50 Տարի Առաջ (25 Սեպտեմբեր 1969)

Մտաւորականը Եւ Թատրոնը

Թատերական շարժումի սաղմնաւորումը սկսած է այն օրէն, երբ մտաւորական դասը ուզած է գեղարուեստական անմիջական եւ ազդու ձեւով մը իր մտածումները փոխանցել հանրութեան: Թատրոնի ներկայութիւնը մեծ օժանդակութիւն բերած է յունա-հռոմէական մշակոյթին զարգացման, ու ժամանակակից պատմաբաններու կողմէ թատրոնը կոչուած է «ուրիշ արուեստներ սնուցանող մայր»:

Ժամանակի ընթացքին ա՛յն աստիճան կարեւորութիւն ստացաւ թատրոնը, որ սկսելով Էսքիլէսէն, Սոֆոկլէսէն մինչեւ Վերածնունդի շրջանի թատերագիրները, բոլորն ալ նախընտրեցին իրե՛նք բեմադրել իրենց գրած թատրերգութիւնները` լաւագոյն ձեւով բեմին փոխանցելու համար թատրերգութեան փիլիսոփայութիւնը:

Հայ թատրոնի առաջին շարժումները սկսած են Քրիստոսէ հարիւրամեակ մը առաջ` ազնուականներու սեղմ շրջանակներէ ներս: Սակայն միջին դարուն թատրոնը սկսած է մտնել հայ հասարակութենէն ներս, ու թատրոններ հաստատուած են Տիգրանակերտի, Արտաշատի եւ Եդեսիոյ մէջ:

Հայ թատրոնը երկար ատեն սնանած է կրօնական նիւթերով: 1668-ին հեռաւոր Լեհաստանի Լվով քաղաքին մէջ խաղցուած է «Մարտիրոսութիւն սրբոյն Հռիփսիմէի» ողբերգութիւնը: Նոյն շարժումը եղած է նաեւ հայկական միւս գաղթօճախներու մէջ, որովհետեւ օրուան ղեկավարները համոզուած են, որ պետականութենէ զուրկ հայ հաւաքականութեան համար, եկեղեցիին եւ դպրոցին կողքին, կենսական էր նաեւ թատրոնը` իբրեւ ազգապահպանման միջոց: Այս ուղղութեամբ մեծ գործ կատարած են նաեւ Վենետիկի Մխիթարեան հայրերը` իրենց դպրոցներէն ներս զարկ տալով թատրոնին:

19-րդ դարու սկիզբներուն կրօնական նիւթերը սկսան աստիճանաբար իրենց տեղը զիջիլ հայրենասիրական նիւթերուն: Հայ ազգային ինքնուրոյն թատրոնի մը պահանջը ա՛յն աստիճան կենսական դարձաւ օրուան պատասխանատուներուն, որ գրեթէ ամբողջ հայ մտաւորականութիւնը, արուեստագէտներն ու հարուստ դասը` գրչով, խօսքով ու նիւթական զոհողութիւններով մասնակցեցան թատերական շարժումին: Ճիշդ է, որ հայ թատրերգութեան որեւէ արժէքաւոր ու մնայուն գործ չտրուեցաւ այդ շրջանին, բայց այդ շարժումով հայ անհատին մէջ սկսաւ կազմաւորուիլ ազգային վերածնունդի գաղափարը:

Ահա այս մթնոլորտին մէջ էր, որ Խաչատուր Աբովեան գրեց իր «Վէրք Հայաստանի»-ն: Անոր գործը զգալիօրէն կառուցուած է թատերական շունչով մը, ուր տիպարները շատ նման են թատրերգութեան մը պահանջները լրացնող տիպարին: Բազմաթիւ տեսարաններ, ինչպէս` Աղասիի սպաննուիլն ու թաղումը, թագուհիին ազատիլն ու բերդի տեսարանը, գրուած են թատերական կառոյցով:

Խ. Աբովեան իր աշակերտութեան շրջանին իսկ հետաքրքրուած էր թատրոնով ու գրած` երկու թատրերգութիւններ: 1840-ին, ընկերայինն ու ազգասիրականը միատեղ տալու նպատակով, Աբովեան գրեց «Ֆիոդորա կամ որդիական սէր» թատերախաղը, ուր, հայրենասիրական ոգիի կողքին, կար նաեւ յարգանքն ու պատկառանքը` դէպի ծնողները:

Սակայն Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի» վէպը աւելի մեծ օժանդակութիւն է բերած հայ թատրոնի զարգացման, քան` իր այն գործերը, որոնք գրուած էին թատրերգութեան ձեւին տակ: Պերճ Պռօշեան, նշմարելով «Վէրք Հայաստանի» վէպի բեմական յատկութիւնները, թատերախաղի վերածեց Աղասիի վերաբերեալ հատուածը եւ «Աղասի» խորագրով ներկայացուց հանրութեան: 1895-ին Սարդարեան եւս թատրերգութեան վերածեց Խ. Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»-ն եւ հրատարակեց «Ասլան Բալասի» խորագրով:

Աբովեան ունի նաեւ թատրերգութիւն մը` «Ադելիադա ֆոն Վուլֆինգէն» անունով, որուն թեման ըմբոստութիւնն է խաչակիրներու դէմ, որոնք աւելի բարբարոս են, քան` հեթանոսները: Այս թատերախաղով Աբովեան աշխատած է հայ հասարակութիւնը ձերբազատել կրօնական մոլեռանդութենէ ու բերել դէպի ազգայնականութիւն:

Ճիշդ է, որ Սունդուկեան եւ Շիրվանզադէ եղան նոր շրջանի մեր առաջին թատերագիրները, սակայն ազգային վերածնող թատրերգութեան հիմքը, ոգին ներշնչումը եղաւ Խաչատուր Աբովեան:

1859-1860 թուականներուն Մոսկուայի հայ ուսանողները հիմնեցին թատերախումբ մը: Միքայէլ Նալպանտեան եւ Ստեփանոս Նազարեան, զգալով գործին կարեւորութիւնը, մամուլով թիկունք կանգնեցան նոր շարժումին: Անոնք իրենց յօդուածներով յանձնարարեցին թատերասէրներուն չտարուիլ «ֆրանսիացոց հասարակութեան մարմնի բարոյական նեխութենէն», այլ` աշխատանքը տանիլ ազգային ու ընկերային մտահոգութիւններով:

Նոյն թուականներուն Թիֆլիսի մէջ Պերճ Պռօշեան կը կազմէ թատերախումբ մը ու գործի սկսելէ առաջ կը դիմէ Թիֆլիսի քաղաքային խորհուրդի անդամ Գրիգոր Իզմիրեանին: Պռօշեան եւ Իզմիրեան կ՛որոշեն «ազգային մտահոգութիւններով մօտենալ թատրոնին» ու կը ձեռնարկեն Պատկանեանի «Շուշանիկ» թատերախաղին: Պատկանեան-Պռօշեան հակամարտութեան մը պատճառով ներկայացումը տեղի չ՛ունենար, եւ Պռօշեան կը ձեռնարկէ Խ. Գալֆայեանի «Արշակ Բ.» ողբերգութեան:

Ռաֆայէլ Պատկանեան եղած է ազգային թատրոնի ջատագովը` Նախիջեւանի մէջ: Կազմակերպած է Պետրոս Ադամեանի շրջապտոյտները: «Մեղու Հայաստանի» պարբերաթերթին միջոցով հանրութիւնը կապած է թատրոնին` շեշտելով թատրոնին դաստիարակչական եւ ազգօգուտ յատկութիւնները:

Պարսկահայ շրջանակներէ ներս Րաֆֆի բերած է իր մասնակցութիւնը ազգային թատրոնին: Մեծ վիպասանը իր ընդվզումը յայտնած է այն մտաւորականներուն դէմ, որոնք «մատների արանքով են նայում» թատրոնին: Իր յօդուածներով թատերասէրներու ուշադրութեան յանձնած է թատրոնի միջոցով ընկերային եւ ազգային նիւթերու ներածման կարեւորութիւնը հասարակութենէն ներս:

Աբովեան, Նալպանտեան, Նազարեան, Պատկանեան, Րաֆֆի եւ ուրիշ մտաւորականներ, թատրոնը համարելով զանգուածներու դաստիարակութեան ու անոնց մշակութային զարգացման ամենակարեւոր ազդակներէն մէկը, բերած են իրենց գործօն մասնակցութիւնը, քաջալերած են ազգային թատրոնը, ու այդ ճամբով ծառայած` ազգապահպանման գործին:

Այսօր լիբանանահայ կեանքը կ՛ապրի այն բոլոր մտահոգութիւնները, որոնք ունէին 1800-ական թուականներու ռուսահայ, կովկասահայ, թրքահայ ու իրանահայ գաղթօճախները:

Լիբանանահայ մտաւորականութիւնը դժբախտաբար շատ մակերեսային ձեւով մօտեցած է թատրոնին ու կարծէք չի գիտակցիր անոր ընկերային-դաստիարակչական կարեւորութեան եւ ազգապահպանման ազդու միջոց մը ըլլալու իրականութեան: 1950-էն առաջ, եթէ յանձին Լ. Շանթի, Գ. Իփէկեանի եւ Ն. Աղբալեանի ունէինք թատրոնով մտահոգ մտաւորականութիւն մը, ապա 1950-էն ետք ոչ մէկ մտաւորական որեւէ ձեւով իր մասնակցութիւնը բերած է լիբանանահայ թատրոնին:

Լիբանանահայ թատրոնի դանդաղ յառաջդիմելուն պատճառներուն մէջ, թատերական շրջանակներու կողքին, իր պատասխանատուութիւնը ունի նաեւ լիբանանահայ մտաւորականութիւնը:

ԱՐԱ ԱՐԾՐՈՒՆԻ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)