Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Հայրիկ Պատասխանատու Հակապետական
Խլրտումներու Եւ Երուսաղէմ Աքսորի
Կայսերական Հրաման

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պոլիս. Գում Գափուի ոստիկանատունը

Կարնոյ առաջնորդանիստ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ եւ շուրջը պատահած ընդհարումը` 1890 յունիսին, հայերու եւ թուրք ոստիկաններու միջեւ, եւ հայերու կոտորածը, խոր արձագանգ գտաւ եւ ժողովուրդի համախմբման առիթ հանդիսացաւ:

Կարնոյ հայութիւնը թրքական ահ ու սարսափի մթնոլորտին մէջ կ՛ապրէր եւ նոր ջարդ մը հաւանական կը նկատուէր:

Թրքական կառավարութիւնը, իր պատրաստած եւ եւրոպական պետութիւններուն ուղարկած ծանուցագիրին մէջ, ամբողջ մեղքը հայոց վրայ կը նետէր:

***

Պոլսոյ աթոռանիստ Սուրբ Աստուածածին մայր եկեղեցւոյ մէջ, 15 յուլիս 1890-ի առաւօտուն, ժամերգութեան ընթացքին, «Փառք ի բարձունս» երգուած պահուն Յարութիւն Ճանկիւլեան բեմ բարձրացաւ եւ բարձրաձայն կարդաց Հնչակեան կուսակցութեան հրապարակած պահանջագիրը, ուր սուլթանէն կը պահանջուէր վերջ տալ հայ ժողովուրդին դէմ կիրարկուող հարստահարութիւններուն եւ բարենորոգումներ կատարել:

Նոյն պահուն Մուրատ (Համբարձում Պօյաճեան) պատրիարքին հրահանգեց իրեն ընկերանալ, բայց պատրիարքը պարտէզի դուռէն ելլելով պատրիարքարան ուղղուեցաւ:

Զինուած տղաք պաշարեցին պատրիարքարանը եւ Ճանկիւլեան ու Մուրատ սպառնալիքով պատրիարքին պարտադրեցին ընկերանալ իրենց եւ պալատ երթալ ու հայկական բարենորոգումներու մասին պահանջագիր ներկայացնել:

Նոյն պահուն Ճանկիւլեան դահլիճին պատէն կախուած կայսերական թուղրան` զինանշանը վար առաւ ու ջարդ ու փշուր ըրաւ, եւ սուլթան Համիտի մեծադիր պատկերն ալ պատռեց ու կոխկռտեց:

Պատրիարքը դողահար դուրս բերուեցաւ պատրիարքարանէն եւ բռնութեամբ տեղաւորուեցաւ կառքի մը մէջ, քովը ունենալով Մամբրէ վարդապետը եւ Ճանկիւլեանը:

Կառքը հազիւ քիչ մը յառաջացած, պաշարուեցաւ ոստիկաններուն կողմէ: Ճանկիւլեան ձերբակալուեցաւ:

Ոստիկանութիւնը բազմութեան հրահանգեց ցրուիլ: Բայց ժողովուրդը անշարժ մնաց: Ոստիկաններ զէնքի դիմեցին, իսկ բազմութեան մէջէն երիտասարդներ դիմադրութիւն ցոյց տուին: Վանեցի Մանուկ Նալպանտեան եւ սեբաստացի Յովհաննէս Ղումրիկեան նահատակուեցան, իսկ քանի մը հոգի ալ վիրաւորուեցան:

Ցոյցէն ետք Պոլսոյ հայկական թաղերուն մէջ խուզարկութիւններ ու ձերբակալութիւններ կատարուեցան:

***

Խորէն պատրիարք Աշըգեան Գում Գափուի ցոյցէն քանի մը օր ետք հրաժարական ներկայացուց, որ սակայն մերժուեցաւ Բարձրագոյն դրան կողմէ: Քանի մը օր ետք կրկին ներկայացուց, որ նոյնպէս մերժուեցաւ:

Նոյն օրերուն Բարձրագոյն դուռը որոշեց հայ եւ յոյն պատրիարքներուն առանձնաշնորհումները կրճատել, որուն իբրեւ բողոք Խորէն պատրիարք երրորդ հրաժարական մը ներկայացուց:

Իր գահակալութեան տարեդարձին առիթով, 31 օգոստոս 1890-ին սուլթան Համիտ կառավարութեան հրահանգեց գոհացում տալ հայոց պատրիարքի պահանջներուն:

Սուլթանին կամքը անոր առաջին քարտուղարին միջոցով հաղորդուեցաւ պատրիարքին:

***

Թրքական ու քրտական տեւական բռնութիւններուն, վայրագութիւններուն ու հարստահարութիւններուն դէմ դիմադրութեան ոգին հետզհետէ թափ կ՛առնէր ու կը տարածուէր գաւառներուն մէջ:

Վան քաղաքէն շուրջ չորս հարիւր հայեր, այլեւս անկարող դիմանալու թուրքերու բռնութիւններուն, 1890-ի ամրան սկիզբը լեռները քաշուեցան, քանի մը օր շարունակ դիմադրեցին իրենց վրայ քալող զինուած ուժերուն, բայց առանց հացի եւ ջուրի մնալէ ետք ձերբակալուեցան եւ քաղաք տարուեցան:

Տարօնի Ղզըլաղաճ գիւղին երիտասարդները Հրայրի գլխաւորութեամբ զինուած դիմադրութիւն կազմակերպեցին լաչըքանցի քիւրտերուն դէմ: Լաչըգանցիք գրաւած էին լեռները, արօտավայրերը եւ իջած արտերը: Քիւրտերը ծանր հարուած ստացան եւ քշուեցան:

Կվարս, Բաղլու, Տատրագոմ եւ Աւզուտ գիւղերուն մէջ եւս հայեր դիմադրութիւն կազմակերպեցին:

***

Տաճկահայաստանի ազատագրութեան գաղափարը լայն արձագանգ գտած էր նաեւ Ռուսական կայսրութեան սահմաններէն ներս բնակող հայութեան մէջ:

Ռուս մտաւորականութեան մէջ ցարական բռնապետութեան դէմ հասունցած յեղափոխական եւ ժողովրդասիրական խմորումները կլանած էին Մոսկուայի եւ Փեթերսպուրկի հայ ուսանողութիւնը: Մոսկուայի հայ ուսանողները հիմնած էին Հայրենասէրների միութիւնը եւ անոր կողքին` «Ազատութեան աւետաբեր» խմորատիպ թերթը: Հայ ուսանողներու խումբ մըն ալ կազմուած էր Թիֆլիսի մէջ:

Ռուսական յեղափոխական շարժումը արդէն լայն ցանցեր ունէր կայսրութեան բոլոր շրջաններուն մէջ:

Ռուսական կայսրութեան կազմէն ներս կար միայն ցարական իրաւակարգի խնդիր: Ռուսահայերու քաղաքական ազատագրութեան հարց գոյութիւն չունէր: Ազգային քաղաքական խնդիրը թրքահայերու ազատագրութիւնն էր: Յեղափոխական գործելակերպը շատերու համար կը պատկերանար ռուս նարոտնիկներու որդեգրած գործելակերպին ընդօրինակումով:

Հետզհետէ գաղտնի խմբակներ կազմուեցան եւ խորհրդակցութիւններ սկսան: 1890-ին Թիֆլիսի մէջ կազմուեցաւ Երիտասարդ Հայաստան միութիւնը: Ուժ միութիւնը կազմուեցաւ Շուշիի մէջ: Պաքուի եւ Երեւանի մէջ ալ առանձին միութիւններ կազմուեցան: Փեթերսպուրկի հայ ուսանողներու խմբակի ղեկավար Սարգիս Կուկունեան ուխտեց Երկիր անցնիլ եւ օգնութեան երթալ տառապեալ հայութեան:

Հայ ժողովուրդին ուժերը համախմբելու եւ Արեւմտեան Հայաստանի համար քաղաքական ու տնտեսական ազատութիւն ձեռք բերելու նպատակով 1890-ի յուլիս-օգոստոսին Թիֆլիսի մէջ կազմաւորուեցաւ Հայ յեղափոխականների դաշնակցութիւնը: Սեպտեմբերին լոյս տեսած «մանիֆեստ»-ը գործունէութեան նպատակ կը յայտարարէր «Թուրքաց Հայաստանի քաղաքական ազատութիւնը»:

Կուկունեանի արշաւախումբը, բաղկացած` շուրջ հարիւր կամաւորներէ, 22 սեպտեմբեր 1890-ին ուղղուեցաւ դէպի սահմանագլուխ եւ Կաղզուանի մօտակայքէն մտաւ Երկիր: Հազիւ սահմանը անցած խումբը հանդիպեցաւ փոքրաթիւ քիւրտերու, որոնք հաւար տարածեցին: Մեծաթիւ քիւրտեր եւ թուրք զինուորներ սկսան հետապնդել խումբը, որ ստիպուած բռնեց նահանջի ճամբան: Ռուս սահմանապահ կոզակներ բռնեցին խումբին թիկունքը եւ կրակ բացին: Նատօ նահատակուեցաւ: Կուկունեան հրահանգեց չդիմադրել ռուսերուն, բայց խումբը դիմեց ինքնապաշտպանութեան: Կուկունեան իր զինակիցներուն հրահանգեց փախուստ տալ եւ ազատիլ: Շատեր յաջողեցան փախուստ տալ, իսկ Կուկունեան եւ քանի մը տասնեակ կամաւորներ ձերբակալուեցան:

***

Սուլթան Համիտի հրահանգին վրայ պետական յանձնախումբ մը կազմուեցաւ, հայոց պատրիարքին գոհացում տալու առաջադրանքով: Սակայն յանձնախումբը յստակ եւ կտրուկ որոշումներ առնելէ զգուշացաւ եւ կայսերական հրահանգի գործադրութիւնը առկախուեցաւ:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Ազգային վարչութիւնը հրաժարական ներկայացուց:

Ազգային ժողովի սեպտեմբեր 7-ի նիստին պատրիարքին հրաժարականը ընդունուեցաւ, բայց Ազգային վարչութեանը մերժուեցաւ:

Հոկտեմբեր 13-ին պատրիարքարանին հաղորդուեցաւ պետական յանձնախումբին որոշումը:

Պատրիարքարանին առանձնաշնորհումները, որոնք եօթը կէտերով ճշդուած էին, անձեռնմխելի էին: Պատրիարքարանը ամէն ազատութիւն ունէր առաջնորդներու ընտրութեան, փոփոխութեան եւ տեղափոխութեան, եկեղեցականներու դատավարութեան, ամուսնալուծումներու, ժառանգական  խնդիրներու, ազգային հաստատութեանց տնօրինման, կրօնական, կրթական եւ բարեգործական նոր շինութիւններու վերաբերեալ:

Կառավարութեան հրահանգով Սիմոն բէկ Մագսուտեան եւ Աբիկ Ունճեան դիմեցին պատրիարքին, հրաժարականը ետ վերցնելու առաջադրանքով:

Աբրահամ, Յակոբ եւ Յարութիւն փաշաներու նախաձեռնութեամբ պետական հայ պաշտօնեաներ ուղերձ մը ներկայացուցին սուլթանին, յայտնելով, որ արտասահմանի մէջ օսմանեան հայրենիքին դէմ հրատարակութիւններ եւ ձեռնարկներ կատարողները աննշան փոքր խմբակ մը կը կազմեն եւ որեւէ հանգամանք չունին հայութիւնը ներկայացնելու եւ հայութեան անունով խօսելու: Ուղերձը կը կրէր երեսունվեց ստորագրութիւն:

Իզմիրէն եւս հարիւրէ աւելի ստորագրութիւն կրող եւ օսմանեան գահին ու հայութեան հաւատարմութիւնը հաւաստող ուղերձ մը յղուեցաւ սուլթան Համիտի:

Սուլթան Համիտ գոհունակութեամբ ընդունեց հաւատարմութեան հաւաստիքները եւ ունկնդրութիւն շնորհեց Խորէն պատրիարքին, որ իր երախտագիտական մաղթանքները մատուցեց նորին վեհափառութեան: Կայսերական փափաքով պատրիարքը վերահաստատուեցաւ աթոռին վրայ, իսկ հրաժարեալ Ազգային վարչութիւնն ալ, սուլթանին հրահանգով վերսկսաւ իր գործունէութեան:

***

Սուլթան Համիտ եւ Բարձրագոյն դուռը համոզուած էին որ Խրիմեան Հայրիկ շատ մեծ դեր ունէր հակապետական խլրտումներուն մէջ:

Ոստիկանական նախարար Նազըմ փաշա սուլթանին առջեւ զեկուցում տալով հաւաստիացուց.

– Խրիմեան յեղափոխական գաղտնի մարմիններու հետ յարաբերութիւն ունի: Անոր մօտ կ՛երթան յեղափոխական գործիչները եւ անոր խորհուրդներուն կը դիմեն: Խրիմեանի մատը գաղտնի կը գործէ հակապետական գործերու մէջ: Խրիմեանի ներկայութիւնը ոգեւորութիւն կը ներշնչէ հայ ժողովուրդին եւ յեղափոխականներուն: Գում Գափուի ցուցարարներուն մեծ մասը Խրիմեանի ծանօթներն ու մտերիմներն են:

Նազըմ փաշայի տեղեկութիւնները ստոյգ էին եւ կը հաստատուէին լրտեսներու տեղեկագիրներով:

Իր կարգին Պոլսոյ զինուորական ատեանը զեկուցագիր յղեց սուլթանին, յայտնելով, որ Գում Գափուի ցոյցը Խրիմեանի խորհուրդով կատարուած է: Ատեանը կ՛առաջարկէր զայն դատի քաշել եւ պատժել:

Սակայն սուլթան Համիտ խոհեմութիւն համարեց Հայրիկը դատի չքաշել: Ան Նազըմ փաշայի հրամայեց գիշեր-ցերեկ գաղտնի եւ անուղղակի հսկողութեան տակ առնել նախկին պատրիարքը:

Հայրիկ ուր որ երթար, որ տունը, խանը, գրասենեակը կամ վաճառատունը մտնէր, լրտեսներ կը վխտային չորս կողմը, ստուգելու համար որ որոնց հետ կը տեսնուի Խրիմեան: Հսկողութիւնը այն աստիճանին հասաւ, որ այլեւս ամէնքն ալ կը խուսափէին անկէ, չէին ուզեր անոր հետ ճամբայ ելլել կամ որեւէ գործ ունենալ:

Տեւական հետապնդումներն ու հսկողութիւնները հոգեկան ծանր տագնապի մատնեցին եւ ընկճեցին Հայրիկը: Տխրութիւնը փարատելու համար յաճախ ժամերով ու օրերով կ՛առանձնանար ու կը խոկար:

***

Մեծ եպարքոս Մեհմէտ Քամիլ փաշա 1890-ի հոկտեմբերի վերջաւորութեան Խորէն պատրիարք Աշըգեանին փոխանցեց կայսերական հրամանը. «Վեհափառ սուլթանին կամքն է, որ Խրիմեան Երուսաղէմ ուխտի երթայ եւ հոն մնայ: Որեւէ առարկութիւն եւ ընդդիմութիւն պիտի չըլլայ այս մասին»:

Բարձրագոյն դրան հրահանգով պետական բարձրաստիճան հայ պաշտօնեաներ ներկայացան Հայրիկի եւ յորդորեցին ու համոզեցին, որ պատրաստուի եւ կամովին հեռանայ:

Հայրիկ տխուր քմծիծաղով մը ըսաւ.

– Ասանկ գործերու համար աղուոր կը բարբառէք, բայց երբ ազգային բողոք ու խնդիր մը ձեր միջամտութեան ներկայացնեն, պապանձումն Զաքարիայի կ՛առնէք, անանկ չէ՞:

Քանի մը օր ետք «Երուսաղէմ ուխտի երթալու» պետական հրամանագիրը պաշտօնապէս փոխանցուեցաւ Հայրիկի:

Հայրիկի Երուսաղէմ աքսորի լուրը արագ տարածուեցաւ ժողովուրդին մէջ: Ոմանք թելադրեցին Հայրիկի ընդդիմանալ, մերժել սուլթանին հրամանը եւ Պոլիսէն չհեռանալ:

Իր կարգին պատրիարքարանը խնդրեց Հայրիկէն ենթարկուիլ սուլթանի կամքին եւ հեռանալ, որովհետեւ այլապէս ազգին իրաւունքները կրնային խլուիլ կառավարութեան կողմէ:

***

Հայրիկ 1890-ի դեկտեմբերի վերջաւորութեան անկողինի կապոցը եւ պայուսակները բեռնակիրներուն տալով Բարնաթեան խան փոխադրուեցաւ, ուր թուղթերն ու նամակները կարգի դրաւ, կարեւորները վերցուց եւ միւսներն ալ պահ դրաւ: Իբրեւ վերջին ընթրիք ալ թարխուն չորպասի բերել տուաւ:

Բարնաթեան խանի դիմացի տուներու պատուհաններէն եւ տանիքներէն լրտեսներ ուշի ուշով կը դիտէին ու կը հսկէին:

Վերջին գիշերը Հայրիկ չքնացաւ. անընդհատ կը ծխէր եւ «Կռունկ»-ը կ՛երգէր:

Առտու կանուխ, արեւածագէն առաջ խաֆիէ միւտիրին (լրտեսապետը) ներկայացաւ Հայրիկի եւ ըսաւ.

– Ներեցէք Խրիմեան էֆէնտի, որ այսպէս շատ կանուխ ձեզ ձանձրոյթ պատճառեցի, վասնզի չուզեցի օր ցերեկով գալ: Մենք ձեզի շատ նեղութիւն եւ վիշտ պատճառեցինք: Դուք սուրբ մարդ էք եւ մենք բնաւ կասկած չունեցանք ձեր անձին եւ գործին վրայ: Սակայն ժամանակը վատ է: Կարգ մը տաքարիւն երիտասարդներ հակապետական գործեր կատարեցին եւ այդ պատճառով շատ շատ անմեղ մարդիկ կասկածի տակ ինկան: Ես եկած եմ բոլոր լրտեսներու կողմէ ներողութիւն խնդրելու, որ ամիսներ շարունակ, մեր պաշտօնի բերումով, ձեզի նեղութիւն պատճառեցինք: Այժմ կը խնդրեմ ձեր օրհնութիւնը եւ հայրական ներողամտութիւնը: Կը շնորհաւորեմ նաեւ այն, որ արժանացած էք արքայական շնորհի: Վեհափառ սուլթանը իբրեւ ճամբու ծախս վաթսուն ոսկի նուիրած է: Անշուշտ թերթերու մէջ կարդացիք այս լուրը:

Հայրիկ պատասխանեց ըսելով.

– Հա՛… հա՛. ես ալ ձեզմէ շնորհակալ եմ: Դուք ալ շատ նեղութիւն քաշեցիք զիս լրտեսելով: Քանի՜ քանի գիշերներ Սկիւտարի բարձունքներուն վրայ բացօթեայ անցուցիք, փողոցներու, նաւերու, վակոններու մէջ շատ տանջուեցաք` ձեր պաշտօնը հաւատարմութեամբ կատարելու համար: Շատ շնորհակալ եմ: Այսօր երեկոյեան նաւ կը նստիմ, հոն եկէք վերջին անգամ կը տեսնուինք:

Լրտեսապետը ներողութիւն յայտնելով հեռացաւ:

Արմաշի Չարխափան Սուրբ Աստուածածին վանքը

Պոլիս. Գում Գափուի հայ ձկնորսներ

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)