Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Հայրիկ Պաշտպան Ժողովուրդի
Իրաւունքներուն

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

– Ազատութեան Առաջին Ղօղանջները

Ձայն Մը Հնչեց Էրզրումի Հայոց Լեռներէն

Խորէն պատրիարք Աշըգեան

Արմաշի վանահայր Խորէն եպիսկոպոս Աշըգեանի պատրիարք ընտրութիւնը` 1888 սեպտեմբերին, գոհունակութեամբ ընդունուեցաւ սուլթան Համիտի կողմէ:

Ընտրեալ պատրիարքը օսմանեան հաւատարմութեան համբաւ կը վայելէր, Ներսէս պատրիարքի ձեռնարկներուն հակառակ եղած էր եւ հայ ազգային ներքին պայքարներուն մէջ որեւէ դեր չէր ունեցած:

Սուլթան Համիտ, ի նշան համակրութեան եւ գնահատութեան, շքեղ թուղրա մը ընծայ ղրկեց պատրիարքարան: Թուղրան կրօնական նախարարութեան պաշտօնեաներու եւ բարապաններու ձեռքով պատրիարքարան տարուեցաւ 1 մարտ 1889¬ին եւ մեծահանդէս արարողութեամբ, երգերով ու համբոյրներով, եւ խունկով ու դպիրներով զետեղուեցաւ պատրիարքարանի դահլիճին մէջ:

Կարին. Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, առաջնորդարանը եւ Սանասարեան վարժարանը

Արմաշի Զարխափան Սուրբ Աստուածածին վանքին մէջ 19 սեպտեմբեր 1889-ին դպրեվանք բացուեցաւ, եւ Մաղաքիա եպիսկոպոս Օրմանեան տեսուչ նշանակուեցաւ: Վանահայրի տիտղոսը վերապահուեցաւ պատրիարքին: Դպրեվանքին գլխաւոր նպատակը կուսակրօն հոգեւորականներու պատրաստութիւնն էր: Ուսման տեւողութիւնը պիտի ըլլար եօթը տարի:

* * *

Խրիմեան Հայրիկի հնչեցուցած երկաթէ շերեփի եւ պարտքի ու իրաւունքի պատգամները, զէնքին եւ ինքնապաշտպանութեան կառչելու կոչերը եւ ազգի ու հայրենիքի ազատութեան գաղափարները ամուր հիմեր սկսած էին նետել տանջուած ժողովուրդի սրտին եւ մտքին մէջ:

Տաճկահայաստանի ազատութեան տեսլականով ոգեւորուած գործիչներ ու անձնուէր երիտասարդներ հրապարակ գալով սկսան դարբնել հայկական ազատագրութեան արիւնոտ պայքարը:

Պարսկաստանի Սալմաստ գաւառին մէջ գործող ուսուցիչներ Յովհաննէս Ագրիպասեան, Կարապետ Կուլաքսըզեան եւ Վարդան Գոլոշեան 1889 մայիսին ճամբայ ելան դէպի Վան` յեղափոխական գրականութիւն տանելու եւ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան գործը ղեկավարելու համար: Անոնք մայիս 26¬ին հասան Չուխ Կեատուկ, ուր պաշարուեցան քիւրտերու եւ ոստիկաններու կողմէ: Օրհասական դիմադրութենէ ետք Ագրիպասեան եւ Գոլոշեան նահատակուեցան, իսկ Կուլաքսըզեան յաջողեցաւ փախուստ տալ եւ ազատիլ:

Ագրիպասեան եւ Գոլոշեան հայկական յեղափոխութեան առաջին ծիծեռնակները եղան:

Առաջին կայծերը ցասումով համակեցին երիտասարդութիւնը: Ազատութեան ձայները բարձր սկսան ղօղանջել:

Հայ ժողովուրդին տառապանքը հասած էր իր գերագոյն չափերուն եւ չէր կրնար չպոռթկալ:

* * *

Խորէն պատրիարք Աշըգեան, բռնկած հրդեհը մեղմելու նպատակով, եւ սուլթան Համիտի ստիպումով, Քաղաքական Ժողովի ատենապետ Սիմոն բէկ Մագուստի հետ խորհրդակցաբար, կիրքերը հանդարտեցնելու նախաձեռնութեան մը դիմեց:

Արփիարեան կը գրէ. «Սիմոն պէյ հայ ազգին եւ թիւրք կառավարութեան փոխադարձ յարաբերութիւնները շատ լարուած գտաւ երբ Քաղաքական ժողովին ատենապետութիւնը ստանձնեց: Դուռը աւելի դրականօրէն կազմակերպած էր Հայաստանի հարստահարութիւնները, ու ա՛լ ամէն յոյսէ զրկուած` հայ ժողովուրդին աչքերուն յեղափոխութեան գաղափարը կը ներկայանար փրկութեան իբր միակ դրօշակակիրը: Արմէնիան Մարսէյլ հիմնուած, կը յուզէր արտասահմանի հայութեան սիրտը, կը խռովէր անոր միտքը օրը օրին պատկերացնելով Հայաստանի տխուր վիճակը: Եւրոպա եւ Ամերիկա բնակող հայերը հակաթրքական ցասկոտ քաղաքականութեան կը հետեւէին, ու խուլ զայրոյթի սարսուռը կ՛ընթանար Հայաստան ու Պոլիս»:

Արփիարեան կ՛աւելցնէ ըսելով. «Այս կացութիւնը չէր կրնար վրիպիլ Դրան ուշադրութենէն. վտանգալիր ապագայի մը երկիւղը ծնունդ առաւ կառավարական շրջանակներու մտքին մէջ: Եըլտըզի պալատը եւ Դուռը ուզեցին, առանց թրքական քաղաքականութիւնը հայոց նպաստաւոր ամենաթեթեւ փոփոխութեան մը ենթարկելու, այդ վտանգի առջեւը առնել գոնէ առժամապէս, խաբեբայական միջոցներու շնորհիւ ազգային գրգռումը հանդարտեցնելով: Եըլտըզի նախաձեռնութեամբ, ականաւոր քանի մը հայեր, որոնց մէջ նաեւ Տատեան Արթին փաշա, Բերա գումարուեցան ու որոշեցին եւրոպաբնակ հայերուն պատուիրակ մը ղրկել հակաթրքական յուզումը դադրեցնել տալու նպատակով»:

Պատրիարքարանը, արտասահմանի մէջ խմորուիլ սկսած յեղափոխական շարժումը մեղմելու առաքելութիւնը որոշեց վստահիլ Եղիշէ վարդապետ Դուրեանի:

Եղիշէ վարդապետ Պարտիզակէն Պոլիս կանչուեցաւ: Պատրիարքը, երիտասարդ վարդապետին հմտութիւնն ու պերճախօսութիւնը գնահատելով, անոր հրամայեց ստանձնել փափուկ պաշտօն մը` արտասահմանի հայութեան յորդորելով հեռու մնալ գրգռութիւններէ:

Վարդապետը չկրցաւ մերժել պատրիարքական հրամանը: Պոլսէն ճամբայ ելաւ եւ այցելեց Պուլկարիա, Ռումանիա, Աւստրիա, Ֆրանսա եւ Անգլիա: Ամէնուրեք իր քարոզներուն մէջ ան ակնարկութիւններ ըրաւ ի նպաստ Օսմանեան կայսրութեան եւ յորդորեց վերջ տալ գրգռութիւններուն:

Սակայն վարդապետը որեւէ ուժ չունէր գլուխ հանելու իրեն վստահուած անհեթեթ գործը: Բոլորն ալ հասկցած էին թէ ան ակամայ ճամբայ ելած էր եւ լուրջի չէին առներ անոր խրատները:

Պետրոս քահանայ Մամիկոնեան, Ռումանիոյ Ֆոքշան քաղաքի հայոց հովիւը, կը նոթագրէ. «Վաղամեռիկ հանճարեղ բանաստեղծ Դուրեանի բանասէր եւ բանաբուն եղբայրն գեր. Եղիշէ վարդապետ Դուրեան եւս այցելած է ի Ռումանիա իւր յԵւրոպա ուղեւորութեանն: Գեր. Դուրեանի զգացումներն թէեւ գաղթականաց յայտնի չէին, բայց նորին գերապատուութիւնն մօտէն ճանչցողք գիտեն թէ որպիսի սիրտ մը կը կրէ, ուստի եւ իւր յԵւրոպա ուղեւորութիւնն ժամանցի ձեւ մ՛ունի, նա միշտ արժանի է Դուրեան անուան, իւր սրտի եւ հոգւոյ սուրբ զգացումներով ու բեղուն մտքով»:

* * *

Խրիմեան Հայրիկ ամբողջ հոգուով ու սրտով եւ համարձակ կերպով կը պաշտպանէր ժողովուրդին իրաւունքները: Գաւառաբնակ հայութիւնը անոր միջոցով իր ցաւերն ու տառապանքները կը հասցնէր պատրիարքարան:

Պոլսոյ Սուրբ Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցը

Ազգային սահմանադրութեան երեսունամեայ տարեդարձին առիթով, 24 մայիս 1890-ին, Պոլսոյ Սուրբ Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցի պարտէզին մէջ հանդիսաւոր ճաշկերոյթ եւ ժողովրդային հանդէս կազմակերպուած էր: Ներկայ էին Խորէն պատրիարք, Հայրիկ, հոգեւորականներ, պետական հայ պաշտօնեաներ, Ազգային ժողովի անդամներ, վաճառականներ, ազգային, բարեգործական եւ դպրոցական մարմիններու ներկայացուցիչներ եւ մեծաթիւ ժողովուրդ:

Պատրիարքը, սեղանը օրհնելէն ետք առաջարկեց յոտնկայս խմել բաժակը սուլթան Համիտի կենաց: Բաժակները պարպուեցան լուռ ու մունջ: Հիւանդանոցի կառավարիչը` պատրիարքին, իսկ Կրօնական Ժողովի ատենապետն ալ Մակար կաթողիկոսի կենաց բաժակներ առաջարկեցին: Ապա բաժակներ առաջարկուեցան Կրօնական եւ Քաղաքական ժողովներու, Ազգային հիւանդանոցի հոգաբարձութեան եւ պետական պաշտօնեաներու կենացը:

Սեղանը վերջանալու մօտ էր, երբ Գարեգին եպիսկոպոս Սրուանձտեանց ոտքի ելլելով Հայրիկի կենաց բաժակ առաջարկեց:

Հայրիկի անունը լսելուն պէս բազմահազար ժողովուրդ խլացուցիչ ձայներով աղաղակեց. «Կեցցէ՜ Հայրիկ, կեցցէ՜ Խրիմեան Հայրիկ, կեցցէ՜ աքսորական Հայրիկ»: Որոտընդոստ երկարատեւ ծափերը խառնուեցան աղաղակներուն: Սեղանակիցները պահ մը շփոթեցան ու սարսափեցան, իսկ ոստիկանութիւնը իրար անցաւ:

Ականատես Ենովք Տէր Արիստակէսեան կը յուշագրէ. «Հայրիկը ոտքի ելաւ. յուզմունքէն կու լար. դէմքը դեղներ, խունկի գոյն դարձեր էր. աջ ձեռքը բարձրացուց դէպի վեր եւ վանդակապատին առջեւ խռնուած բազմութեան դառնալով կանչեց- ժողովո՛ւրդ, խնդրեմ լռեցէք: Ծովածաւալ ամբոխը մէկ մարդու պէս իսկոյն լուռ մնաց եւ հազարաւոր դէմքեր Հայրիկին ուղղուեցան: Խորհրդաւոր եւ յուզիչ էին այդ րոպէները: Ծովի ալիքներուն նման ծփացող, աղմկայոյզ ամբոխը սրտատրոփ եւ անհամբեր Հայրիկի խօսքին կը սպասէր, անոր ձայնը լսել կ՛ուզէր: Սիգապանծ ու վեհ կեցուածքով կանգնած Հայրիկը անուշ, յստակ եւ բարձր ձայնով մը սկսաւ խօսիլ»:

Հայրիկ ըսաւ.

– Սիրելի ժողովուրդ հայոց. արեգակը երբ կը ծագի իւր նախածագ ճառագայթները նախ կը լուսաւորեն բարձրաբերձ լերանց գագաթները միայն: Քանի մը րոպէներ անցնելէն յետոյ արեգակին շողերը կ՛իյնան միջակ բարձր լերանց կատարներու վրայ եւ ապա բլուրներու ստորոտներու վրայ, մինչ դաշտերը տակաւին կը մնան ստուերներու տակ: Քաղաքներու մէջն ալ առաջին անգամ բարձր եւ շքեղ տուները կը վայելեն արեգակին շողերը, մինչ հիւղերն ու խոնարհ խրճիթները կը մնան շուքերուն տակ եւ հուսկ ուրեմն արեգակն արդար կը բարձրանայ եւ իւր լոյսն ու ջերմութիւնը արար աշխարհին կը պարգեւէ հաւասար: Այսպէս է ահա մարդկային կեանքն ու մարդուն վարմունքը:

Հայրիկ շարունակեց ըսելով.

– Պատրիարք սրբազանը նախ բարձր լերան կատարը տեսաւ: Վեհափառ սուլթանին կենացն առաջարկեց բաժակը:  Ապա բաժակներ առաջարկուեցան պատրիարք հօր, ամենայն հայոց վեհափառ կաթողիկոսի, Ազգային Ժողովի, հիւանդանոցի վարչութեան եւ հուսկ ուրեմն հայոց մշակ եւ երկրագործ, չարքաշ ու տանջուած ժողովուրդի զաւակ Հայրիկի կենացը: Հայրիկ, որ միշտ ալ Հայաստանի գեղջուկ եւ աշխատաւոր ժողովուրդի ցաւերովն ապրած է: Մշակ ու երկրագործ ժողովուրդը իւր աղի քրտինքով եւ արդար ու չարքաշ աշխատանքով  կ՛արդիւնաւորէ հացը եւ բազմազան բերք ու բարիք, որոնք կը զարդարեն թագաւորաց, իշխանաց եւ հարուստներու սեղանները: Եւ սակայն այդ աշխատաւոր եւ տառապեալ ժողովուրդը, դաշտաց եւ լերանց այդ անմեղ եւ օրհնեալ զաւակները միշտ կարօտ են պատառ մը հացի, յաճախ սովալլուկ կը մնան, թշուառ, կիսամերկ եւ ողորմելի կեանք մ՛ունին: Եթէ չլինի մշակ եւ երկրագործ ժողովուրդը, ոչ թագաւորներ, ոչ իշխաններ, ոչ հարուստներ եւ ոչ ալ արտօնեալ մարդիկ այսպէս ճոխ սեղաններ չպիտի ունենան:

Խօսքը պատրիարքին ուղղելով Հայրիկ ըսաւ.

– Ներեցէք սրբազան հայր. ես առանց ժողովուրդի` թագաւոր չեմ ճանչնար: Եթէ չլինի ժողովուրդը թագաւորն ո՞ւմ վրայ պիտի թագաւորէ եւ իշխէ, եւ ո՞վ է որ թագաւորաց հաց, տուրք եւ զօրք կու տայ, ոչ ապաքէն միա՜յն եւ միա՜յն աշխատաւոր, մշակ եւ երկրագործ ժողովուրդը: Եւ ես, որ այդ մեծ ժողովուրդի համեստ զաւակն եմ, այս բաժակը կ՛առաջարկեմ գեղջուկ եւ աշխատաւոր հայ ժողովուրդի կենացը:

Սեղանակիցները բաժակնին պարպեցին, մինչ անդին խռնուած ժողովուրդը ծափերով ու «Կեցցէ՜ Հայրիկ» աղաղակներով նորէն թնդացուց օդը: Սեղանը գրեթէ խանգարուեցաւ:

Հայրիկ յուզուած եւ գունաթափ հեռացաւ սեղանէն եւ ուղղուեցաւ դէպի հիւանդանոցը: Խռովայոյզ ամբոխը իր ձեռքերուն եւ ուսերուն վրայ, ծափերով, կեցցէներով, երգերով եւ որոտալից աղմուկով տարաւ Հայրիկը հիւանդանոցի դահլիճը:

Դահլիճէն Հայրիկ մտաւ հիւանդներու կացարանները եւ տեսաւ մահուան գրկին մէջ գալարուող պանդուխտ երիտասարդ մը. ան իր ձեռքով փակեց մահացողին աչքերը, «Հոգւոց» մը մրմնջեց եւ դուրս ելլելով ըսաւ.

– Վերը կը մեռնին, վարը կը զուարճանան … ո՜հ, ո՜հ…: Քանիները կը մեռնին այդպէս, կը դատարկուի հայրենիքը, անտէր կը մնան հայոց հողերը, կ՛այրիանայ հայ կինը, կ՛որբանայ մանուկը, կը դատարկուի՛ հայրենիքը, կը դատարկուի՛ Հայաստանը:

Ժողովուրդը կու լար, մինչ Հայրիկ բռունցքը սեղմելով գոռաց.

– Յիմա՛ր եւ ո՛չ իմաստուն ժողովուրդ… որ միայն արտասուել գիտես:

* * *

Գաւառներուն մէջ, ամէնուրեք, յեղափոխական գաղտնի խմբակներ սկսան կազմակերպուիլ: Զէնքի գործածութիւնը եւ զէնք ձեռք ձգելը օրուան կարգախօսը եւ պահանջը դարձած էր:

Իր կարգին սուլթան Համիտ նոր թափով մը ազդանշանը տուաւ համատարած հալածանքներու, փորձելով սարսափներու մէջ խեղդել ամէն շարժում: Ծայր առին բանտարկութիւններ եւ ամէն տեսակ բռնութիւններ:

Կառավարութեան համար հայը այլեւս դարձած էր կասկածելի եւ վտանգաւոր տարր Պոլսոյ եւ գաւառներուն մէջ, հայ լրտեսներ հրապարակ նետուեցան, հետեւելու համար հայ կեանքի ներքին անցուդարձերուն:

Կարնոյ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ կիրակի, 20 յունիս 1890-ին սուրբ պատարագ կը մատուցուէր, երբ զէնքերու գաղտնի պահեստներ երեւան հանելու դիտաւորութեամբ ոստիկանութիւնը խուժեց եւ խիստ խուզարկութեան ձեռնարկեց: Ոստիկանները բարձրացան խորան եւ խաչերը, մոմակալները, աշտանակներն ու սկիհները փշրեցին եւ նախատական արտայայտութիւններ կատարեցին: Եկեղեցւոյ զանգերը սկսան ղօղանջել եւ ահազանգ հնչեցնել: Բողոքի աղաղակներ բարձրացան եւ բռունցքի սպառնալիքներ եղան: Ոստիկանապետը ժողովուրդին հրամայեց ցրուիլ ու հեռանալ: Բայց բազմութիւնը տեղէն չշարժեցաւ: Ոստիկանապետը կրակ գոռաց: Սկսաւ հրացանաձգութիւն եւ կուրծք կուրծքի կռիւ մը: Նոյն պահուն հայու մը ատրճանակի գնդակը եկեղեցւոյ դրան առջեւ գետին փռեց ոստիկան մը: Ոստիկանները սուիններով յարձակեցան բազմութեան վրայ եւ սկսան սուինահարել հայերը: Շատեր սկսան խոյս տալ, բայց իրենց դիմաց գտան թուրք զինուած խուժանը:

Յանդուգն երիտասարդներ հերոսաբար դիմադրեցին զինուած ուժերուն, անոնց ձեռքէն խլեցին սուր ու հրացան եւ գործածեցին անոնց դէմ:

Դժոխային վիճակը տեւեց շուրջ մէկ ժամ. ինկան աւելի քան քսան զոհեր եւ վիրաւորներ:

Կարնոյ դէպքը լայն արձագանգ գտաւ եւ ցնցեց ժողովուրդը: «Ձայն մը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներէն»-ը ռազմերգ դարձաւ:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)