Հարսանեկան Արձագանգներ Մուսա Լեռէն Այնճար

ՆԱԹԱԼԻ ՔԵՆՏԻՐՃԵԱՆ

Գործ` Րաֆֆի Անտոնեանի

Խաղաղութիւնը կեանքին գեղեցկութիւնն է, արեւաշողը, իսկ ուրախութիւնը` հաւանաբար ընտանիքին սրբութիւնը եւ զոյգի մը միասնականութիւնը:

Այսօր ժամանակակից հարսանիքները, ըլլան կրօնական կամ աշխարհիկ, ունին ծէսեր եւ  աւանդութիւններ:

Զոյգեր յաճախ բծախնդրութեամբ կը ծրագրեն իրենց հարսանիքը, նկատի կ՛առնեն ընտանեկան աւանդութիւնները եւ հնարաւորութիւն կու տան հիւրերուն հասկնալու, թէ իւրաքանչիւրը ինչ կը նշանակէ:

Բայց երբեմն ընտանեկան ոչ բոլոր աւանդութիւնները մեզի կը ծառայեն այս օրերուն:

Ճշմարիտ է` որոշ հարսանեկան աւանդոյթներ բաւական անտեղի են մեր ժամանակակից կեանքին համար, ոմանք` նոյնիսկ հակաֆեմինիստական, բայց որոշ մաս մըն ալ արդիական կը թուի: Բայց եւ այնպէս արժէ յիշել զանոնք եւ գիտնալ, թէկուզ անոնցմէ որոշ մաս մը այսօր կիրարկելի կը թուին ըլլալ:

Արդարեւ, աւանդական հարսանիքները շատ ամուր կապեր ունին գիւղի հետ, եւ հիմնականին մէջ գիւղական միջավայրին մէջ պահպանուած են մեր աւանդոյթները:

Հայկական հարսանիքները ազգագրական իւրաքանչիւր շրջանի համար ունեցած են յատուկ ծէսեր ու աւանդութիւններ, որոնք ընդհանրապէս կատարուած են աշնան, գիւղատնտեսական աշխատանքներէն ետք:

Մուսա Լերան հարսանիքներն ալ կ՛ըլլային մեծ շուքով.  իրաքանչիւր օր ունէր իր խորհրդաւոր եւ յատուկ ծէսը: Շաբաթ մը առաջ փեսային կողմը օժիտի (գումաշի) կ՛երթային քաղաք` հարսանեկան զգեստներ գնելու:

Հինգշաբթի կը սկսէին կերուխումի կարգադրութիւնները. այդ օր անասունները կը մորթուէին, հարիսայի ցորենը կը լուացուէր եւ կը ծեծուէր:

Ուրբաթ իրիկունը, ընդհանրապէս, հինումի կը յատկացուէր: Մեծ բազմութիւն կը հաւաքուէր, եւ հինումի արարողութիւնը տեղի կ՛ունենար հարսնացուին ազգականներուն եւ ընկերուհիներուն ներկայութեան: Ապա ուրախութիւը կը շարունակուէր փեսացուին տունը մինչեւ լոյս:

Խրախճանքին գիւղին նշանուած տղաքը կը բերուէին եւ պարաններով կը կապուէին տան առջեւի ծառերուն ու փրկագին կը պահանջուէր անոնց նշանածներուն տուներէն: Փրկագինը կ’ըլլար օղի, հաւ կամ երկուքը միասին: Ստացուածը կը գործածուէր երիտասարդական կերուխումին համար:

Հարսանեկան ուրախութիւնները կը սկսէին շաբաթ օր: Սեղանները լեցուն կ՛ըլլային բազմատեսակ կերակուրներով եւ օղիի շիշերով: Առանց թմբուկ-զուռնայի` հարսանիք չէր ըլլար:

Թմբուկի եղանակներուն կ’ընկերանային եւ կը յարմարէին զոյգ մը պարողներ` դէմ դիմաց կեցած, թաշկինակներ իրենց ձեռքին: Կիներուն մէկ մասը խրախճանքի ամենատաք պահերուն զիլ ձայներով զղլայթներ կ’արձակէր: Կարգը կու գար փեսացուն եւ փեսաղբարը սազելուն: Պայման էր, որ սազողները ըլլային երկու նշանուած երիտասարդներ:

Հագուստի իւրաքանչիւր կտոր քանի մը անգամ կը դարձնէին փեսացուին եւ խաչեղբօր գլխուն շուրջ,  ապա կը հագցնէին` «Շնորհաւոր թող ըլլայ» գոչելով: Իսկ երիտասարդները զէնքեր կը կրակէին զղլայթներու ընկերակցութեամբ:

Կարմիր եւ կանաչ թաշկինակներ (քաֆիա) խաչաձեւ կը կապէին փեսացուին եւ փեսաղբօր կուրծքին:

«Խորհուրդ խորին» եւ առիթին յատուկ շարականներ կ’երգուէին քահանային կողմէ, եւ թափօրը ճամբայ կ’ելլէր դէպի խնամիենց տունը` հարսնացուն առնելու եւ եկեղեցի առաջնորդելու: Տան առջեւ ալ պարեր տեղի կ՛ունենային` թմբուկ-զուռնայի ընկերակցութեամբ, եւ հարսնացուն` ձիու վրայ հեծած, եկեղեցի կը տարուէր ս. պսակի խորհուրդին:

Հարսը հօրենական տունէն բաժնուելու ատեն կը պարէր (կու լար). այս միջոցին յատուկ երգ մը կ՛երգուէր:

Երբ հարսանեկան թափօրը եկեղեցի կ՛ուղղուէր, փողոցներէն անցնելու ատեն հարսին գլխուն կը նետէին դրամներ եւ բուռ-բուռ հատիկներ,  որ կը յիշեցնէր Արտաշէս արքայի եւ Սաթենկի հարսանիքը:

Հարսը, երբ տուն հասնէր, անմիջապէս չէին իջեցներ ձիէն, փեսային ծնողքին եւ ազգականներուն կողմէ կը տրուէին արժէքաւոր նուէրներ, որոնք կը կոչուէին զա՜նկըլըք (ասպանդակի նուէր) եւ կ’ըլլային կալուած, ծառեր, դրամ եւ այլն:

Հարսը, երբ ձիէն իջնէր, տան սեմին կը կանգնեցնէին զինք եւ գլխուն բաղարջ մը հաց դնելով` խաչաձեւ կը կտրէին, ապա գունդ մը խմոր կու տային ձեռքը, որպէսզի փակցնէր դրան վրայ. հարսին կը յանձնէին նաեւ ջուրի կաւէ սափոր մը, որ զարնելով շեմի քարինֆ կը փշրէր, եւ ջուրը կը տարածուէր տունէն ներս ու դուրս: Ապա կու տային ձեռքը անուշահամ եւ գեղեցիկ մեծ նուռ մը, որ ուժգնօրէն զարնելով` կը պայթեցնէր, եւ որուն կարմրուկ հատիկները կը ցրուէին տունէն ներս ու բակին մէջ:

Ապա խունկի բոյրով, խինդ ու սիրով հարսը կ՛առաջնորդուէր իր նոր բոյնը:

Այսօր շատ հաճելի է տեսնել, որ կարգ մը սովորութիւններ կը մնան նոյնը` որոշ նորութիւններով եւ փոփոխութիւններով:

Երբ կ՛ապրինք բազմազան մշակոյթներու աշխարհի մը մէջ, առանձնաշնորհումը ունինք նշելու մեր առիթները բազմազան ձեւերով:

Մեզի կը մնայ արժեւորել մեր ինքնութիւնը, ճշդել պատկանելիութիւնը եւ յառաջանալ դէպի նոր տեսլական:

Մշակոյթը, շրջապատը, տարրերը հասկնալը, անոնց պատշաճիլը, զանոնք գերադասելն ու անոնց հետ ապրիլը ընթացք մըն է` շարունակութիւն ըլլալու միտում:

Համատարած համաշխարհայնացումը ոճիր է մշակոյթներու դէմ, կը հարթէ բազմազանութիւնը, եւ եթէ իմաստութիւնը ինքզինք չպարտադրէ, շուտով կրնայ հաստատուիլ անգոյն եւ աննկարագիր միօրինակութիւն:

Ազատագրական պայքարի համար կենսական է մշակոյթը` որպէս ենթահող գիտակցութեան: Ընտրութիւնը մերն է. ինչպէ՞ս կ՛ուզենք ապրիլ` ձուլուելով ու նմանելո՞վ աշխարհին, թէ՞ մեր տեսակը պահելով, որ կ՛օգնէ ամրացնելու մեր հազարամեակներու արմատը ու ապրիլ` ժամանակի հայելիին մէջ տեսնելով մեր նախնիներու հարազատ արտացոլանքը:

80 տարի ետք այս բոլորը մեզի համար յաղթանակ կը թուին ըլլալ:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)