50 Տարի Առաջ (10 Սեպտեմբեր 1969)

Թատերական

Լիբանանահայ Թատրոնը

«Լ՛Էկլոն»-ը «Շաթըլէ» Թատրոնին Մէջ

20 օգոստոսէն սկսեալ Փարիզի «Շաթըլէ» թատրոնին մէջ, խաղարկութեամբ Միշէլ լը Ռուայէի եւ Ռընէ Ֆորի, Ժագ Սերէյ կը ներկայացնէ Էտմոն Ռոսթանի «Լ՛Էկլոն» հայրենաշունչ թատերախաղը: 130 ներկայացումներ նախատեսուած են առայժմ: Հայրենակարօտ պատանի դուքս Ռէյշթատի դերը խաղցուած է հանրածանօթ դերասաններու եւ դերասանուհիներու կողմէ: Առաջին դերակատարը եղած է Սառա Պերնար, որ 15 մարտ 1900-ին, 56 տարեկանին, մեծ յաջողութեամբ խաղացած է պատանի դուքսին դերը: Իրեն հետեւած են ուրիշ դերասանուհիներ. Մարի Մարքէ (1915), Մատամ Սիմոնն (1918), Ժանն Պուաթել (1945), Մարկրիթ Ժամուայ (1950), սակայն Սառա Պերնարի «Լ՛Էկլոն»-ը մնացած է անգերազանցելի:

«Լ՛Էկլոն» թատերախաղը յաճախ խաղցուած է Ֆրանսայի մէջ` ազգային նոր շունչ մը ստեղծելու միտումով, յիշեցնելու համար ֆրանսացիներուն հին օրերն ու ֆրանսական պատմութեան փառքի օրերը:

Նացիական գրաւման շրջանին օրուան իշխանութիւնները արգիլեցին «Լ՛Էկլոն»-ի ներկայացումը, որ կազմակերպուած էր Փիեռ Պրանշարի կողմէ:

1968-ի մայիսեան դէպքերէն ետք, բեմադրիչ Ժագ Սերէյ` գիտակից ազգային թատրոնի կատարած դերին, նախաձեռնեց «Լ՛Էկլոն»-ի բեմադրութեան:

Ալժէի Փառատօնը

21 յուլիսէն 1 օգոստոս, Ալժէի մէջ տեղի ունեցաւ մշակութային փառատօն մը, որուն մասնակցեցան ափրիկեան երկիրներէ եկած թատերախումբեր ու պարախումբեր:

Այս փառատօնի ընթացքին, զգալի էին այն ճիգերը, որոնցմով ափրիկեցի մտաւորականներն ու բեմադրիչները կը ջանային ստեղծել ինքնայատուկ թատրոն մը, բոլորովին տարբեր` արեւմտեան թատրոնէն: Այս նորաստեղծ թատրոնին իբրեւ հիմք գործածուած էր ազգային վերածնունդի գաղափարն ու ցեղային խտրականութեան առթած յուզումը: Կազմակերպիչները` իբրեւ մեկնումի նշանաբան, տատամսած էին երկու մտածողութիւններու միջեւ. Ֆրանց Ֆանոնի «Պէտք է ազատել սեւ անհատը ինքն իրմէ» սկզբունքին, եւ Լէոփոլտ Ս. Սենղորի «Յուզումը սեւամորթ է, ինչպէս տրամաբանութիւնը` հելլէն» բացատրութեան միջեւ: Ճիշդ է, որ կազմակերպիչները ընտրեցին առաջին միտքը` իբրեւ մշակութային նոր շարժումի սկիզբ, սակայն Սենղորի մատնանշած «սեւ յուզումը» մնաց անխուսափելի իրականութիւն եւ իշխեց փառատօնի ընթացքին:

Վերամուտ է:

Այս առթիւ կ՛արժէ ակնարկ մը նետել լիբանանահայ թատերական մօտիկ անցեալին վրայ, յիշել կատարուած շինիչ եւ ուրախալի աշխատանքները, ու յայտնել կարգ մը մտահոգութիւններ:

Թատրոնը, ըլլալով ազգային դաստիարակութեան գլխաւոր միջոցներէն մէկը, լիբանանահայ կեանքէն ներս իր առաջին քայլերը նետեց Եղեռնէն փրկուած ու վրանաքաղաքներու մէջ հաստատուած հայ հասարակութեան մէջ: Տեղական ուժերով կազմուած խումբեր ներկայացուցին ազգային թատերախաղեր, որոնք իրենց շունչով վերականգնումի զգացումը ներմուծեցին յուսահատութեան մէջ խարխափող հայ մարդուն սրտին մէջ:

Ժամանակ մը ետք, երբ քարաշէն տուներ եկան ջնջելու վրանաքաղաքները, ազգային թատերախաղերու կողքին, սկսան ներկայացուիլ զաւեշտներ եւ ընկերային թատերախաղեր։ Այցելու դերասաններ` Կոստանեաններ, Աբովեան, Չափրաստ եւ ուրիշներ, իրենց յաճախակի այցելութիւններով, թատերական նոր հետաքրքրութիւն ստեղծեցին լիբանանահայ համայնքէն ներս: Սակայն որեւէ լուրջ թատերախումբ չկազմուեցաւ ու թատերական կեանքը մնաց պատահականութեան սահմաններուն մէջ:

Տեղական ուժերով խումբ կազմելու առաջին գործնական քայլը առաւ ազգային գործիչ ու դերուսոյց Գասպար Իփէկեան, որ 1941-ին կրցաւ իր շուրջ հաւաքել խումբ մը թատերասէր երիտասարդ – երիտասարդուհիներ ու հիմը դրաւ «Համազգայինի թատերասէրներու միութեան»:

1952-ին խումբին ղեկավարութիւնը ստանձնեց Ժորժ Սարգիսեան, որ 17 տարիէ ի վեր հաւատքով ու մեծ զոհողութեամբ կը վարէ դերուսոյցի ու բեմադրիչի դժուարին պարտականութիւնները: Հետագային, ի յարգանս խումբի հիմնադրին, թատերախումբը կոչուեցաւ «Համազգայինի Գասպար Իփէկեան թատերախումբ»:

«Գասպար Իփէկեան թատերախումբ»-ի կազմութենէն ետք, այցելու դերասաններ շարունակեցին իրենց ժամանակաւոր գործունէութիւնը: Մ. Մարութեան, Ա. Մատաթեան, Տ. Նշանեան եւ ուրիշներ իրենց խաղացանկերով ստեղծեցին թատերական նիւթի եւ ըմբռնումներու տարբերակներ, տալով հայկական, պոլսական եւ եւրոպական նոր թատրերգութիւններու ճաշակներ: Սակայն անոնց ներկայացուցած թատերախաղերը, նորութիւններ ըլլալով հանդերձ, չկրցան դրական որեւէ դրոշմ դնել լիբանանահայ թատերասէր հասարակութեան վրայ, որովհետեւ մեծ մասամբ զուրկ էին ընկերային, ազգային եւ գեղագիտական զօրաւոր կառոյցէ: Այս թատերախաղերը չկրցան անցնիլ ժամանակաւոր փոքր խանդավառութեան մը սահմաններէն անդին: Գալով Ա. Մատաթեանի «Վարդանանց» եւ Մ. Մարութեանի «Կոմիտաս» թատերախաղերուն, ազգային թատերախաղեր ըլլալով հանդերձ, չկրցան գոհացնել յետպատերազմեան թատերասէրին ճաշակը, որովհետեւ հիւսուած էին 1920-ական թուականները բուրող հասկացողութեամբ:

Վերոյիշեալ բեմադրիչներէն Ա. Մատաթեան եղաւ միակը, որ կրցաւ մնայուն թատերախումբ պահել` Պէյրութ գտնուած շրջանին: 1951-ին այդ թատերախումբին մաս կազմեց Պոլսէն Պէյրութ հաստատուած դերասան Պերճ Ֆազլեան: Քանի մը տարի ետք, 1959-ին, Ֆազլեան հիմնեց «ՀԵԸ-ի Վահրամ Փափազեան թատերախումբ»-ը, որ տասը տարիէ ի վեր կանոնաւորապէս կը գործէ լիբանանահայ թատրոնէն ներս:

Լիբանանահայ թատրոնի ստեղծման մէջ իր մասնակցութիւնը բերած է նաեւ ծանօթ ծաղրանկարիչ Տիրան Աճեմեան: Իր լայն գործակցութիւնը բերելէ ետք Աբովեանի, Չափրաստի, Մարութեանի եւ Կոստանեաններու նման այցելու դերասաններու, տարիներու ընդմիջումէ մը ետք, 1959-ին, հանդէս եկան «Դերասան Քինը» դժուարին թատերախաղով, որ սակայն չկրցաւ ըլլալ թատերական նոր կեանքի մը ու նոր թատերախումբի մը սկիզբը:

1967-ին լիբանանահայ երկու երիտասարդներ` Վարուժան Խտըշեան եւ Գրիգոր Սաթամեան, վերջացնելէ ետք լոնտոնեան թատերական դասընթացքները, վերադարձան Պէյրութ: Առաջինը անմիջապէս կազմեց իր խումբը` «Համազգայինի Լեւոն Շանթ թատերախումբ» անուան տակ ու սկսաւ գործունէութեան, իսկ երկրորդը տարի մը ետք հանդէս եկաւ շէյքսփիրեան կատակերգութեամբ մը` ղեկավարելով «ՀԵԸ-ի Վահրամ Փափազեան թատերախումբ»-ը:

Այսօր, 1969-1970 թատերական վերամուտի սեմին, լիբանանահայ  թատրոնի անցեալը յիշեցնող այս արագ ակնարկէն ետք, հարց տանք մենք մեզի թէ`

– Անցեալ յիսուն տարիներու ընթացքին լիբանանահայ թատրոնը կրցա՞ւ բարձրանալ ու անցնիլ այն հանգրուաններէն, որոնցմէ պէտք էր անցնէր` արդարացնելու համար իր գոյութիւնը:

Անմիջապէս պիտի պատասխանենք. «Ո՛չ»:

 

Եւ պիտի աւելցնենք, որ ակնկալուած մակարդակին չհասնելու պատասխանատուութիւնը կ՛իյնայ 1950-էն ետք թատերական կեանքով զբաղող ու պատասխանատուութիւն ստանձնող անձերուն վրայ:

Մանրամասնենք:

Ինչպէս ըսինք, 1920-ական թուականներու լիբանանահայ թատրոնը  ազգային վերականգնումի ազդակ մըն էր միայն: Հայ հաւաքականութեան համար թատերական արուեստի բծախնդրութենէն շատ առաջ կու գար ազգային խանդավառութիւնն ու յուզումը: «Վարդանանց» ու «Քաջ Անդրանիկ» ներկայացուած պահուն հանդիսատեսը խանդավառուած էր Վարդանի գիտակից նահատակութեան բարձր ոգիովն ու Անդրանիկի յաղթական մուտքովը: Ոչ ոք տրամադրութիւն ունէր մտածելու բեմական եւ գեղագիտական բծախնդրութիւններու մասին: Սակայն, երբ տարիները կասկածն ու վախը ջնջեցին գաղթական հայու սրտէն, ազգային թատրոնը կորսնցուց պահանջ եղող իր նախկին վիճակը: Ստեղծուող «հանգիստ» կեանքի կողքին, հայ անհատը փնտռեց նաեւ զուարթութիւնը: Իր հետաքրքրութիւնները սկսան տարածուիլ դէպի ընկերային տարբեր նիւթեր: Հայ բեմերուն վրայ սկսան ներկայացուիլ զաւեշտներ եւ ընկերային նիւթեր պարունակող թատերախաղեր: Երեսունական թուականները անցան այսպէս:

Բ. Համաշխարհային պատերազմը ընդմիջում մը տուաւ միջազգային թատրոնին: Սակայն, այդ ընդմիջումէն ետք, ընկերային մեծ յեղաշրջումներու զուգահեռ, թատրոնն ալ հսկայ ոստում մը ըրաւ, ու նոր հեղինակներ, նոր ըմբռնումներ ողողեցին թատերական աշխարհը: Իոնեսքօ, Քաֆքա ու Պրեխթ դուրս եկան իրենց անմիջական շրջանակէն ու դարձան միջազգային թատրոնի կուռքերը: Եւրոպան ու Ամերիկան թատերական դիմագիծ փոխեցին: Դասական թատրոնի կողքին, տպաւորապաշտ թատրոնը ցոյց տուաւ իր գերակայութիւնը: Թատերական աշխարհը միակամ եզրակացուց, որ անվիճելիօրէն կ՛ապրինք Նոր Թատրոնի շրջանը:

Յեղաշրջում էր թատերական կեանքէն ներս:

Սակայն յետպատերազմեան լիբանանահայ թատրոնը (ինչպէս նաեւ` հայ թատրոնը) մազաչափ մը իսկ չուզեց շարժիլ իր հին վիճակէն: Թատերախումբերը  յամառեցան մնալ հինցած խաղացանկերով ու խաղարկութիւններով: Պէյրութը` Միջերկրականի այս եռուն նաւահանգիստը, որ բաւականաչափ Եւրոպա կը բուրէ, լաւագոյն կայանն էր ու է՛ Նոր Թատրոնի ձեռնարկելու համար: Պէյրութը իր հայ զանգուածով, կազմակերպութիւններով ու աշխարհագրական դիրքով պէտք էր մինչեւ այսօր ըլլար թատերական հին Պոլիսն ու Թիֆլիսը:

Ուշացած ենք:

Լիբանանահայ թատրոնը մեծ ճիգի կը կարօտի: Ուշացումը դարմանելու համար աշխատանք պէտք է տրուի բազմաթիւ ուղղութիւններով, որոնց մասին յաջորդաբար պիտի անդրադառնանք այս սիւնակներէն:

ԱՐԱ ԱՐԾՐՈՒՆԻ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)