Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Հայրիկի Կաթողիկոսական Ընտրութեան Վաւերացումը Ալեքսանդր Գ. Ցարին Կողմէ Եւ Երուսաղէմէն Ուղեւորութիւնը Դէպի Էջմիածին

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Խրիմեան Հայրիկի կաթողիկոս ընտրութիւնը` 5 մայիս 1892¬ին, դժգոհութիւն եւ մտահոգութիւն պատճառեց սուլթան Համիտի: Հայրիկ համազգային հեղինակութիւն էր, Ռուսական կայսրութեան սահմաններէն ներս ազատ գործունէութեան հնարաւորութիւն պիտի ունենար, կրնար հակաթրքական գործունէութիւն ծաւալել եւ յեղափոխական շարժումներ հրահրել: Հետեւաբար սուլթանը որոշեց օսմանեան հպատակութենէն չարձակել զայն:

Ռուսական պետական շրջանակներ մէկ կողմէ մտահոգ էին, որ Խրիմեան Կովկաս գալով կրնար հայկական ազգայնական շարժումներ հրահրել, բայց միւս կողմէ, իբրեւ համահայկական հեղինակութիւն, կրնար ռուսական դիւանագիտութեան կողմէ օգտագործուիլ` Օսմանեան կայսրութեան հետ քաղաքական սակարկութիւններու հեռանկարով:

Կաթողիկոսական ընտրութենէն ետք տեղապահ Երեմիա եպիսկոպոս հեռագիր ուղարկեց Երուսաղէմ` Հայրիկի, ուր կ՛ըսէր. «Էջմիածնի ընտրողական ժողովը միաձայն ընտրեց ձեզ կաթողիկոսական գահի կանդիդատ»:

Հայրիկ պատասխանեց ըսելով. «Յայտնեմ զիմ սրտագին շնորհակալիքս, ի լեռնէն Սիօնի ողջունեմ զձեզ եւ զհամայն միաբան եղբարս»:

Այնուհետեւ Էջմիածին պաշտօնապէս ընտրութեան արդիւնքը փոխանցեց ռուսական կառավարութեան եւ դիմեց Ալեքսանդր Գ. կայսեր, հաստատելու Խրիմեանի ընտրութիւնը:

Ռուսական կառավարութիւնը սկսաւ տեղեկութիւններ հաւաքել Խրիմեանի մասին, ստուգելու համար թէ ան քաղաքական ի՞նչ հայեացքներ ունի, ի՞նչ ծրագիրներ կը հետապնդէ, ռուսական քաղաքականութեան համակի՞ր է, եւ արդեօ՞ք Ռուսական կայսրութեան սահմաններէն ներս քաղաքական նպատակներ պիտի հետապնդէ:

Երուսաղէմի մէջ Ռուսիոյ հիւպատոս Արսենիեւ եւ Կոստանդին Կամսարական Սուրբ Յակոբայ վանք այցելելով շնորհաւորեցին Հայրիկը եւ յոյս յայտնեցին որ ցարը շուտով կը հաստատէ ընտրութիւնը: Կամսարական Եղիշէ վարդապետ Չիլինկիրեանին ըսաւ. «Ռուսաց կառավարութիւնը ամէն կերպ կը ջանայ ուսումնասիրել Խրիմեանի հայեացքներն ու նպատակները, վասնզի անոր մասին շատ աննպաստ եւ նենգամիտ լուրեր հաղորդուած են պալատին, որ կը կարծէ թէ Հայրիկը ռուսատեաց է»:

Վերջապէս, մէկ տարուան ձգձգումէ ետք, 3 յունիս 1893-ին, ամենայն ռուսաց ինքնակալ օգոստափառ Ալեքսանդր Գ. կայսր յատուկ հրավարտակով հաստատեց Հայրիկի ընտրութիւնը, ըսելով. «Թող յայտնի ըլլայ բովանդակ հայ ազգին, թէ անսալով անոր միահամուռ ցանկութեան, որ հանդիսաւոր կերպով յայտնուած է Էջմիածնի մէջ, 1892 թուականի մայիսի հինգին, մենք կը հաստատենք հայ լուսաւորչական արքեպիսկոպոս Մկրտիչի Էջմիածնի պատրիարք եւ կաթողիկոս ամենայն հայոց ընտրութիւնը»:

* * *

Ալեքսանդր Գ. ցարի հրովարտակի հրապարակումէն ետք Պոլսոյ մէջ Ռուսիոյ դեսպան Նելիտով հինգ հազար ռուբլի ուղարկեց Երուսաղէմ` հիւպատոս Արսենիեւի, թելադրելով զայն Խրիմեանի փոխանցել ռուսական պետութեան կողմէ իբրեւ ճանապարհածախս մինչեւ Ռուսիոյ սահմանը եւ կաթողիկոսին յայտնել, որ ռուսական սահման մտնելէն ետք եւս հինգ հազար ռուբլի պիտի ստանայ մինչեւ Էջմիածին ճամբորդելու համար:

Հիւպատոսը վանք այցելելով Հայրիկի յանձնեց հինգ հազար ռուբլիի համազօր 675 օսմանեան ոսկի:

Դրամը յանձնելէն ետք հիւպատոսը ըսաւ, որ Էջմիածինէն ճամբայ ելած են եւ Երուսաղէմ  պիտի գան հայրապետական հրաւիրակները` նախագահութեամբ Արիստակէս եպիսկոպոս Սեդրակեանի:

Էջմիածինէն եւս հեռագիր հասաւ, ուր կ՛ըսուէր որ հրաւիրակները ճամբայ ելած են:

Սուրբ Յակոբայ մայրավանքի տնօրէն ժողովը որոշեց պատրիարքարանը իբրեւ բնակավայր յատկացնել կաթողիկոս Հայրիկին եւ իբրեւ թարգման անոր տրամադրութեան տակ դնել Եղիշէ վարդապետ Չիլինկիրեանը:

Հիւպատոս Արսենիեւ պաշտօնական այցելութիւն տուաւ Հայրիկի, անոր յանձնեց ռուսական հպատակութեան անցագիրը եւ ըսաւ. «Ռուսական հիւպատոսարանը եւ անոր ամբողջ պաշտօնէութիւնը, ինչպէս նաեւ ռուսական հաստատութիւնները նորին վեհափառութիւն կաթողիկոսի տրամադրութեան տակ դրուած են»:

Հայրիկ Յարութիւն պատրիարքին հետ փոխադարձ պաշտօնական այցելութիւն տուաւ ռուսական հիւպատոսարան եւ արտակարգ պատիւներու արժանացաւ:

* * *

Թրիէսթ

Ռուսական կառավարութիւնը, Կովկասի փոխարքային միջոցով Էջմիածնի սինոտին յայտնեց, որ Խրիմեան կաթողիկոսի Երուսաղէմէն Էջմիածին ճամբորդութիւնը հետեւեալ ուղեգիծով պիտի ընթանայ.- Երուսաղէմ, Աղեքսանդրիա, Թրիէսթ, Վիեննա, Օտեսա, Պաթում, Թիֆլիս, Երեւան եւ Էջմիածին:

Արիստակէս եպիսկոպոս Սեդրակեան

Էջմիածնի միաբանութեան կողմէ յատուկ պատգամաւոր¬հրաւիրակները` Արիստակէս եպիսկոպոս Սեդրակեան, Սարգիս եպիսկոպոս Տէր Գասպարեան, Եփրեմ աբեղայ Սուքիասեան եւ Մեսրովբ աբեղայ Տէր Մովսիսեան, 21 յունիս 1893¬ին Էջմիածինէն ճամբայ ելան դէպի Երուսաղէմ: Պոլիս հասնելէն ետք անոնց միացան Սիմէոն եպիսկոպոս Սէֆէրեան, Համբարձում Առաքելեան եւ Իվան Խաչատուրեանց, եւ ճամբայ ելան դէպի Երուսաղէմ:

Երուսաղէմի հայոց մայրավանքի միաբանութիւնը Յոպպէի մէջ պաշտօնապէս դիմաւորեց հայրապետական պատգամաւորութիւնը:

Մայրավանք հասնելէն ետք հրաւիրակները մեծաշուք հանդէսով ներկայացան Հայրիկի, կաթողիկոսական քօղը, խաչն ու գաւազանը յանձնեցին եւ պաշտօնապէս զայն Էջմիածին հրաւիրեցին:

* * *

Հայրիկ օգոստոս 1¬ին Սուրբ Յակոբայ մայր տաճարին մէջ հայրապետական անդրանիկ պատարագը մատուցեց եւ տուաւ հրաժեշտի իր քարոզը:

«Այսօր քարոզ պիտի խօսիմ ձեզ. մնաք բարեաւ պիտի ըսեմ: Իրաւ մարմինս տկար է, բայց հոգիս յօժար. փառք քեզ Աստուած:

«… Յանկարծ միտքս կու գայ 1854 թուականը, երբ կը պանդխտէի ի Պոլիս, շատ մի կրած նեղութեանս մէջ միշտ փառք կու տայի Աստուծոյ. այն միջոցներուն եղբայրս մեռաւ, ներքին ու արտաքին վշտեր տեղացին վրաս, որոնց համբերեցի ու կրկնեցի ¬ Փառք քեզ Աստուած: Աղթամարայ կղզոյն մէջ վարդապետ ձեռնադրուեցայ եւ ինձ համար հալածանքն սկսաւ այն օրէն, Աղթամարէն Վան, անտի ի Պոլիս քշուեցայ, Վանէն ի Մուշ: Մշեցիք աւելի խենթ են, զիս մինչեւ ի Բիւզանդիոն քշեցին: … Վերջին անգամ մի քանի տարիներ Պոլսոյ մէջ ինկած մնացի, ուր ըսին թէ երկրին դէմ յանցանք գործեր եմ, յեղափոխական եմ, ուստի Պոլսէն ալ գլորեցին մինչեւ Ձիթենեաց լեռը, ուր Մակարի մատուռին մէջ դադար առի: Օրհնեալ լինի այդ մատուռը, ուրկէ կաթուղիկոս դուրս կ՛ելնեմ. ով կ՛ուզէ կաթուղիկոս լինի, թող գայ Մակարայ մատուռն ապաստանի: Առաջին անգամ քառասուն տարի առաջ Յովհաննէս պատրիարքի օրով եկայ Սուրբ քաղաքը եւ այն ատեն Հրաւիրակ երկրին Աւետեաց գրեցի, այս անգամ որ երկրորդ գալուստս է, աշխատեցայ եւ նոր յաւելուածներով կրկին տպագրել տուի, բայց այս երեք տարուայ ընթացքին մէջ Վարագայ վանքի միաբան երկու պատուական վարդապետներ թաղեցի այստեղ: Մին Ղեւոնդ վարդապետ, որ յիշատակաց դպիր էր, բոլոր Հայաստան հետիոտն շրջելով` զուրկ ամէն տեսակ մխիթարութենէ, հնադարեայ կենդանի աւերակաց մէջ կը յուսար իւր սրտին սփոփանք գտնել, ամէն դէպք ու իրողութիւն, բոլոր գիւղերու բարք ու սովորութիւնք յուշատետրին մէջ արձանագրելով եւ անտիպ յիշատակարաններու եւ տարեգրութեանց հաւաքածոյք թղթով ահագին դէզ մի ձեւացնեն: Երկրորդն էր Մեսրոպ վարդապետ, որ երկար ժամանակ Վարագայ վանքի տնտեսն էր: Շատ վախեցայ, որ այդ վարդապետներ զիս եւս կը տանին իրենց հետ, որովհետեւ ես բերած էի զիրենք աստ. մանաւանդ անցեալ տարի բաւական ծանր հիւանդութիւն մի եկաւ վրաս եւ մահուան մօտեցուց զիս:… Կ՛աղօթէի, որ ապրիմ, քանզի պարտք ունէի, բայց պարտքս կաթուղիկոս լինել չէր, չէի աղօթեր, որ երկար ապրիմ կաթուղիկոս լինիմ, այլ ապրիմ, որպէսզի գրեմ, պարտքս գրել էր միշտ, զի շատ բան ունէի գրելիք: Մտքէս բնաւ երբեք չանցածը, մինչեւ իսկ բոլոր կենացս եւ երազիս մէջ չտեսածս եկաւ այս ծերացեալ գլխուս. ի՞նչ կարող եմ ընել, դարձեալ կը կրկնեմ փառք քեզ Աստուած:

«Այժմ տխուր է անձն իմ, Սուրբ Սիոնի լեռնէն պիտի բաժանուիմ: Այս սուրբ սեղանի վրայ վերջին պատարագը կը մատուցանեմ ու մի քանի օրէն կը մեկնինք ի Սուրբ Էջմիածին, որոյ սեղանի վրայ զիս օծելու համար տասներկու եպիսկոպոսներ իրենց բութերով պիտի ճնշեն գլուխս. բայց այս գլուխս շատ ճնշուելու գլուխ չէ, այլ ծերացած գլուխ է:… Պէտք է մեկնիմք Սիոնի ստորոտէն, պէտք է բարձրանամք Մասեաց գագաթը:… Իմ մէջ երկու սէր իրարմէ բուռն իրարու հետ կը կռուին: Խաչի սէրը հայրենիքի սիրուն հետ: Եկեղեցին կը կոչէ` հնազանդիր վերջնոյն:… Է՜հ չերկարցնեմ, դառնամ իմ պարտաւորութեան: Ամենապատիւ սրբազան պատրիարքէն սկսեալ, սրբազան եպիսկոպոսաց, վարդապետ եղբարց, սարկաւագաց եւ առհասարակ ամէնէն ալ շնորհակալ եմ. ամէնքն ալ իբրեւ Հայրիկ պատուեցին զիս:… Խօսքս վերջացնեմ. զիս մի՛ մոռնաք, Սուրբ Յակոբայ միաբաններ: Ես ալ զձեզ երբեք չպիտի մոռնամ: Այսուհետեւ խնամութիւն պիտի ընենք սրբազան պատրիարքին հետ. երբեմն նա մէկ երկու վարդապետներ կը ղրկէ Սուրբ Էջմիածին, եւ երբեմն ալ ես կը ղրկեմ ի Սուրբ Երուսաղէմ եւ այսպէս մեր մէջ միշտ անխզելի կը մնայ սիրոյ կապը»:

* * *

Իբրեւ թարգման Խրիմեան Հայրիկի տրամադրութեան տակ դրուած Եղիշէ վարդապետ մայրավանքի տնօրէն ժողովի որոշումով կառավարութեան, հիւպատոսներուն, յունաց եւ լատինաց պատրիարքներուն, ֆրանչիսքեան միաբանութեան, ղպտիներու, ասորիներու եւ հապէշներու տեսուչներուն եւ եւրոպական կրօնական հաստատութիւններուն պաշտօնապէս փոխանցեց, որ 3 օգոստոս 1893-ին հայոց ընտրեալ կաթողիկոսը Երուսաղէմէն ճամբայ պիտի ելլէ դէպի Էջմիածին:

Օգոստոս 3-ի կէսօրին մայրավանքի զանգերը երկար կը ղօղանջէին: Ամէն ազգէ խուռներամ բազմութիւն եւ պետական պատուոյ պահակախումբը կը սպասէին: Խրիմեան Հայրիկ ժողովուրդի եւ հոգեւորականութեան հրաժեշտի եւ բարի ճանապարհի աղաղակներուն տակ պատրիարքարանէն ելաւ եւ կառք բարձրացաւ:

Նոյն պահուն Երուսաղէմի հայութեան անունով աղջնակ մը մօտենալով ծաղկեփունջ մը նուիրեց Հայրիկի եւ արտասանեց.

«Արարատեան աղաւնին, Սիոնի լեռնէն, Ձիթենւոյ շիւղի տեղ ծաղկեայ փունջիկով մաղթէ Հայրիկին բարի ճանապարհ: Ի դիմաց Սաղիմայ հայ օրիորդաց` Սաթենիկ Թորոսեան»:

Հայրապետական հանդիսաւոր թափօրը ճամբայ ելաւ եւ հասաւ երկաթուղիի կայարան, ուր խուռներամ ժողովուրդ հաւաքուած կը սպասէր:

Հայրիկ կառքէն իջնելով շոգեկառք բարձրացաւ:

Ժողովուրդը որոտալից ծափերով եւ կեցցէներով հրաժեշտ տուաւ Հայրիկի:

Շոգեկառքը ճամբայ ելաւ եւ հասաւ Եաֆա: Քաղաքին կառավարիչը եւ Ռուսիոյ, Աւստրիոյ ու Գերմանիոյ հիւպատոսները դիմաւորեցին Հայրիկը:

Հայրապետական շքախումբը աւստրիական Լոյտ ընկերութեան «Էլեքթրա» շոգենաւով օգոստոս 5-ին ճամբայ ելաւ դէպի Աղեքսանդրիա:

Աղեքսանդրիոյ նաւահանգիստին մէջ Հայրիկը դիմաւորեցին Եգիպտոսի խտիւ Աբաս Հիլմիի ներկայացուցիչը, եգիպտահայութեան ներկայացուցիչներ եւ խուռներամ ժողովուրդ: Խտիւական պատուոյ հեծելագունդը պատուի կեցաւ, եւ Հայրիկ վաթսուն կառքերու ուղեկցութեամբ առաջնորդուեցաւ հայոց Սուրբ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին, ապա` առաջնորդարան, ուր տեղի ունեցաւ պաշտօնական ընդունելութիւն:

Յաջորդ օր, օգոստոս 8-ին Սուրբ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցւոյ մէջ պատարագեց Արիստակէս եպիսկոպոս Սեդրակեան, իսկ Հայրիկ իր քարոզին մէջ ըսաւ. «Մեր մայրերը պիտի կրթուին որպէսզի կրթուած զաւակներ պատրաստեն:… Ես կ՛աղօթեմ Սիմէոն ծերունու պէս արժանանամ տեսնել ազգիս փրկութիւն եւ ապա մեռնիլ…»:

Հայրիկ օգոստոս 9-ին պաշտօնական շքախումբով այցելեց խտիւ Աբաս Հիլմիի:

Երեկոյեան առաջնորդարանի բակին մէջ ի պատիւ ընտրեալ հայրապետին պաշտօնական ընթրիք տրուեցաւ եւ հրավառութիւն կատարուեցաւ:

Հայրիկ օգոստոս 10-ին աւստրիական «Թալիա» շոգենաւով ճամբայ ելաւ դէպի Թրիէսթ, ուր դիմաւորութեան եկած էին Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան աբբահայրը, տեղւոյն գաղութի ներկայացուցիչներ, Մանչեսթըրի հովիւ Սուքիաս վարդապետ Պարոնեան եւ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութենէն երկու վարդապետներ:

Վիեննա

Թրիէսթէն շոգեկառքով ճամբայ ելլելով օգոստոս 20-ին Հայրիկ հասաւ Վիեննա, ուր զինք դիմաւորեցին Սուքիաս վարդապետ Պարոնեան, Սահակ վարդապետ Այվատեան, Կարապետ վարդապետ Տէր Մկրտչեան, Գարեգին վարդապետ Յովսէփեան, Օհան քահանայ Մանդակունի, Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան կողմէ հայր Արսէն Այտընեան եւ երկու այլ վարդապետներ, Վիեննայի մէջ Պարսկաստանի դեսպան Նարիման խան Նարիմանեան, Ռուսիոյ դեսպանին խորհրդականը եւ պաշտօնական այլ անձնաւորութիւններ:

Հայրիկ այցելեց Մխիթարեան մայրավանքը եւ այնուհետեւ ալ Աւստրեւհունգարիոյ արտաքին գործոց նախարար կոմս Կիւսթաւ Զիկմունտ Քալնոքիի:

Վիեննա հաւաքուած եւրոպահայ գաղութներու ներկայացուցիչները պաշտօնական ճաշկերոյթ մը տուին ի պատիւ Հայրիկի:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)