Jorge Luis Borges 120-Յաւերժական Ընթերցողը

Խ. Տ. Ղ.

… որուն մասին ուզեցի գրել իր ծննդեան տարեդարձին օրը` 24 օգոստոս:

Շաբթուան մէջ վերադարձայ իր գրութիւններուն, անոնց ընդմէջէն` պորխեսեան իմ ընթերցումներուս եւ հանդիպումներուս: Էն առաջին ընթերցումը, 1985 թէ 1986, Պէյրութ, իր պատմուածքը` «Միւսը», ֆրանսերէն թարգմանութեամբ, առաջին մօտեցում/յայտնաբերումս Լատինական Ամերիկայի  գրականութեան` Կապրիէլ Կարսիա Մարքեզին եւ Մարիօ Վարկաս Եոսայի հետ: Յետոյ, Պուէնոս Այրես արդէն, փոխադրուելէս քանի մը ամիս անց, Սենթենարիօ հանրային պարտէզի շրջակայքը տօնավաճառին հինցած գիրքերու մէջ գտայ իր պատմուածքներէն եւ բանաստեղծութիւններէն քաղուածքի մը անգլերէն թարգմանութիւնը` The Book of Sand, ուր առաջին պատմուածքը նոյնն էր, այն, որով եւ ծանօթացած էի Պորխեսին: Բայց աւելի տպաւորեց երկրորդը` «Ulrike», եթէ չեմ սխալիր` իր միակ սիրոյ մասին պատմուածքը եւ այս տողը` «I did not make the mistake of asking Ulrike whether she loved me»: Նոյն գրքոյկին մէջ էր նաեւ The Gold of the Tigers խորագրի տակ հաւաքուած իր բանաստեղծութիւններէն փունջ մը` սպաներէն բնագրով եւ անգլերէն թարգմանութեամբ, ինչ որ այդ օրերուն սպաներէն նոր սորվողիս համար առիթը կու տար ե՛ւ «ունկնդրելու» սպաներէնը, ե՛ւ հասկնալու իմաստը տողերու, որոնք, միշտ ենթակայական ընտրութեամբ, կը դրոշմուին յիշողութեան մէջ եւ ատեն-ատեն լուռ կը հնչեն`

«No haber caído/ como otros de mi sangre/ en la batalla./ Ser en la vana noche/ él que cuenta las sílabas.» («Not to have fallen,/ like others  of my lineage,/ cut down in the battle./ To be in the fruitless night/ he who counts the syllables.» -Tankas)

«El nombre de una mujer míe delata./ Me duele una mujer en todo el cuerpo.» («A woman’s name has me in thrall./ A woman’s being afflicts my whole body.» -El amenazado)

«Manuel Flores va a morir./ Eso es moneda corriente;/ morir es una costumbre/ que sabe tener la gente.» («Manuel Flores is doomed to die./ That’s as sure as your money./ Dying is a custom/ well-known to many.» -Milonga de Manuel Flores)

«Soy él que es nadie, él que no fue una espada/ en la guerra. Soy eco, olvido, nada.» («I am no one. I dod not wield a sword/ in battle. I am echo, emptiness, nothing.» -Soy)

Աւելի ուշ պիտի գար իր թերեւս ամէնէն դիւցազներգական բանաստեղծութիւնը` Fundaciցn mվtica de Buenos Aires, եւ այս տողը` «Fue una manzana entera y en mi barrio: en Palermo», Փալերմօ թաղամասի չորս փողոցներու («Guatemala, Serrano, Paraguay, Gurruchaga») խաչմերուկով կազմուած պլոքի մը մասին, որ այնքան մօտ է այս «այնքան յաւիտեան` որքան ջուրն ու օդը» («… tan eterna como el agua y el aire») քաղաքի հայկական հաստատութիւններու կեդրոնավայր Արմենիա փողոցին…

Այն ժամանակ արժանթինեան դիւանագիտական դպրոց յաճախող եւ, միաժամանակ, ինծի հետ միջազգային յարաբերութիւններու մասնագիտութեան մագիստրոսի աստիճանի դասընթացքներուն մասնակցող բարեկամս կ՛ըսէր, որ ամէն գիշեր սովորութիւն ըրած էր Պորխեսէն քանի մը էջ կարդալ քնանալէն առաջ:  Իմ պարագայիս, այն կիսամեակին, երբ համալսարանը միջազգային յարաբերութիւններու տեսութիւն նիւթը պիտի դասաւանդէի, կը վերընթերցէի Պորխեսի «Ալեֆը» անունով պատմուածքը, որ լաւագոյն ներշնչումն էր հասարակական գիտութիւններու տեսութեան էութիւնը բացատրելու համար:

Բայց մեծագոյն անակնկալը եղաւ իր «El tamaրo de mi esperanza» («Յոյսիս տարողութիւնը»)1926¬ի գրութեան վերահրատարակութիւնը 1993¬ին իր այրիին` Մարիա Քոտամային կողմէ: Պորխես իր այդ երիտասարդական տարիներու գրութիւնը մերժած էր վերահրատարակել, չէր խօսած անոր մասին, մինչեւ իսկ ժխտած էր անոր գոյութիւնը, ինչպէս Քոտամա ներածականին մէջ կը գրէ: Այդ տողերուն արթնցուցած հետաքրքրութիւնը արդէն բաւարար էր գիրքը գնելու համար: Պորխես կը մերժէր այդ գրութիւնը` շատ հաւանաբար այն նկատելով շատ «տեղական», մինչեւ իսկ` «ազգայնական», երբ ինք արդէն իր գրութիւններով «տիեզերականացած» էր: Բայց կը կարդաս այդ գրութիւնը, եւ անոր ընդմէջէն, գոնէ ես, տիեզերական ճիգ մը կը տեսնեմ լեզուին ընդմէջէն հաւաքական ինքնութիւն մը կերտելու, Պորխեսի պարագային` արժանթինեան, բայց այնքան հարազատ սփիւռքակերտման այն դիւցազնամարտին, որ արեւմտահայ գրողները մղեցին ու կը մղեն…

Պորխեսեան հանդիպումներ տարիներու ընթացքին, եւ առաջին հերթին` Պուէնոս Այրեսը ինքնին, ապա եւ Ռոզա Մախեանին կատարած հարցազրոյցը, ուր ան կ՛արտայայտուի հայութեան մասին: Պորխեսի մասին դասընթացք մը, որուն աւարտին Քոտաման տուաւ վկայականները, եւ հետը նկարուեցայ: Նոյն այդ Քոտաման,որ Փապլօ Քաչաճեանի դէմ դատ բացաւ 2009-ին` հայ ծագումով երիտասարդ գրողը ամբաստանելով Պորխես կեղծելու յանցանքով եւ դատը կորսնցուց. Քաչաճեան ոչ միայն վերջնականապէս անմեղ հռչակուեցաւ 2017-ին, այլ Արժանթինի Ազգային գրադարանին մէջ գրողներու հաւաքի մը ընթացքին ստացաւ անոնց ամբողջական զօրակցութիւնը: Պորխես, որ ֆութպոլ չէր սիրեր, ահաւոր կը գտնէր մանաւանդ մարզախաղին ընդմէջէն արտայայտուող ազգայնականութիւնը: Պորխես` Փերոնի ոխերիմ թշնամին, որ փերոնականներուն մասին ըսած է` «անուղղայ են» եւ, թերեւս առանց անդրադառնալու, անոնց շատ աւելի հռչակաւոր դարձուցած…

Այս բոլորին մասին կը մտածէի գրել, երբ առաւօտեան ուղղուեցայ տանս մօտ թերթավաճառի կրպակը` գնելու համար Պորխեսի ծննդեան 120¬ակին առիթով լոյս տեսած արժանթինեան թերթերու մշակութային յաւելուածները: Հակառակ իր յառաջացած տարիքին` թերթավաճառը ամէն առաւօտեան ժամը 4¬ին կրպակը կը բանայ, ինչպէս պատմած է ինծի, թերթերը ստանալու համար, մէկ ժամ յետոյ արդէն իր առօրեայ շրջապտոյտն է թաղին մէջ` տակաւին թերթ կարդացողներուն հասցնելու առօրեայ իրենց ընթերցումի բաժինը, իմ պարագայիս` կիրակիները միայն: Տուի այն պարբերականներուն անունները, որոնք կ՛ուզէի գնել, բայց զգացի, որ շարժումները բնական չեն, անբացատրելի շփոթ մը կայ իր պատասխաններուն մէջ: «Կը ներէք,¬ ըսաւ, կռահելով անհասկացողութիւնս, – սուգի մէջ եմ: Երկու օր առաջ կինս թաղեցի, 65 տարի միասին եղած ենք…»:

Իրականութեան Ճշմարտութիւնը
Պորխեսեան 120-ամեակի Շաբաթավերջին

«Միակ ճշմարտութիւնը իրականութիւնն է» (Փերոն)

24 օգոստոս, այրիացած թերթավաճառին հետ հանդիպումէն առաջ

Տուն վերադառնալու համար Uber մը ուզեցի:

Ծառայութիւնը Արժանթինի մէջ լրիւ չէ օրիկանացած տակաւին: Թաքսիի վարորդներու արհմիութիւնը կ՛ընդդիմանայ, երբեմն` վայրագօրէն, կառավարութիւնը չի համարձակիր բախումի երթալ անոնց հետ, բայց նաեւ աչք կը գոցէ. գործազրկութիւնը գրեթէ 12 տոկոս է, գնաճը տարեվերջին 50 տոկոսի կրնայ հասնիլ, իսկ երկրին տնտեսութեան 35 տոկոսը ոչ ֆորմալ է: Պուէնոս Այրեսի նահանգին մէջ ընդհանրապէս հարց չունին եւ աւելի աժան կը գանձեն, քան` թաքսիի վարորդները:

Բջիջայինիս վրայի տեղեկութեան համաձայն, հինգ վայրկեանէն մօտս պիտի ըլլար: Անցաւ տասը, եւ վարորդը հետս կապուեցաւ` ներողութիւն խնդրելով որ GPS¬ին վրայ տեղը չէր գտներ: Իրօք շատ հեռացած էր, ինչպէս բջիջայինի պաստառը ցոյց կու տար: Բացատրեցի: Անցաւ եւս տասը վայրկեան: Պարզ է, որ բարկացած էի եւ արդէն որոշած` վատ նիշ դնել: Հակառակ որ, միշտ պաստառին տեղեկութեան համաձայն, հինգաստղանի վարորդ էր, եւ յաճախորդները շատ դրական արտայայտուած էին իր մասին: Քովը նստայ, բարեւեց, պատասխանեցի, կրկին ներողութիւն խնդրեց ուշացումին համար, շատ ազնուօրէն: Չարացայ: «Uber¬ին վիճակը լաւ չէ ըստ երեւոյթին,» ըսի: Չհասկցաւ: Ըսի, որ Ուոլ Սթրիթի մէջ իր արժեթուղթերը զօրաւոր անկում կրած էին: «Իսկապէ՞ս,» ըսաւ ժպիտով մը, որ ցոյց կու տայ Ուոլ Սթրիթին մասին շատ գաղափար չունենալը, կամ անով բնաւ հետաքրքրուած չըլլալը: Խօսակցութիւնը այս ուղղութեամբ շարունակելը շատ իմաստ չունէր: Սխալ ուղղութիւն պիտի առնէր, ազդարարեցի, դարձեալ ներողութիւն խնդրեց: «Այս կողմերուն ծանօթ չէք կ՛երեւի», ըսի: «Ո՛չ: Բայց միայն այդ չէ, հազիւ երկու օր է, որ այս գործին սկսած եմ եւ դեռ կը սորվիմ, կը փորձեմ լաւագոյն ծառայութիւնը տալ յաճախորդներուն, անոր համար ալ կրկին ներող եղէք, որ ուշացայ»: Պատմեց, որ երկաթուղիի պաշտօնեայ էր, բայց գրասենեակին մէջ եւ քանի մը շաբաթ առաջ 2400 հոգի գործէ արձակած էին, ինքն ալ` անոնց կարգին: Լուրը ոչ մէկ տեղ լոյս տեսած էր, այլապէս երկրի անցուդարձերուն մօտէն ամէն հետեւողի նման` կ՛իմանայի: Հաստատեց, որ մամուլը, գրաւոր թէ բանաւոր, անտեսած էր զիրենք, նոյնիսկ երբ դիմած էին ընդդիմութեան համակիր պատկերասփիւռի կայանի մը` ելոյթ ունենալու համար: «Նահանգային կառավարութիւնը համաձայնութեան հասաւ արհմիութիւններու ղեկավարներուն հետ` պիւտճէի սեղմումներու հարցով, եւ միասնաբար ցանկ պատրաստեցին գործէ ազատ արձակելու համար: Մեր արհմիութիւնը այնքան ուժեղ չէ, գրասենեակի պաշտօնեայ ենք, ոչ թէ` գնացքի մէջ կամ երկաթուղիներու վրայ աշխատող, չենք երեւիր, մեր մասին կ՛ըսեն, որ չենք աշխատիր, պետութեան հաշուոյն կ՛ապրինք, ամէնէն սուղ գինը մենք վճարեցինք:» Հարցուցի, թէ վնասուց հատուցում տուա՞ծ էին, ամէն ինչ օրինաւոր եղա՞ծ էր: «Այո՛»,- ըսաւ,- բայց գործէ ազատ արձակեցին: Շատ գործընկերներ արդէն հոգեկան ընկճուածութեան մէջ ինկած են, տունէն դուրս չեն ելլեր, ես ըսի, որ այդ վիճակին պիտի չմատնուիմ եւ այս գործը սկսայ:» Իրօք, մեքենան նոր էր, թէեւ չհարցուցի, թէ նո՞ր գնած էր, թէ՞  իրն էր, կամ ուրիշինը, որ կ՛աշխատցնէր, արտաքինով ալ շատ կոկիկ ու ներկայանալի, այնպէս, ինչպէս որ քաղքենիներս կը սպասենք, որ Uber-ի ծառայող մը ըլլայ: «CV-իս ղրկած եմ շատ տեղեր, փորձառութիւն ունիմ, բայց 58 տարեկանէս ետք ո՞վ գործի կ՛առնէ զիս: Պէտք է այս ասպարէզով ապրուստս շահիմ:»

Տեղ հասանք: Շնորհակալութիւն յատնեցի ծառայութեան համար: Վճարեցի: Բջիջայինիս վրայ հինգ աստղանիշով արժեւորեցի ծառայութիւնը, եւ «Յաջողութիւն» գրեցի: Սպաներէնով` suerte: Բառացիօրէն` բախտ: Բայց չեմ գիտեր` «բախտ» ի՞նչ կը նշանակէ 58 տարեկանին գործէ ազատ արձակուածի մը համար… Թերեւս իմաստ կ՛ունենար, եթէ Պուէնոս Այրեսի փոխարէն` Բաբելոն ըլլայինք, Պորխեսին Բաբելոնը, ուր խորհրդաւոր ընկերութիւն մը բոլորին համար պարտադիր վիճակախաղ մը կը ղեկավարէ: Ոչ ոք գիտէ ընկերութեան ինչ ըլլալուն, ինչպէս գործելուն, ինչպէս որոշում կայացնելուն մասին: Ոմանք մինչեւ իսկ կը պնդեն, որ երբեք գոյութիւն չէ ունեցած, ոչ ալ պիտի ունենայ: «Another, no less despicable, argues that it makes no difference whether one affirms or denies the reality of the shadowy corporation, because Babylon is nothing but an infinite game of chance.» (Jorge Luis Borges, The Lottery in Babylon, 1941)

Կիրակի, 25 օգոստոս, Պորխեսի ծննդեան 120-ամեակի նշումներու յաջորդ օրը, երեկոյ, պատշգամեան ընթերցանութեան պահ

Դիմացս, փողոցին վրայ` երկու մեծ աղբամաններ, մէկը` ընթացիկ աղբի, միւսը` կերպընկալ, թուղթ եւ ամէն տեսակի վերամշակելի աղբերու համար:

Բեռնատար մեքենան կը հասնի աղբամաններուն մօտ: Արդէն ետեւը լեցուն է թուղթերով, խաւաքարտներով, ամէն ինչով, որ կարողացած է հաւաքել, որպէսզի տանի վերամշակման կեդրոն մը եւ վաճառէ: Անոնց վրայ նստած է փոքրիկ աղջնակ մը, ետեւի մասին կառչած է երիտասարդ մը, որ, կ՛ենթադրեմ, կ՛աշխատի որպէս աղբահաւաք, որովհետեւ աղբահաւաքի մեքենաներու ետեւը կեցող եւ աղբամանները մեքենաներուն մէջ լեցնող աղբահաւաքներուն հմտութեամբ կը ցատկէ, երբ բեռնատարը հազիւ կանգ կ՛առնէ աղբամաններէն քանի մը մեթր առաջ: Կը բանայ վերամշակելիներուն աղբամանը եւ կը սկսի փողոց նետել ամէն ինչ, որ թուղթ է: Ապա, երբ արդէն մեքենան, առաջանալու կը սկսի, կը հաւաքէ զանոնք, կը շպրտէ մեքենային ետեւը, աղջնակին շատ մօտ, որպէսզի այս վերջինը որեւէ ձեւով տեղաւորէ զանոնք, կը ցատկէ արդէն արագացող մեքենային ետեւը, կը կառչի, կը հեռանան: Այդ գործողութեան մէջ քանի մը կտոր թուղթ, խաւաքարտ կ՛իյնան փողոցը: Կը նայի անոնց, բայց կը ձգէ` ուր որ են: Մինչեւ հոն կրնամ տեսնել փողոցը մաքուր է, եւ այդ քանի մը թուղթի կտորները ճիշդ տանս դիմաց աչքս կը մտնեն: Կը բարկանամ: Պէտք է պոռամ, որ վերցնէ զանոնք, փողոցը մաքուր պահէ, ամէն քաղաքացիի պարտականութիւնն է: Կ՛ապրիմ միջին դասակարգի յատուկ հանգստաւէտ արուարձան մը, կիրակնօրեայ հանգիստս է, գիրք, գաւաթ մը խմիչք եւ մինչեւ իսկ` սիկառ մը: Ինքզինքիս իրաւունք չեմ տար իրմէ պահանջելու, որ փողոցս ալ մաքուր պահէ… Ոչ ալ փողոց կ՛իջնեմ ես ինքս հաւաքելու համար այդ քանի մը կտոր թուղթը: Ի վերջոյ, քանի մը ժամէն աղբահաւաքները պիտի անցնին, քաղաքապետարանը ամէն ամիս տուրք կը գանձէ այդ գործին համար, եւ իմ քաղքենի մեղկ խիղճս մաքուր է… Գրքիս կը վերադառնամ, արդէն այդ քանի մը կտոր փողոց թափած թուղթերը չեն երեւիր, հովը տարած ըլլալու է, կամ այնքան մեծ բան մը չէր պատահածը, հազիւ քանի մը տող, որ գրի կ՛առնեմ գրքին Turnabout բանաստեղծութեան աւարտին, հետեւեալ տողերէն յետոյ` «mercy, I think, doesn’t human race know anything about mercy?» Bukowski է, Love is a Dog from Hell, իր ամենապոռնկագրական ժողովածուներէն մէկը, 1974-1997 թուականներուն գրուած կտորներ, ուր սակայն կարելի է հանդիպիլ նման տողերու` «I need a good woman/ more than I need this typewriter.» Կամ այս բանաստեղծութիւնը`

we will taste the islands
and the sea

I know that some night
in some bedroom
soon
my fingers will rift
through
soft clean
hair
songs such as no radio
plays
all sadness, grinning
into flow.

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)