50 Տարի Առաջ (14 Օգոստոս 1969)

Ինչո՞ւ Կը Տառապինք

Ինչո՞ւ դժբախտ է մարդկութիւնը:

Ինչո՞ւ երջանկութեան կապոյտ թռչունը կը մնայ նոյնքան հեքիաթային երազ, որքան` դարեր առաջ:

Մինչդեռ 20-րդ դարը աներեւակայելի բարիքներով լեցուն ժամանակաշրջան մըն է: Գիտութեան հրաշքները կերպարանափոխ ըրած են կեանքի պատկերը: Հազար ու մէկ գիւտեր` ի սպաս մարդկութեան: Օդը, ջուրը, հողը իրենց ընդյատակեայ խորութիւններով եւ եթերային բարձունքներով մարդուն տիրապետութեան տակ են: Միջոցն անգամ նուաճուած է` մինչեւ լուսին եւ հեռաւոր աստղեր: Անհունօրէն մեծ զանգուածներէն մինչեւ անհունօրէն փոքր հիւլէն իրենց սիրտն ու գաղտնիքը յանձնած են գիտութեան, որ յաջողած է ուժի, լոյսի եւ ջերմութեան անսպառ աղբիւրներ ճարել տարրերու կորիզէն: Սքանչելագործ մեքենաներ ոչ միայն մեր տեղը կ՛աշխատին եւ կ՛արդիւնաբերեն, այլ նաեւ մեր տեղը կը հաշուեն, կը շարադրեն, կը լուծեն, կը մտածեն… Կեանքի միջին տեւողութիւնը անհամեմատ աւելի երկարած է` հասնելով մինչեւ եօթանասունի եւ աւելի տարիներու: Մահացու հիւանդութիւններու կարեւոր մէկ մասը յաղթահարուած է` շնորհիւ մանրէասպան դեղերուն: Եւ ահա սկսած են մարդկային մաշած գործարաններն ալ փոխարկել նոր կտորներով:

Այսուհանդերձ, մարդկութիւնը երջանիկ չէ: Պատերազմի օճախներ բռնկած կը մնան եւ աւեր կը գործեն: Ամէն օր հազարաւորներ կը մեռնին սովի ճիրաններուն մէջ: Անհատներու եւ ազգերու ամէնէն թանկարժէք հարստութիւնը` ազատութիւնը ոտնակոխ կ՛ըլլայ օր ցերեկով: Ոչ մէկ ընկերաբան կրնայ պնդել, որ 20-րդ դարու մարդը աւելի ուրախ եւ երջանիկ կ՛ապրի, քան` առաջին կամ երկրորդ դարուն ծնած մարդը: Ճիշդ է` մեր նախնիքները տան մէջ ելեկտրականութիւն, հոսուն ջուր, սառնարան եւ այլ յարմարութիւններ չունէին, բայց երջանկութիւն ըսուածը ամէն բանէ առաջ զգացում է, հոգեկան երեւոյթ է եւ ապա միայն` ուրիշ բան:

Ո՞վ կրնայ չափել այսօրուան մարդոց հոգեկան տագնապը, անձկութեան նոպաները, ջղային սպառումը` կենցաղային հանգստաւէտ այս պայմաններուն մէջ:

Պիտի ըսուի գուցէ, թէ ի նպաստ մարդկային բարօրութեան շատ յառաջդիմութիւններ արձանագրուած են. առաջ գերեվարութիւն կար, հիմա չկայ, առաջ աշխատաւորը ստրուկն էր գործատիրոջ, հիմա անկախ է, առաջ անգրագիտութիւնը ընդհանուր երեւոյթ էր, հիմա ուսման դուռերը բաց են ամէնուն առջեւ:

Ընդհանուր գիծերու մէջ ճիշդ են այս բոլորը եւ պէտք է որ մարդկութիւնը յիշեալ առաւելութիւններով շատ աւելի երջանիկ ապրէր: Եւ եթէ երջանիկ չէ, կը նշանակէ, թէ տեսանելի արտաքին երեւոյթներէն անդին` խորունկ թաղուած պատճառներ կան:

Մարդկային ճակատագրի ողբերգութեան ամէնէն հիմնական պատճառը ներդաշնակութեան բացարձակ պակասն է գիտական թեքնիք յառաջդիմութիւններուն եւ մարդ արարածի հոգեկան զարգացման միջեւ: Դարերը կ՛անցնին, գործիքներն ու մեքենաները կը փոխուին, իմաստութեան մատեանները կը բազմապատկուին, բայց մարդը իր խորքով նոյնը կը մնայ: Նոյն անողոք բռնակալը` տկարներուն հանդէպ, նոյն եսամոլը, որ չի կշտանար նիւթական հարստութիւններէն, նոյն գազանը, որ կրնայ իր ձեռքերը ներկել հազարաւոր անմեղ մանուկներու, կիներու եւ այրերու արիւնով:

Վայրագութեան, ստրկատիրութեան, բռնակալութեան, կեղեքումներու ձեւերը միայն փոխուած են` հին դարերուն հետ բաղդատած: Ամօթալի այս արարքները ներկայիս կը գործադրուին գիտական նրբարուեստ միջոցներով եւ աւելի լայն համեմատութիւններով: Չմոռնանք, որ «ցեղասպանութիւն» բառին իմաստն ու բովանդակութիւնը 20-րդ դարու ծնունդ են:

Մեր ամբողջ դժբախտութիւնը կը կայանայ այն իրողութեան մէջ, որ նիւթը աւելի արագ կը վազէ, քան` հոգին: Խելայեղ եւ թաւալգլոր այս արշաւի ընթացքին հոգին շնչասպառ է միշտ, յաճախ` արկածահար եւ յուսահատ: Եւ, ո՜վ հեգնանք, մարդուն ստեղծագործած նիւթական հրաշալիքները շատ անգամ կը ծառայեն քայքայելու եւ սպաննելու մարդուն հոգին:

Աշխարհի երեսին չեն պակսիր անշուշտ հոգիի ազնուացման եւ մարդացման համար աշխատող ուժեր, որոնք կա՛մ կղզիացած են կա՛մ շատ տկար` կարենալ չափուելու համար նիւթական մակընթացութեան տարերային գրոհին հետ: Կրօնը, եկեղեցին, արուեստները, բարոյական սկզբունքներու նուիրեալ առաքեալները կ՛աշխատին արթնցնել մարդուն խիղճը եւ կակուղցնել անոր սիրտը: Բարեբախտաբար հոս ու հոն երբեմն կը գտնուին Շուայցերի տիպարով բացառիկ դէմքեր, որոնք իրենց տաղանդն ու կեանքը կը յօժարին նուիրել մարդկութեան ցաւը քիչիկ մը մեղմելու համար: Բայց այս ճիգերը կաթիլ մը անուշ ջուր են միայն` մարդկութեան կեանքը ալեկոծող տառապանքի աղի ծովուն մէջ:

Ցնո՞րք է ուրեմն սերունդներու երազը` հաւասարութեան, եղբայրութեան եւ սիրոյ թագաւորութիւնը տեսնելու այս երկրի երեսին: Անիմաստ եւ փուճ աշխատա՞նք է արդեօք մարդս ազնուացնելու եւ բարձրացնելու համար գաղափարի առաքեալներուն թափած ջանքերը: Ի զո՞ւր խաչուեցաւ Քրիստոս:

Եթէ այս եզրակացութեան յանգինք, պիտի իյնանք շատ սեւ յոռետեսութեան մը գիրկը` մարդկութեան ապագային հանդէպ:

Հոգիի եւ նիւթի պայքարը գոյութիւն ունեցած է աշխարհի սկիզբէն ի վեր եւ պիտի շարունակուի դեռ երկար: Անկումներու, մոլորութեանց, անասնային բնազդներու զոհ գացող մարդկային զանգուածները նոյն ատեն կը ստեղծագործեն երգ ու բանաստեղծութիւն: Հաւատքը իր կաթիլները վառ կը պահէ երկնակամարի խաւարին մէջ:

Մենք, իբրեւ զաւակները ժողովուրդի մը, որ իր պատմութեան ամբողջ ընթացքին հոգեկան արժէքներու համար պայքար մղեց եւ հոգեկան յաղթանակներու մէջ տեսաւ իր փառքն ու մեծութիւնը, կը հաւատանք, թէ ոչ միայն ապարդիւն չէ իրական երջանկութեան հասնելու համար ընտրեալներու մղած ազնիւ պայքարը, այլ վերջնական յաղթանակը պիտի պատկանի հոգեկան ուժերուն:

Մ. ԻՇԽԱՆ

Ս. Վրացեանի Մասին

Ողբացեալ Ս. Վրացեանի մահուան առթիւ Արիստակէս Յակոբեան ցաւակցական նամակ մը ուղղած է Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան: Ա. Յակոբեան պատանեկան օրերուն ֆետայի եղած է եւ մասնակցած` 1904-ի Սասնոյ ապստամբութեան: Սահմանադրութեան շրջանին փոխադրուած է Ամերիկա: Տարիներու իր աշխատանքին համագումարը նուիրեց Համազգայինին եւ այսօր, յարկաբաժին մը Արիստակէս եւ Արամ (ֆետայի պզտիկ Արամը) Յակոբեանի անուան արձանագրուած է «Փալանճեան» Ճեմարանի շէնքերու շարքին:

Ծերունազարդ ընկերը փափաքած է, որ իր գնահատականը հրատարակուի «Ազդակ»-ի մէջ: Սիրով կու տանք այդ գնահատականին ամփոփումը:

Անհուն վիշտով կարդացի մեծանուն ընկեր Սիմոն Վրացեանի մահուան լուրը: Ընկերը հայ մտքի ստեղծագործական ցայտուն կարողութիւն ունէր: Հայ հոգիի ազնուութեան ջերմ հաւատացող մըն էր:

Հայ միտքը, բեմը եւ լրագրութիւնը կորսնցուցին անփոխարինելի ուժ մը: Այդուհանդերձ, մեր մեծ ընկերը ունէր համեստութիւն, ընկերական էր եւ հաղորդական:

Վրացեան դաշնակցականի գաղափարներով իր պարտականութիւնը կատարեց եւ եղաւ հոն, ուր արդիւնաւոր գործ մը կար կատարելիք:

Շնորհիւ իր ազնիւ բնաւորութեան` սիրուած էր բոլորէն: Այդ յատկութիւնը ժառանգած էր ՀՅ Դաշնակցութեան գաղափարականէն:

Ս. Վրացեանի հետ միշտ մօտ եղած եմ: Բայց այս վերջին տարիներուն, մեր թղթակցութեանց շնորհիւ, աւելի մօտեցանք իրարու, կնոջս յիշատակին դպրոց մը շինելու առիթով: Վրացեան այդ թղթակցութեանց ընթացքին ցոյց տուաւ, թէ որքա՜ն նուիրուած է հայ կրթական գործին:

Մեծերը կը մեռնին, բայց իրենց գործը անմահ է: Արդիւնաւոր կեանքը կը նմանի ցորեանի հատիկին, որ աւիշ կ՛առնէ հողէն եւ կը ծաղկի:

Անմոռաց մնայ անոր յիշատակը:

ԱՐԻՍՏԱԿԷՍ ՅԱԿՈԲԵԱՆ

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)