Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Ընտրեալ Կաթողիկոս Խրիմեան Հայրիկի
Ուղեւորութիւնը Եւ Ժամանումը Սուրբ Էջմիածին

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Սուրբ Էջմիածին

Ամենայն հայոց ընտրեալ կաթողիկոս Խրիմեան Հայրիկ Երուսաղէմէն ճամբայ ելլելէ ետք, 1893 օգոստոսին հասած էր Վիեննա:

Վիեննայի մէջ պաշտօնական ընդունելութիւններէ եւ այցելութիւններէ ետք Հայրիկ ճամբայ ելաւ դէպի Ռուսական կայսրութեան սահման եւ հասաւ Օտեսա, ուր տեղի ունեցաւ պետական պաշտօնական եւ ժողովրդային ընդունելութիւն: Ռուսիոյ տարբեր քաղաքներէ հաւաքուած հայեր բարի գալուստ մաղթեցին Հայրիկի:

Օտեսայէն ճամբան շարունակելով Հայրիկ 26 օգոստոս 1893-ին հասաւ Պաթում, ուր ժողովրդային ընդունելութեան արժանացաւ: Ի յիշատակ այդ պատմական օրուան` քաղաքին նորակառոյց վարժարանը «Խրիմեան» կոչուեցաւ:

Ռուսաստան հաստատուած վասպուրականցի պանդուխտներու ներկայացուցիչ Ստեփան Մալխասեան, ներկայանալով Հայրիկի ըսաւ.

«Որչափ աւելի մեծ պիտի լինի սրտի բերկրանքը Վասպուրականի հայերի, որոնք պարծանքով տեսնում են այսօր իւրեանց վեհ հայրենակցին, իւրեանց սիրած եւ պաշտած Հայրիկին, որ գալիս է իւր Արծուի թեւերը Մասեաց բարձունքին սփռելու ընդհանուր հայութեան վերայ եւ նորան հովանաւորելու: Դուք, Հայրիկ, Վասպուրականի ծնունդ էք, դուք Հայաստանի զաւակ, նորա օդով ու ջրով սնած, նորա արեւով մեծացած, այնտեղ էք ճանաչել հայրենիք եւ ժողովուրդ, այնտեղ էք շինել ձեր առաջին բոյնն ու ձագեր մեծացրել, այնտեղից առաջին անգամ հնչեց հայոց ականջներին Վասպուրական վեհ Արծուիդ գգուող ու սթափեցնող ձայնը:… Վասպուրականի այն հայերը, որոնք պանդխտել են Թիֆլիսում, սուրբ են պահում ձեր կտակն, Հայրիկ, եւ անեղծանելի դրոշմել են ձեր անունն ու գործերն իրենց սրտերում:… Նոքա իմ միջոցով իրանց սրտեռանդն շնորհաւորութիւնն յղում են ձեզ: Ողջունում են Հայրիկիդ Վանից եւ Այգեստանից: Վարագայ մենաստանից եւ Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետից, ողջունում են  Վասպուրականի ու Տարօնի հողից ու ջրից, աւերակներից ու շիրիմներից»:

Պաթումէն մինչեւ Թիֆլիս, երկաթուղիի կայարանները խռնուած էին Հայրիկը դիմաւորող բազմութիւններով:

***

Թիֆլիսի Սուրբ Գէորգ եկեղեցին

Հայրիկ ժողովրդային հանդէսներով ու ցոյցերով ժամանեց Թիֆլիս: Երկաթուղիի կայարանէն մինչեւ Սուրբ Գէորգ առաջնորդանիստ եկեղեցին հարիւր հազարաւոր ժողովուրդ խռնուած էր: Պետական պատուոյ պահակագունդը կ՛ուղեկցէր հայրապետական շքերթին, որուն կը հետեւէին հարիւրաւոր կառքեր:

Ոստիկանութիւնը դժուարութեամբ կը փորձէր կարգ ու կանոն պահպանել:

Ռուսական բանակի զօրավարներ, պետական բարձրաստիճան պաշտօնատարներ, վրացի իշխաններ եւ Թիֆլիսի քաղաքապետութեան պաշտօնէութիւնը իր ամբողջ կազմով դիմաւորեցին հայոց ընտրեալ հայրապետը:

Բարի գալուստի խօսքը ռուսերէնով արտասանեց փոխ քաղաքապետ Պօղոս Ալեքսանդրեան Իզմայիլեանց, զոր հայերէնի թարգմանեց Խորէն եպիսկոպոս Ստեփանէ:

Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ կանոնական աղօթքէ ետք Հայրիկ շնորհակալութիւն յայտնեց իրեն ցոյց տրուած ընդունելութեան համար:

Այնուհետեւ հայ, ռուս եւ վրացի պատգամաւորութիւնները առանձնաբար ներկայացան Հայրիկի եւ բարի գալուստ մաղթեցին:

Յետոյ Հայրիկի մօտեցան պանդուխտ վանեցիներ եւ մշեցիներ, աջը համբուրեցին, յուզուեցան ու արտասուեցին: Հայրիկ ինք եւս յուզուեցաւ եւ քաջալերանքի ու մխիթարութեան խօսքեր ուղղեց անոնց:

Հայրիկ սեպտեմբեր 3-ին պաշտօնապէս այցելեց Կովկասի փոխարքայ Սերգէյ Շերեմեթիեւի եւ հանդիսաւոր արարողութեամբ ստացաւ կայսերական հրովարտակը, շքանշանները եւ ադամանդեայ խաչը:

Առաջնորդարան վերադառնալէն ետք Հայրիկ ընդունեց փոխարքային փոխադարձ այցելութիւնը:

Հայրիկ իր պաշտօնական խօսքը փոխանցեց Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ, ուր ըսաւ.

«Գիտենք ամէնքս ալ, որ աշխարհիս վերայ հրաբխային լեռներ կան. այդ հրաբխային լեռներ երբեմն երբեմն լաւա դուրս ժայթքելով կը յիշեցնեն մարդկանց իրենց գոյութիւն: Այսպէս Իտալիայի Վեզուվ հրաբխային լեառը. բայց կան այնպիսի հրաբուխներ էլ, որոնք հանգած են. այդպէս մեր Մասիսն ալ ատենօք կը գործէր, այժմ անոր բերան գոցուած է: Ես էլ ատենօք մի հրաբխային բլրակ էի, հիմա բերանս փակուած է, թէեւ հրաբուխը չի հանգիր: Գլխովս շատ բաներ անցեր են, փորձուեր եմ, խոհեմ դարձեր եմ, բնութիւնն այդ կ՛ընէ, ժամանակը, զանազան հանգամանքներ:… Սիրելի ժողովուրդ, անցան այն օրէն, երբ ես ձեզ տեսայ, 33 տարի, այն ատեն ես ձեզ ներկայացայ Խրիմեան Հայրիկ, իսկ այժմ իբրեւ ամենայն հայոց կաթուղիկոս. սակայն Հայրիկ չի փոխուեր. նա միշտ նոյն մնացեր է եւ կը մնայ. այսօր կաթուղիկոս եմ, վաղը դարձեալ Հայրիկ:… Իմ խորին շնորհակալութիւնն էլ կը յայտնեմ ձեզ, որ դուք այնքան սիրով ընդունեցիք ինձ, բայց կը խնդրեմ, որ մէյ մ՛ալ չընէք, շատ չափազանցութիւններ եղան»:

***

Հայրիկ սեպտեմբեր 6-ին իր շքախումբով, շոգեկառքով ճամբայ ելաւ դէպի Երեւան:

Աղստաֆա կայարանին մէջ Գանձակի եւ շրջակայքի հայ եւ թուրք ժողովուրդը դիմաւորեց Հայրիկը:

Հանգստանալէ եւ ճաշելէ ետք Հայրիկ վեց ձիանի կառքով, իսկ շքախումբն ալ եօթը կառքերով եւ վեց հարիւր հայ եւ թուրք ձիաւորներով ճամբայ ելան եւ Ղազախէն, Ուզուն Թալայէն, Քարվանսարայէն ու Թարսաչայէն անցնելով հասան Դիլիջան:

Ամէնուրեք, հայ եւ թուրք գիւղացիներ աղ ու հացով կը դիմաւորէին Հայրիկը:

Դիլիջանէն ճամբայ ելլելով Հայրիկ եւ շքախումբը հասան Սեւանայ լիճի ափերը եւ ուղղուեցան դէպի Նոր Բայազիդ:

Ռուսական Ելենովա գիւղի մուտքին հսկայ կամար մը բարձրացուած էր «Ցնծա՛ Հայրիկ, ի վեհն Սիւնիք» գրութեամբ: Երեկոյեան Ելենովայի մէջ լուսավառութիւն կատարուեցաւ: Ժողովուրդի խնդրանքով Հայրիկ հոն գիշերեց: Մինչեւ առաւօտ գիւղացիք երգեցին ու պարեցին:

Սեպտեմբեր 9-ի առաւօտուն հայրապետական հսկայ շքախումբը Ելենովայէն ճամբայ ելաւ դէպի Երեւան:

Ախտա գիւղի մուտքին ժողովուրդը եկեղեցական թափօրով եւ աղ ու հացով դիմաւորեց Հայրիկը:

Սուխոյ Ֆանտանի ռուսական գիւղի բնակիչները մեղրով ու հացով դիմաւորեցին հայոց կաթողիկոսը:

***

Կաթողիկոսական տեղապահ Երեմեա եպիսկոպոս, Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեան, Արիստակէս եպիսկոպոս Դաւթեան, Վահան եւ Ներսէս վարդապետներ եւ տասնեակ հազարաւոր ժողովուրդ Էյլար գիւղի մուտքին հաւաքուած կը սպասէին:

Հայրապետական հանդիսաւոր թափօրը սեպտեմբեր 10-ին հասաւ Էյլար: Անվերջ ծափերն ու կեցցէները կը թնդացնէին օդը:

Քանաքեռի բնակիչները դպրոցի դրան առջեւ հաւաքուած, եկեղեցական թափօրով եւ աշակերտներու երգերով դիմաւորեցին Հայրիկը:

Հսկայ թափօրը ժամը 12:00-ին մտաւ Երեւան կառքերու ծայրը չէր երեւեր: Ձիաւորներուն թիւը կը հասնէր քանի մը հարիւրի: Քանաքեռէն բազմութիւններ կը վազէին կարճ ճանապարհով, որ շուտ հասնին քաղաք եւ մասնակցին փառահեղ ընդունելութեան:

Քանաքեռի զառիվարէն թափօրը մտաւ Երեւանի այգեստանը, ուր կառքերը նշանի մը վրայ կանգ առին:

Երեւանի քաղաքապետ Բարսեղ Գեղամեան եւ աւագանին դիմաւորեցին վեհափառը եւ աղ ու հացով ողջունեցին անոր շնորհաբեր մուտքը իրենց քաղաքը:

Երեւանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին

Կառքերը շարժելով հասան քաղաքին կեդրոնը: Աստաֆեան (այժմ` Աբովեան) երկար փողոցին վրայ, մինչեւ Սուրբ Սարգիս եկեղեցի եւ առաջնորդարանի դուռը դալար խոտ ցանուած էր: Թուրքեր իրենց պարտէզներուն պատերը եւ դուռերը խաղողի ողկոյզներով եւ ծաղիկներու փունջերով զարդարած էին:

Ականատես Մեսրովբ վարդապետ Տէր Մովսիսեանց կը յուշագրէ. «Վեհափառին խնդրեցին կառքից իջնել եւ ոտով գնալ տաճար (Սուրբ Սարգիս եկեղեցի): Բազմաթիւ զինուորներ էին շարուած ճանապարհին կարգը պահպանելու` բայց ի զուր. մի՞թէ հնար կար բազմագլխեան հասարակութեան բան հասկացնել: Տփխիսի ճնշումներից աւելի սաստիկը այստեղ էր. բայց փորձուած էինք. մեծ շրջան կազմեցինք ձեռք ձեռքի տուած եւ այդպիսով կարելի եղաւ վեհափառին աւելի հանգիստ առաջնորդել դէպի տաճար: Երեկոյեան տեղի ունեցաւ ամենափայլուն հրավառութիւն. լուսաւորուած էր յաղթական կամարը, առաջնորդարանի ճանապարհը, բակը, պատշգամը, բայց իսկական տեսնելու արժանի հրախաղութիւնը պատրաստուել էր Հրազդան գետի ձախ ափի Դալմի կոչուած այգիներում եւ նրանցից վերեւ եղող լեռների եւ բլուրների վրայ»:

Երեւանի նահանգապետ Ալեքսանդր ֆրեզէ, եւ հայ, ռուս ու թուրք պաշտօնական ու ժողովրդային պատուիրակութիւններ ներկայացան Հայրիկի եւ բարի գալուստ մաղթեցին:

Երեկոյեան ամբողջ Երեւանը խրախճանքի մէջ էր. ամէն կողմ հրավառութիւն կը կատարուէր եւ քաղաքը լոյսերու մէջ կը ծփար:

Կիրակի, 12 սեպտեմբերի առաւօտուն, Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ հանդիսաւոր պատարագ մատուցուեցաւ: Խօսք առնելով Հայրիկ ըսաւ.

«Սիրելի ժողովուրդ, միտք չունիմ քարոզ խօսելու. միայն թէ շնորհակալութիւնս պիտի յայտնեմ Երեւանի ժողովրդեան, որ այնքան մեծ պատրաստութիւններ էր տեսեր իմ ընդունելութեան համար: Այն ժամէն երբ Երեւան ողջունեցի, երբ հայոց Մասիս ողջունեցի, շարունակ կեցցէներ լսելով սկսեցի մտածել, թէ Աստուած ինչքան պարտականութիւն դրեր է վրաս: Ես կը մտածեմ ոչ միայն Ռուսիոյ հայոց համար, այլեւ Թուրքիոյ. Մեծ Հայաստանի հայերու վիճակը ինձ շատ կը զբաղեցնէ»:

Հայրիկ խօսքը եզրափակեց. «Երեւանցի՛ք, շատ պատուեցիք, աղէկ սիրեցիք Հայրիկը, բայց աղէկ մ՛ալ ճմլեցիք»:

Յաւարտ սուրբ պատարագի պաշտօնական ճաշկերոյթ տրուեցաւ:

Հայրիկ բաժակ առաջարկեց հայ ժողովուրդի կենացը. «Ժողովուրդն միշտ անմահ է… ժողովուրդն անմահութիւն է, միշտ կը մնայ: Կեցցէ ժողովուրդ: … Ամէն բան ժողովուրդի աշխատանքն է. այս հացը օրհնեալ տանտիկին թոնրի մէջ եփած է եւ բերուած սեղանը: Դիլիջանի սարին գլուխ պառաւ մը տեսայ, որ աղ ու հաց ներկայացուց մեզ, Հայրի՛կ, ասաց, օրհնի՛ր մեր թոնրի կրակ, որ չմարի, օրհնի՛ր մեր հաց, որ չպակսի. ըսի, մայրի՛կ, կ՛օրհնեմ զքո հաց ու թոնրի կրակ, որ չմարի, կ՛օրհնեմ եւ զտանտիկին, որ վառ պահի կրակը. ըսաւ. կե՛ր ու օրհնիր մեզ, մի՛ մոռնար այս հաց, Հայաստանի լաւաշ է: Հայրիկ կրնա՞յ մոռնալ` ո՛չ, բնաւ: Վերջապէս բոլոր բարիքներ որ մենք կը վայելենք մշակ ժողովրդի քրտանց վաստակ է: Ես ալ մշակ ժողովրդի հայրն եմ: Ուստի խմենք այս բաժակը մշակ ժողովրդի կենացը: Կեցցէ՛ մշակ ժողովուրդն»:

***

Հայրապետական շքախումբը Երեւանէն ճամբայ ելաւ դէպի Սուրբ Էջմիածին:

Վաղարշապատի եւ շրջակայ գիւղերու ժողովուրդը լեցուած էր Էջմիածին:

Ժողովրդական հսկայ թափօր մը, աղ ու հացով, թմբուկով ու սրինգով եւ հարիւրաւոր ձիաւորներով Զուարթնոցի բլրակներուն վրայ դիմաւորեց Հայրիկը: Ձիաւորները իրենց ձիերը կը խաղցնէին եւ նիզակներ կը ճօճէին: Հռիփսիմէի եւ Շողակաթի վանքերու զանգերը անընդհատ կը ղօղանջէին: Ձիաւորները երբեմն առաջ կ՛անցնէին, երբեմն ալ կանգ կ՛առնէին եւ կեցցէներ կը կանչէին:

Վաղարշապատի մուտքին փառահեղ յաղթակամար մը շինուած էր երեք գմբէթներով: Շրջանակի վրայ խոշոր տառերով գրուած էր. «Կեցցէ հայոց Հայրիկ»: Կամարին վրայ կանգնած էին սպիտակ հագուստ հագած երկու աղջնակներ, ձեռքերնին ծաղկեայ փունջեր բռնած:

Մարդկային ծովածաւալ հեղեղը կը շարունակուէր, եւ նորանոր բազմութիւններ կը հասնէին Ալեքսանդրապոլէն եւ հեռաւոր գիւղերէ:

Ոստիկաններ մեծ դժուարութեամբ վեհափառի կառքին համար ճամբայ կը բանային:

Սուրբ Էջմիածնի զանգերը կը ղօղանջէին եւ միաբաններ ու դպիրներ շարականներ երգելով ընդառաջ կու գային:

Վանքի դարպասէն ներս մտնելէն ետք թափօրը յառաջացաւ դէպի մայր տաճար: Կանոնական աղօթքէն ետք Հայրիկ բազմեցաւ հայրապետական գահին վրայ:

Գիշերը վանքի եւ Ճեմարանի բակերուն մէջ հրավառութիւն կատարուեցաւ: Գիւղական թմբուկի եւ սրինգի, աշուղներու սազերու, երգի ու ցնծութեան ձայները շարունակուեցան մինչեւ առաւօտ:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)