ երեք տարիներուն Ատրունի բեմադրած է «Խնձորի բոյրը» մելոտրաման, որուն բներգը  կրկնօրինակն է «Ծերունին եւ լեռը» թախծատրամին: Վերջինը մօտիկ անցեալին բեմադրուեցաւ առանց այդ ալ տանջահար Հալէպի մէջ: Երկու գործերուն մէջ ալ կայ խորհրդանշական բոյս մը (խնձոր եւ ձմերուկ): Կայ ծերունի մը, որ կառչած է իր պարտէզին: Կայ յաջորդ սերունդ մը, որ կ՛ուզէ հեռանալ հայկական գիւղէն: Ուրեմն «յոյսը թողնուած է օրօրոցին», իմա` նոր սերունդին:

Լա՛ւ, ենթադրենք, թէ բներգի կրկնութիւնը ընդունելի է: Այժմ հարց կու տամ` ո՞ւր է այս երկուորեակ թատրերգութիւններուն ճանաչողական հարցադրումը: Արեւմտահայաստանի եւ Կիլիկիոյ հայերու ճնշող մեծամասնութիւնը գիւղացի չէ եղած: Քեսապը եւ այժմ ոչ գոյ այլ գիւղեր ներկայացուցչական բնոյթ չունին: Մնձուրիի եւ այլոց աւանդը առնչութիւն չունի ներկայ սփիւռքներու (այո՛, յոգնակի) գոյութենական հարցերուն հետ:

Ատրունիի կատակերգութիւններուն չեմ անդրադառնար, որովհետեւ կրկնութիւններ են: Կրկին ու կրկին կը դիմեն դար մը առաջ սպառած մանրուքներու: Հարուստ փեսացու, փողոցային խաբեբայ  եւ այլն: Ծիծաղ կորզելու յոյսով թատերախումբը կը պարտաւորուի անճոռնի շպար ու հագուկապով բեմ բարձրանալ եւ խեղկատակութիւններ փորձել: Հեղինակը կը դիմէ գռեհիկ լեզուի եւ գօտիէն վար ակնարկներու: Ինչպէս առածը կ՛ըսէ` «Երբ դիտած ես մէկը, դիտած ես բոլորը»: Հտպիտը, որ ներկայ է ամէնուր, առանց որեւէ գործօն դեր ունենալու, կը թուի ըլլալ դադրած հեղինակին հեգնանքը` ուղղուած իր թատրոնին:

Փիեր Շէմմէսեան երեւոյթը.- Կարելի չէ անտեսել անբաղդատելիօրէն ամէնէն հոծ հանդիսատես ունեցող ելոյթներու շարքը` «Պաթալի սերիալ»-ը: Այստեղ ոչ թէ տոմս սպառելու հարց կայ, այլ` տոմս ճարելու: Որքան ինծի ծանօթ է, Շէմմէսեան իր առաջին քայլերը առած է քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն` որպէս դերասան. «Մէկ հարսնցու, երեք փեսացու» (բեմ. Օ. Գանթարճեան,1983), «Պուրճ Համուտ 78+8» եւ «Յակոբ Պարոնեան Պուրճ Համուտի մէջ» ( բեմ. Զ. Եագուպեան,1986-7) եւ «Ամուրիներու միութեան ժողով» (բեմ. Յ. Հելվաճեան, 1988):

1986-ին միացած է «Լը թէաթր տը տի զ՛էօր», աւելի ուշ` «Լէ տիզէօր» (բառախաղ` «Ասողներ») «շանսոնիէ» խումբերուն: Երկրորդը ելոյթներ ունեցած է մինչեւ 2006: Շանսոնիէ ելոյթներուն արմատները կը հասնին մինչեւ միջնադարու շրջուն կատարողները, որոնք կատակ-երգերով կը ձաղկէին իշխանաւորները(2): Ֆրանսայի մէջ 80-ական թուականներու սկիզբը շանսոնիէ խումբերը սկսած են թատրերգութիւններ խաղալ: Այդ հաւանաբար ներշնչած է լիբանանեան տարբերակը: Ի տարբերութիւն միջնադարեան նախատիպերուն, տեղական խումբը երբեք չէ խախտած իշխանութեան սահմանած կարմիր գիծերը:  Պետական այրեր գոհունակ հեռացած են սրահէն: Նման ելոյթներ ծիծաղի ճամբով կը փորձեն անընդունելին ընդունելի դարձնել: Իշխանամէտ են:

Շէմմէսեան այդ շրջանին ձեւաւորած էր «Ըմ Ժորժեթ»-ի կերպարը («Ժորժեթի մայրը», շատ վատ արաբերէն խօսող, տգէտ եւ պարզամիտ հայ կին), զոր անձնապէս վանողական կը գտնէի: Շէմմէսեան շուրջ տասը տարի առաջ սկսաւ ձեւաւորել պուրճհամուտեան կերպար «Պաթալը» (հերոս), որ շատ աւելի լայն ընդունելութիւն գտաւ հայերու մէջ: Համացանցի վրայ հասանելի չորս դրուագները ցոյց կու տան բիւրեղացում: «Տան փեսայ» կեցութեան սահմանադրութիւնը վաւերացուած է: «Իրավիճակ»-ի հետ առնչութիւն չունեցող սրախօսութիւններ` կտրուկ նուազած:

«Պաթալ», ինչպէս` «Ըմ Ժորժեթ», անգրագէտ, «կոտիրտիուուած կէ խօսիի»: Այդ դիտաւորեալ է: Ի բացառեալ Պաթալին, այլ դերակատարներու լեզուն եւ առոգանութիւնը աւելի վատ չեն, քան` կարգ մը հովանաւորուած ելոյթներու բեմական բարբառը: Շէմմէսեան դիրքորոշում ունի վերամբարձ լեզուի եւ մեծ ու բարդ բառերու հանդէպ: Յաճախ թիւրիմացութիւն կը ձեւացնէ եւ կամ կը դիմէ ծիծաշարժ բառախաղերու: Դիրքորոշում ունի նաեւ մերկապարանոց բարոյախօսութեան եւ ատենաբանութեան, կամ իր բառերով` «փիլիսոփայելու» դէմ: Շէմմէսեան կը խուսափի նաեւ բացայայտ գօտիէն վար ակնարկներէ եւ շարժուձեւերէ (իր բառերով` «կապիկութիւն»): Լեզուն եւ շարժուձեւերը նուազ գռեհիկ են, քան` կարգ մը «յարգելի» ելոյթներ: Ակադեմական կրթութիւն չունի, բայց շատ մը յաւակնոտ բեմադրիչներէն աւելի լաւ ըմբռնած է բեմի տրամաբանութիւնը եւ արագ կը զգայ սրահի բազկերակը:

Շէմմէսեան ծոյլ չէ, բայց չի վարանիր կրկնել յաջող կերպարներ: «Պուրճ Համուտ 78+8»-ի մէջ  տեսնուած պրն. Յակոբը այժմ սպիտակած մազերով եւ աւելի հաստ ակնոցներով վերադարձաւ որպէս Պաթալի միլիոնատէր ազգականը: «Պրն. Յակոբ» անունի պահպանումը կը նշանակէ, որ Շէմմէսեան չի փորձեր թաքցնել  կերպարի ծագումնաբանութիւնը: Այդ թերեւս նոյնիսկ յետադարձ մեծարանք է պատերազմի տարիներուն աշխուժացած իւրայատուկ պուրճհամուտեան թատրոնին:

Շէմմէսեանի ելոյթներուն մէջ կը լսուին ձեւափոխուած եւ «բառափոխուած»  հայերէն երգեր, բայց այդ չի նշանակեր, որ անոնք «շանսոնիէ»-ներ են, առնուազն` երկու պատճառներով: Գործնական գետնի վրայ իր անձնակազմը չունի անհրաժեշտ գեղարուեստական մակարդակ եւ հիւմըրի զգացում` ի բացառեալ թերեւս վեթերան Փոլ Մինասեանն է, որ Շէմմէսեանին հին գործընկերն է: Աւելի կարեւոր պատճառը քաղաքական է: Շէմմէսեանին ելոյթները թեթեւ կատակերգութիւններ են, որոնք կը ծառայեն հանդիսատեսը քաղաքական իմաստով «քնացնելու»: Այս իմաստով, յոյժ պահպանողական են, հակայեղափոխական: Աւելի՛ն. Շէմմէսեան չի փորձեր գեղարուեստական ճաշակ զարգացնել, ընդհակառակն, ինք կ՛իջնէ դէպի փողոցի ամենացած մակարդակը, որպէսզի ամէնէն մեծ թիւով հանդիսատես գրաւէ: Այս իմաստով, ի հարկէ այս սեռը վնասակար է: Շէմմէսեան որոշ նմանութիւն ունի Նարեկ Դուրեանի հետ, ո՛չ միայն ֆիզիքապէս: Երկուքն ալ հեղինակ-բեմադրիչ-դերասաններ են, որոնք  իրենց ճարտարութեամբ կրնան պահել անհատական թատերախումբ եւ վարձատրել դերակատարները: Կարելի չէ ուրանալ անոնց անհատական կարողութիւնները: Երկուքին ելոյթներն ալ, սակայն, վնասակար են ընկերային առումով: Երկու թատրոններուն հանդիսատեսները նման են քնաշրջիկներու, որոնք ինքնագոհ ժպիտով կը քալեն անդունդի եզրին:

Զարմանալի խորհուրդ մեծ.- Տուեալ շրջանին ներկայացուած թատրերգութիւններէն վեցը ունին ընկերային ասք: Այս կը համապատասխանէ 40 տոկոսի, ինչ որ գոնէ շատ բարձր է` բաղդատած ելոյթներու` արեւմտեան կողմն աշխարհի: Շա՛տ բարի: Ելոյթները` ժամանակագրական կարգով.

– «Բեմ 2000»,  «Հարիւր տարի վերջ կամուրջին տակ», Վարդան Մկրտիչեան,

– «Գասպար Իփէկեան», «Զրադաշտը դարձաւ շուն», Ռեմոն Ժպարա,

– «Երուանդ Օտեան», «Խնձորի բուրմունքը», Վաչէ Ատրունի,

– «Գասպար Իփէկեան», «Ժողովուրդի թշնամին», Իփսեն,

– «Գասպար Իփէկեան», «Կոնտոլեզիա, իմ սէր», Արա Արծրունի,

– «Թէաթրոն», «Կամուրջէն դիտուած», Արթըր Միլըր:

Այս դրական երեւոյթ է` անկախ ելոյթներու գեղարուեստական մակարդակէն: Կը նկատենք նաեւ, որ հեղինակներուն կէսը հայեր են: Այս նոյնպէս դրական է, տուն կրնայ տալ լաւատեսութեան: Կը նկատենք նաեւ, որ  «Բեմ 2000» եւ «Թէաթրոն» անհատական թատերախումբեր են: Այդ տուն կրնայ տալ յաւելեալ լաւատեսութեան: Բոլոր վեց ելոյթներուն առանձին անդրադարձած եմ:

Հուսկ բանք.- Թատրոնը էն գլխէն քաղաքական երեւոյթ է: Վայր մը, ուր ազատ մարդիկ հաւաքաբար կը մտածեն հաւաքականութեան գոյութենական հարցերու շուրջ: Իսկ հռոմէական (եւ ոչ միայն) կրկէսը իշխանութեան կողմէ հովանաւորուած  միջոցառում էր` ուղղուած հպատակները յիմարացնելու: Այս կամ այն պատրուակով թատրոնը կրկէսի վերածելը աններելի մեղսակցութիւն է: Թատրոնը առօրեան մոռնալու վայր չէ՛: Ընդհակառակն: Առօրեայէն փախուստը կարելի է իրագործել ալքոլով, խոտ ծխելով, թղթախաղով եւ բազմաթիւ այլ  միջոցներով:

Սխալ է նաեւ հանդիսատես որսալու նպատակով դիմել անիմաստ խեղկատակութեան: Պէտք չէ մրցիլ գռեհիկ թատրոնին հետ, այդ ոչ միայն վնասակար է, այլեւ ի սկզբանէ դատապարտուած է անփառունակ պարտութեան: Կարելի է օրինակներ տալ շատ մօտիկ անցեալէն: Հարկ է ոչ թէ նմանակել, այլ` ուսումնասիրել Շէմմէսեանի (եւ հայրենիքի մէջ Նարեկ Դուրեանի) յաջողութեան գաղտնիքները եւ հասնիլ գործնական եզրակացութիւններու:

Պատերազմի տարիներուն փորձեր եղած են ստեղծելու ժողովրդական թատրոն: Գրեթէ անկարելի էր, սակայն, նման թատերախումբեր երկար ժամանակ պահել: Անկախ բեմադրիչներ թերեւս յաջողին որոշ ելոյթներու համար հովանաւոր ճարել, բայց այդ բաւարար չէ թատերախումբ պահելու: Հայկական ֆոնտեր, ինչպէս «Կիւլպէնկեան», եւ այլ մեծ հաստատութիւններ կրնան առանց մեծ դժուարութեան քանի մը հազար տոլար տրամադրել, որպէսզի բեմադրիչները կարենան կեդրոնանալ գեղարուեստական հարցերու վրայ:

Կ՛իմանանք, որ յառաջիկայ թատերաշրջանին անհատ բարերարներ պիտի հոգան ցուցադրական մեծ «շօ» ելոյթի մը ծախսերը: Կը մնայ ստուգել, թէ գեղարուեստական-բարոյական ինչպիսի՛ փոխհատուցում պիտի ենթադրէ նման հովանաւորում:

20 օգ. 2019

 

1.- Վ. Ատրունի, «Իմ բոլոր գրական գործերը ուղղորդուած են դէպի սփիւռքի գոյավիճակը», ՌԱԿ Մամուլ, 26 յունիս 2017:

2.- «Միջնադարեան թատրոնը Հայաստանի մէջ»,  «Ազդակ» բացառիկ, Նոր տարի,  2018:

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (1)
  • Հրաչ Պարսումեան 2 weeks

    Վաչէ Բրուտեանէն հետևեալճշդումը ստացայ․- “Փիեռ Շամմասեանը առաջին անգամ հայկական թատրոնի բեմ բարձրացաւ 1979ին, Զօհրապ Եագուպեանի բեմադրած քաղաքական-ընկերային «սաթայր» «Պուրճ Համուտ 78»ին մէջ. հեղինակ՝ Սարգիս Սարգիսեան (տպարան Սարգիս… ֆութպոլիստ, բռնցքամարտիկ, պատմուածքներ գրող… «Բագին»ի մէջ ալ հրատարակուած է)։ Այդ փիեսը բեմադրուեցաւ 32 անգամ՝ բերնէ բերան լեցուն սրահի մէջ (Տէր Մելգոնեան)։ “