Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Խրիմեան Հայրիկ Պոլսոյ Մէջ. Կրօնական Ժողովի Ատենապետ
Եւ Գուզկունճուքի Եկեղեցւոյ Քարոզիչ

 ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պարտքի Եւ Իրաւունքի Պատգամը

Խրիմեան Հայրիկ օսմանեան կառավարութեան որոշումով Վանէն հեռացաւ Աւագ երկուշաբթի, 18 մարտ 1885-ին եւ գիշերեց Աւանց գիւղին մէջ:

Յաջորդ առաւօտ, Աւագ երեքշաբթի, 19 մարտին Հայրիկ իր վաղեմի հակառակորդ Պօղոս եպիսկոպոսի ուղեկցութեամբ եւ վեց ոստիկաններու հսկողութեամբ Աւանցէն ուղղուեցաւ Լիմ անապատ: Պօղոս եպիսկոպոս պատշաճ հիւրասիրութիւն ցոյց տուաւ Հայրիկի եւ խնդրեց, որ Զատիկը տօնելէն ետք ճամբայ ելլէ:

Զատիկը Լիմ անապատին մէջ տօնելէն ետք  Հայրիկ մարտ 27¬ին նաւակ նստաւ եւ իր եղբօրորդի Կարապետի ու երկու թիավարներու ընկերակցութեամբ ցամաք ելաւ Վանայ ծովուն արեւմտեան կողմը գտնուող Պարկաթ գիւղը, ուր ոստիկանները իրեն կը սպասէին:

Պարկաթէն Հայրիկ իր ձիով, ոստիկաններու ուղեկցութեամբ ճամբայ ելաւ դէպի Տարօն:

Հայրիկ որ գիւղին որ մօտենար գիւղացիք եկեղեցական թափօրով, աղ ու հացով, երգ ու պարով եւ թմբուկով ու սրինգով կը դիմաւորէին զայն եւ ճամբու կը դնէին: Ոմանք ալ ձիեր հեծած կը միանային անոր: Որ գիւղը որ իջեւանէր Հայրիկ, հոն ժողովրդային ընդունելութիւն կը կազմակերպուէր:

Տարօնի դաշտէն Հայրիկ ուղղուեցաւ դէպի Կարին, ապա` Բաբերդ, Կիւմիւշհանէ եւ հասաւ Տրապիզոն:

Տրապիզոն հասնելէն ետք Հայրիկ իր Քոլոզ անունով սպիտակ ձին եղբօրորդի Կարապետի յանձնեց, որ վերադարձաւ Վան, իսկ ինք «Սելանիկ» շոգենաւը նստելով ճամբայ ելաւ դէպի Պոլիս, ուր հասաւ 4 յունիս 1885-ին:

Պոլսոյ «Մասիս» թերթը 6 յունիս 1885-ի թիւով կը գրէր.

«Ամենապատիւ Խրիմեան Հայրիկ մայրաքաղաքս հասաւ երկուշաբթի առաւօտ Մախսուսէի Սելանիկ շոգենաւով:

«Թէպէտ կիրակի առաւօտ իբր 300 գաւառացի եւ պոլսեցի ազգայինք յատուկ շոգենաւով Գավագ երթալով մինչեւ երեկոյ սպասած էին նորին սրբազնութիւնը դիմաւորելու համար, սակայն մինչեւ ժամը 12:00 Սելանիկ չերեւնալով, ետ դարձած էին: Յաջորդ առաւօտուն ժամը 11:00¬ին Սելանիկ շոգենաւն Անատօլու Գավագ հասաւ եւ Պէօյիւքտէրէ սպասող պատուիրակը վեց նաւակով ու մակոյկով դիմաւորեցին զնորին սրբազնութիւն եւ Պէօյիւքտէրէ տարին, ուր Էգնայեանց տունն իջաւ: Քանի մը հարիւր ազգայինք կը սպասէին անդ ի տես սիրելի Հայրիկին: Նորին սրբազնութիւնը Պէօյիւքտէրէի մէջ քիչ մը հանգստանալէ յետոյ շոգեմակոյկով Գուզկունճուք անցաւ առաջնորդութեամբ 60¬ի չափ հրաւիրակաց: Մեծ հանդէսով ընդառաջ ելան եկեղեցական եւ աշխարհական ազգայինք եւ խուռն բազմութիւն որք տարին զՍուրբ Հայրիկն յեկեղեցի ուր խօսեցաւ ժողովրդեան, յիշեցնելով թէ 12¬րդ անգամն է, որ կը չափէր զՍեւ ծով, հերքելով իւր վրայ տարածուած զրոյցներ: Ապա մաղթանքներ ըրաւ վեհափառ սուլթանին կենաց համար: Ի վերջոյ ծանոյց թէ, կիրակի օր երկարօրէն պիտի խօսի եկեղեցւոյն մէջ եւ քարոզի հրաւիրեց ներկայ բազմութիւնը»:

Պատրիարքարանը Գուզկունճուքի եկեղեցւոյ բակին մէջ սենեակ մը տրամադրեց Հայրիկի:

* * *

Յարութիւն եպիսկոպոս Վեհապետեան, Կարնոյ նախկին առաջնորդ եւ Երուսաղէմի փոխանորդ, 25 յունուար 1885¬ին Պոլսոյ պատրիարք ընտրուած էր. ընտրութիւնը վաւերացուած էր մարտ 15¬ին, որմէ ետք Երուսաղէմէն Պոլիս  գալով ապրիլ 17¬ին սահմանադրական ուխտը կատարելով պաշտօնի ձեռնարկած էր:

Միւս կողմէ, նոր կաթողիկոսի ընտրութեան համար Էջմիածնի մէջ 21 ապրիլ 1885¬ին գումարուած ազգային եկեղեցական ժողովին գլխաւոր թեկնածուներ Իզմիրի առաջնորդ Մելքիսեդեկ եպիսկոպոս Մուրատեան ստացած էր 50 ձայն, իսկ Նոր Նախիջեւանի ու Պեսարապիոյ առաջնորդ եւ կաթողիկոսական տեղապահ Մակար արքեպիսկոպոս Թեղուտցի` 16 ձայն: Պոլոժենիայի կանոնադրութեան համաձայն, առաւելագոյն ձայն ստացող երկու թեկնածուներու անունները կը ներկայացուէին ցարին` առ ի հաստատում: Ալեքսանդր Գ. ցար, պետական շահերը նկատի ունենալով, հաստատեց Մակար արքեպիսկոպոսի ընտրութիւնը: Մակար Ա. կաթողիկոսի օծումը տեղի ունեցաւ 10 նոյեմբեր 1885¬ին: Մակար կաթողիկոս խնդրագիր ներկայացուց ցարին, ռուսական կառավարութեան կողմէ 1884¬ին փակուած հայկական դպրոցները վերաբանալու համար: Անոր ջանքերով վերաբացուեցան հայկական դպրոցները:

Յարութիւն պատրիարք 6 դեկտեմբեր 1885¬ին Երուսաղէմի պատրիարք ընտրուեցաւ, երկու տիտղոսները չմիացնելու պայմանով:

* * *

Գուզկունճուքի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ բակի սենեակին մէջ Հայրիկ գրեթէ առանձնացած կեանք մը կ՛ապրէր: Առտու կանուխ, եկեղեցւոյ զանգին հետ կ՛արթննար, եկեղեցի կ՛երթար, եւ ժամերգութենէն ետք սենեակ վերադառնալով ամբողջ օրը կը կարդար եւ նամակներ կը գրէր: Երբեմն իր հին բարեկամներուն տուները կ՛այցելէր: Այցելութեան կ՛երթար նաեւ խաները եւ գաւառացի պանդուխներուն հետ կը զրուցէր, յուշեր կը պատմէր, հայրենի տուներէն եկած անոնց նամակները կը կարդար, Հայկական հարցի եւ հայոց ազատութեան մասին կը խօսէր եւ յաճախ ալ անոնց հետ կ՛ընթրէր:

Ոստիկանութիւնը քայլ առ քայլ կը հետեւէր Հայրիկի: Հայրիկ գիտէր, որ հայ լրտեսներ կը դառնան իր շուրջ: Կ՛ըսէր, որ զուր տեղ կը լրտեսեն զինք:

Պետութիւնը արտաքնապէս յարգանք ու պատիւ ցոյց կու տար նախկին պատրիարքին եւ կանոնաւոր կերպով ամսական 25 ոսկի կը յատկացնէր անոր:

Հայրիկ 1886 յունիսին Կրօնական ժողովի ատենապետ ընտրուեցաւ, իսկ 1888 մայիսին Գուզկունճուքի եկեղեցւոյ քարոզիչ նշանակուեցաւ:

Կիրակի օրերը, պատարագէն ետք, երբ Հայրիկ եկեղեցիէն դուրս գար, գաւառացի պանդուխտները կը շրջապատէին զինք: Իրենց անձնական եւ ընտանեկան հոգերն ու վիշտերը կը նկարագրէին եւ օգնութիւն, ճար ու դարման կը խնդրէին: Հայրիկ պետութենէն ստացած իր ամսականը եւ ժամուցէն գոյացած նուէրները պանդուխտներուն կը բաժնէր: Նաեւ` հարուստներէն դրամ կ՛ուզէր եւ աղքատներուն կու տար:

* * *

«Արմենիա» թերթը

Մկրտիչ Փորթուգալեան, օսմանեան կառավարութեան կողմէ Վանէն աքսորուելէն ետք, 1885-ին, Ֆրանսա փոխադրուեցաւ եւ Մարսէյլի մէջ բնակութիւն հաստատելով տպարան հիմնեց, ուրկէ սկսաւ հրատարակել «Արմենիա» թերթը, նպատակ ունենալով «Հայերէն լեզուով մի լրագիր մեր հարստահարուած Հայաստանի եղբայրներուն դրութիւնը աշխարհահռչակ դարձնելու, արտասահմանեան հայերու ուշադրութիւնը անոնց վրայ հրաւիրելով աջակցութիւն խնդրելու, մեր գաղափարները հայ ժողովուրդին մէջ տարածելու եւ երկարամեայ աշխատութեամբ եւ ուսումնասիրութեամբ մեր ստացած փորձառութեան արդիւնքներուն համեմատ գործելու»:

«Արմենիա» գաղտնօրէն Երկիր կը մտնէր եւ կը տարածուէր:

«Արմենիա»¬ի ընթերցողներ եւ Փորթուգալեանի գաղափարակիցներ նոյն տարին` 1885¬ին, Վանի մէջ, Թերլեմէզեաններու այգիի հնձանին մէջ ժողով գումարեցին եւ Արմենական կուսակցութիւնը հիմնեցին:

Գաւառներէն հասնող հալածանքներու եւ հարստահարութեանց լուրերը անպակաս էին եւ կը խռովէին Հայրիկի հոգին: Հայրիկ նաեւ կ՛ոգեւորուէր, տեսնելով որ բռնութեան դէմ ըմբոստացման ոգին հետզհետէ կը տարածուի ժողովուրդին մէջ:

Հայկական գիւղերուն վրայ քիւրտերու յարձակումները աւելի յաճախակի դարձած էին սուլթան Համիտի նոր քաղաքականութեան հետեւանքով:

Սասունի իշխանները Ահրոնք գիւղին մէջ ժողով գումարելով որոշեցին զինուիլ, վառօդ պատրաստել, Տալուորիկի երկաթի հանքին շահագործումը ընդարձակել եւ դուրսէն ռազմամթերք ձեռք ձգել, դէմ դնելու համար քրտական յարձակումներուն:

Մարգար Վարժապետ

Արաբօ

Տարօնի դաշտի գիւղերուն մէջ Արաբօ եւ Մխօ Շահէն խումբեր կազմելով սարսափ տարածեցին թուրք եւ քիւրտ գիւղացիներու մէջ եւ սանձեցին անոնց յարձակումները հայ գիւղերու վրայ:

Վարդենիս գիւղին մէջ հայերը Մարգար Վարժապետի ղեկավարութեամբ վանեցին քիւրտերը, որոնք կ՛ուզէին հարս մը փախցնել: Մարգար Վարժապետ խումբ մը ընկերներով լեռ բարձրացաւ եւ յետոյ Կովկաս անցաւ:

Տարօնի հայութեան պատուհասն էր քիւրտ ցեղապետ Մուսա բէկ: Ան առեւանգեց Ղարս գիւղացի Աղաճանի դուստր Կիւլիզարը, իսլամացուց եւ փոքր եղբօր` Ջազոյի հետ ամուսնացուց: Դէպքը արձագանգ գտաւ հայ եւ նաեւ եւրոպական մամուլին մէջ: Կառավարութենէն պահանջուեցաւ Մուսա բէկը Պոլիս բերել եւ պատժել: Ի վերջոյ Մուսա բէկ Պոլիս տարուեցաւ, դատուեցաւ եւ անոր արգիլուեցաւ իր ծննդավայրը վերադառնալ:

Ժընեւի մէջ, քանի մը ուսանողներ եւ «Արմենիա»-ի թղթակիցներ 1887-ին «Հնչակ» թերթը հիմնեցին եւ քաղաքական կուսակցութեան մը ծրագիրը հրապարակեցին:

* * *

Յարութիւն պատրիարք Վեհապետեան 1888-ի ամրան Պոլսոյ աթոռը ձգելով Երուսաղէմ մեկնեցաւ, նախընտրելով Երուսաղէմի աթոռը, որուն ընտրուած էր:

Պոլսոյ պատրիարքութեան թեկնածու առաջադրուեցան Պրուսայի առաջնորդ Բարթողիմէոս արքեպիսկոպոս Չամիչեան եւ Խորէն արքեպիսկոպոս Նարպէյ:

Հակամարտ երկու հոսանքներ կազմաւորուած եւ կիրքերը լարուած էին: Բարթողիմէոս արքեպիսկոպոս եւ իր համակիրները կը ներկայացնէին սուլթանին հաւատարիմ եւ հնազանդ մնալու հոսանքը, մինչ Խորէն արքեպիսկոպոս եւ իր համակիրները կ՛առաջնորդուէին ազգային պատիւին կառչած մնալու սկզբունքով:

Նոր պատրիարքի ընտրութեան Ազգային ժողովը գումարուեցաւ 9 սեպտեմբեր 1888-ին: Ներկայ 92 երեսփոխաններէն 39-ը քուէարկեց ի նպաստ Բարթողիմէոս արքեպիսկոպոսի, իսկ 36 երեսփոխան` ի նպաստ Խորէն արքեպիսկոպոսի: Համախոհութիւն չգոյացաւ եւ ընտրութիւնը յետաձգուեցաւ:

Ազգային ժողովի սեպտեմբեր 16-ի նիստը վէճով ու ժխորով վերջացաւ եւ կառավարութեան միջամտութեան դիմուեցաւ: Առաջին քուէարկութիւնը չեղեալ հռչակուեցաւ:

Սեպտեմբեր 29-ին նոր ընտրութեան ձեռնարկուեցաւ եւ 95 ներկաներէն  76 քուէներու 66-ին ձայնով Արմաշի վանահայր Խորէն եպիսկոպոս Աշըգեան պատրիարք ընտրուեցաւ:

Օրմանեան կը գրէ. «Կատարուած ընտրութիւնը ոչ նախապատրաստուած եւ ոչ ալ կշռուած ձեռնարկ մըն էր, այլ իրենց կուսակից ընտրելիին յաջողութիւնը կասկածելի տեսնելուն, եւ միւս կողմին յաջողութիւնը արգիլելու համար, բոլորովին դուրսէն մէկու մը վրայ համաձայնելով կուսակցական պայքարին վերջ տալու միտքն էր, որ կ՛առաջնորդէր: Խորէն Աշըգեան միայն ուսումնական եպիսկոպոսի եւ հանդարտ անձնաւորութեան համբաւ ունէր, ոչ վարչական նախընթաց ունէր եւ ոչ վարչական կարողութեան նշան տուած էր: Իր կեանքն ու գործունէութիւնը Արմաշու վանքին չորս պատերէն դուրս ելած չէին, եւ վանքին վրայ ալ նշանակալի արգասիք ունեցած չէր:… Ուստի աչքառու գործերով եւ վկայեալ համբաւով չէր որ պատրիարքութեան կը կոչուէր, այլ մի մասին Չամիչեանէ խորշելուն եւ միւս մասին Նարպէյը չուզելուն պատճառով, երրորդ մըն էր որ երկուքին վրայ կը շահէր եւ կը շահուէր»:

* * *

Քարակէօմրիւքի Սուրբ Յովհան Ոսկեբերան եկեղեցւոյ ուխտագնացութեան տօնին առիթով Հայրիկ քարոզելու հրաւիրուեցաւ: Ան պարտք եւ իրաւունք հասկացողութիւնները բնաբան ընտրելով ըսաւ.

– Ուր որ պարտքն է հոն կայ իրաւունքը. ուր որ իրաւունքն է հոն կայ եւ պարտքը: Ամէնքդ ալ ուժգին եւ հզօր կերպով պահանջեցէք ձեր իրաւունքները եւ կատարեցէք ձեր պարտքերը: Հայը հլու եւ հնազանդ կը կատարէ իւր պարտքերը, իսկ իւր արդար իրաւունքէն միշտ զրկուած է եւ զրկուած պիտի մնայ քանի որ տիրող պետերը չեն յարգեր արդարութիւնը:

Ամէն գաւառներու մէջ տանջուած, չարչարուած, հարստահարուած հայը միշտ իրաւազուրկ եւ միշտ պարտական մնացեր է: Այս անտանելի վիճակէն դուրս գալու համար չեմ ըսեր զէնք առէք եւ պետութեան դէմ ըմբոստացէք, բայց կ՛ըսեմ պետութենէն ինքնապաշտպանութեան իրաւունք պահանջեցէք: Չեմ ըսեր վե՛ր կացէք հայոց թագաւորութիւն պահանջեցէք, բայց կ՛ըսեմ ձեր թագաւորէն պահանջեցէք արդարութի՛ւն, հաւասարութի՛ւն, վասնզի թագաւորի պարտքն է իւր հպատակ ազգաց վրայ, առանց ցեղի եւ կրօնի խտրութեան, հաւասար աչքով նայիլ: Եթէ մի հպատակ ազգին ձեռք սուր եւ հրացան տրուի, հարստահարելու եւ բռնաբարելու իրաւունք շնորհուի, իսկ միւս հպատակ ազգին ձեռքէն դանակն անգամ խլուի եւ անոր ինքնապաշտպանութեան իրաւունքը ոտնահարուի, այն ատեն հպատակ ազգաց պարտքի եւ իրաւունքի փոխադարձ յարաբերութիւնները կը կորսնցնեն իրենց համազօրութիւնը: Ա՜խ, հազա՛ր ախ… հայը իւր պարտքերը լրիւ կը կատարէ եւ ատոր համար ալ մի՛շտ զրկուած է իւր իրաւունքներէն:

Հայրիկ իր քարոզը աւարտեց պատգամելով.

– Ուրեմն, ժողովո՛ւրդ հայոց, մեր արդարացի պահանջը պիտի ըլլայ ինքնապաշտպանութեան արդար իրաւունքը եւ օրէնքի հաւասարութիւն, առանց որոյ խաղաղութիւն չպիտի թագաւորէ այս երկրին մէջ, ուր մէկը կը հարստահարէ անարգել եւ միւսը կը հարստահարուի շարունակ: Եւ այս պարագային, երբ իրաւունքը կը բացակայէ, առաջ կու գայ պարտազանցութիւն… ըմբոստութի՜ւն… յեղափոխութի՜ւն:

Սասունցի Շենիկ գիւղի ընտանիք

Սասունի Ախպի գիւղին մէջ տափանով ցորենի արտը հարթելու աշխատանք

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)