Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Վասպուրական`
Ազգային Վերածնութեան Կեդրոն

Վանի քաղաքամէջը եւ բերդը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

– Ներսէս Պատրիարքի Հրաժարականին Մերժումը Եւ Աթոռին Վրայ Մնալու Կայսերական Հրաման

Խրիմեան Հայրիկ, եւ իր կողքին` Մկրտիչ Փորթուգալեան եւ ռուսական հիւպատոս Կոստանդին Կամսարական, Վասպուրականի մէջ ազատագրական գաղափարներ դարբնեցին եւ ազատատենչ ու ռազմունակ երիտասարդ սերունդ մը դաստիարակեցին:

Վանի կուսակալ Հասան փաշա քանիցս դիմեց Պոլիս` Բարձրագոյն դուռ, Կամսարականը հեռացնել տալու համար շրջանէն: Վալին կը փաստարկէր ըսելով, որ Կամսարական ոչ թէ ռուսաց հիւպատոս է Վանի մէջ, այլ հայ յեղափոխական գործիչ մըն է:

Ի վերջոյ Կոստանդին Կամսարական Պոլսոյ մէջ Ռուսիոյ դեսպանատան միջոցով պաշտօնանկ ընել տուաւ Հասան փաշան:

Վասպուրական ազգային եւ գրական վերածնունդի շրջան մը կ՛ապրէր: Փորթուգալեան, իբրեւ դաստիարակ եւ ազգային գործիչ, Հայրիկի աջ բազուկն էր: Գրիգոր Արծրունիի քարոզած գաղափարները, Րաֆֆիի վէպերը, Գամառ Քաթիպայի ռազմաշունչ երգերը Փորթուգալեանի միջոցով կը տարածուէին, եւ անոր կազմակերպած հանդէսներն ու դասախօսութիւնները կը հմայէին երիտասարդութիւնը:

Վանի եւ գաւառներուն մէջ բազմաթիւ դպրոցներ բացուեցան եւ զանազան ընկերութիւններ հիմնուեցան: Ազգային ու հասարակական կեանքը եռանդով կ՛ընթանար: Ժողովուրդի ազատութեան, բարօրութեան եւ դաստիարակութեան գաղափարներով տոգորուած երիտասարդութիւնը կը կազմակերպուէր:

Հայրիկ գիւղէ գիւղ կը շրջագայէր եւ ժողովուրդին մէջ մարդկային ազնիւ զգացմունքներ կ՛արծարծէր: Ամէն կողմէ մարդիկ Վարագայ վանք կ՛այցելէին եւ անոր խորհուրդներուն կը դիմէին:

Հայրիկ երկար ժամանակ կը տրամադրէր նամակներ գրելով, որոնք կ՛ուղարկէր աշխարհի չորս կողմերը: Ան հայ ժողովուրդի տառապանքներու մասին տեղեկութիւններ կը փոխանցէր, ազգի վերածնութեան առաջադրանքով տարուող աշխատանքներու մասին պարզաբանումներ կը կատարէր եւ իր համոզումները կ՛արտայայտէր:

Հայրիկ անյիշաչար գտնուեցաւ իր վաղեմի հակառակորդներուն նկատմամբ: Պօղոսեան – ապօղոսեան պայքարը չքացաւ եւ կիրքերը հանդարտեցան: Պօղոս եպիսկոպոս Լիմ անապատը քաշուեցաւ եւ այլեւս ազգային գործերուն որեւէ մասնակցութիւն ցոյց չտուաւ:

Միութեան, համերաշխութեան եւ ժողովրդանուէր գործունէութեան սկզբունքները տիրական դարձան:

Փանոս Թէրլէմէզեան, որ Վանի վարժապետանոցի սաներէն եղած էր եւ խոր համարում ունէր Խրիմեան Հայրիկի ու Մկրտիչ Փորթուգալեանի նկատմամբ, կ՛ըսէ. «Հայերս անտակտ էինք մեր հայրենասիրական ցոյցերու մէջ, որոնք, ի հարկէ, չէին վրիպեր կուսակալի ուշադրութենէն: Հայրիկն անգամ, որ Վարագի վանահայրն էր, կարծես թէ կը քաջալերէր այդ ցոյցերը: … Ազգային սահմանադրութեան  տօնակատարութիւնները շատ վրանբաց էին: … Տասը հազար մարդով կ՛երթայինք Վարագ, ազգային դրօշակներ պարզած, հայրենասիրական երգեր երգելով: … Փորթուգալեանն ալ ջահելութիւններ կ՛ընէր: Քննութիւններու ժամանակ, կուսակալի ներկայութեանը, աշակերտները Գամառ Քաթիպայի թուրքատեաց ոտանաւորները կ՛արտասանէին»:

* * *

Այգեկութք Վանի շրջակայ Շահպազի գիւղին մէջ

Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան, որ 13 նոյեմբեր 1881-ին հրաժարական ներկայացուցած էր, կը շարունակէր յամառիլ անոր վրայ, հակառակ պետութեան եւ ազգին կողմէ եղած մերժումին:

Ազգային ժողովի 30 սեպտեմբեր 1882-ի նիստին, ներկայ 54 երեսփոխաններէն 34-ը ընդունեցին պատրիարքին հրաժարականը:

Երբ պատրիարքի հրաժարականին ընդունելութիւնը կայսերական հաւանութեան առաջարկուեցաւ, սուլթան Համիտ բացէ ի բաց մերժեց եւ պատրիարքութիւնը շարունակելու բարձր հրաման արձակեց:

Մեծ եպարքոս Սայիտ փաշա 29 նոյեմբեր 1882-ին հրաւէր ուղղեց պատրիարքին, իր մօտ` Նշանթաղի ապարանք` խորհրդակցելու: Պատրիարքը փութաց միայնակ, բարապան մը առնելով հետը: Երեք ժամուան խորհրդակցութենէ եւ բանակցութենէ ետք, եպարքոսը հաղորդեց կայսերական անդառնալի հրամանը: Պատրիարքը պատասխանեց` իր դժուարութիւնները յառաջ բերելով: Պատրիարքի անձնական տկարութեան համար եպարքոսը ըսաւ, որ տեւողական հիւանդութիւն մը աշխատութեան արգելք չի կրնար ըլլալ եւ զգուշութեամբ կրնայ դարմանուիլ: Իսկ պատրիարքի անբաւականութեան համար ըսաւ, որ ազգը եւ պետութիւնը կատարեալ վստահութիւն ունին իր վրայ: Ազգային ժողովին կողմէ հրաժարականին ընդունուած ըլլալուն գծով եպարքոսը ըսաւ որ ժողովը պատրիարքէն գանգատ կամ դժգոհութիւն չէ ունեցած, եւ միայն զիջած է անոր յամառ պնդումին վրայ: Անլոյծ մնացած խնդիրներուն համար ալ եպարքոսը հաստատեց, որ երբ պատրիարքը մնայ իր պաշտօնին վրայ, անոնք աւելի դիւրաւ պիտի կարգադրուին:

Ներսէս պատրիարք, կայսերական բարձր հրամանին հպատակելէ զատ ուրիշ միջոց չունենալով, մեկնեցաւ:

Սուլթան Համիտի կողմէ Ներսէս պատրիարքին ընծայուած վստահութիւնը զգայացունց տպաւորութիւն գործեց ժողովուրդին վրայ: Կասկածները փարատեցան:

Երբ կայսերական որոշումը հաղորդուեցաւ ազգին, Ազգային ժողովը 3 դեկտեմբեր 1882-ին բացառիկ նիստ մը գումարեց եւ ցնծութեամբ ընդունեց պատրիարքին դարձը իր աթոռին վրայ:

Դեկտեմբեր 5-ին գոհաբանական աղօթքներ եւ կայսեր արեւշատութեան համար մաղթաքներ տեղի ունեցան Պոլսոյ հայոց բոլոր եկեղեցիներուն մէջ: Նոյն օրը կէսօրէ ետք սուլթանին կողմէ հազար ոսկիի ընծայ մը ղրկուեցաւ պատրիարքին:

Յաջորդ օր սուլթանը պալատ հրաւիրեց պատրիարքը: Շքեղ ճաշէ մը ետք Համիտ ունկնդրութիւն շնորհեց Ներսէս սրբազանին եւ սիրոյ ու վստահութեան հաւաստիքներ շռայլեց անոր: Պալատէն դուրս գալու պահուն եպարքոս Սայիտ փաշա պատրիարքին ըսաւ. «Տեսա՞ք, ես չըսի՞ ձեզի, թէ նորին վեհափառութիւնը սէր ու համակրութիւն ունի ձեր եւ ազգին հանդէպ»: Նոյն պահուն յանուն սուլթանին ականակուռ տուփ մը ընծայ տրուեցաւ պատրիարքին:

Ներսէս պատրիարք պալատէն ուղղակի պատրիարքարան վերադարձաւ եւ մայր եկեղեցւոյ մէջ խռնուած բազմութեան հաղորդեց կայսեր խոստմնալից խօսքերը:

Յաջորդող օրերուն Պոլսոյ հայկական թերթերը իրենց առաջնորդող յօդուածներուն մէջ զարմանալի կը գտնէին սուլթանին կողմէ պատրիարքին շնորհուած այս աստիճան բացարձակ վստահութիւնը եւ անոր վերադարձը աթոռ: Զարմանք առթող գլխաւոր պատճառը կը վերաբերէր պատրիարքի դիրքին` հայկական հարցի արծարծման պահուն:

Իր կարգին Օրմանեան կը խորհրդածէ. «Ներսէս իր հրաժարականով տարի մը ամբողջ, 1881 նոյեմբեր 13-էն մինչեւ 1882 նոյեմբեր 29, ազգը ահագին տագնապի մէջ պահած էր, գործերուն երեսի վրայ մնալուն պատճառ եղած էր, եւ ազգին մէջ խծբծանքներու առիթ ընծայած էր:… Ներսէս հայկական խնդիրն ստեղծելէն եւ օսմանեան կայսեր եւ կառավարութեան մտքին հակառակ գործելէն, եւ լաւ աչքով չնայուելէն ետքը, ինչպէ՞ս կրցաւ կայսեր սիրելին եւ վստահելին դառնալ: Միթէ մեղադրելի փոփոխականութեամբ մը կայսեր հաճելի եւ կառավարութեան վստահելի միջոցներու ձեռնարկե՞ց, կամ թէ հակառակ  համբաւին կայսերական ընծաներով շահուեցա՞ւ եւ ստորացա՞ւ, ինչպէս եղաւ հազար ոսկին եւ ականակուռ տուփը, եւ Օրթաքէոյի տունը որ քանի մը ամիս ետքը շնորհուեցաւ»:

Օրմանեան Ներսէս պատրիարքի արժանիքներէն մէկը կը նկատէ անոր ճարտարութիւնը:

* * *

Վանեցի հացթուխներ

Ազատութեան գաղափարները սկսած էին տարածուիլ գաւառներուն մէջ: Կարնոյ մէջ 1881 մայիսին հիմնուած էր Պաշտպան հայրենեացը, գլխաւոր նպատակ ունենալով կազմակերպուիլ, զինուիլ եւ ինքնապաշտպանութեան դիմել: Անդամներուն թիւը արագօրէն հասած էր չորս հարիւրի: Անոնց գլխաւորն էր Խաչատուր Կէրէկցեան:

Պաշտպան հայրենեաց կապեր հաստատեց Խրիմեան Հայրիկի, Ներսէս պատրիարքի եւ Թիֆլիսի հայ մտաւորականութեան հետ:

Հայրիկ, Պաշտպան հայրենեացի անդամներուն ուղղած իր մէկ նամակին մէջ, Վանի երիտասարդութեան մօտ բռնկած ազատութեան ոգիին մասին կը գրէ. «Տակաւ տակաւ կը մեռնի անարգ եւ ստրկական ոգին եւ կը յաջորդէ ազատ եւ արիական հոգին. չորեքհարիւրամեայ գերութեան մեռելութենէն հայն իր թաղած գլուխ կը վերցնէ. չգիտեմ, ազգին թերահաւատները կը հաւատա՞ն նորա յարութեան»:

Թրքական ոստիկանութիւնը 1882 նոյեմբերին դիպուածով մը երեւան հանեց Պաշտպան հայրենեաց գաղտնի կազմակերպութիւնը: 72 անձեր ձերբակալուեցան եւ դատի յանձնուեցան: Էրզրումի դատարանը 51 հոգիի բանտարկութեան վճիռ տուաւ: Բանտարկեալները վերաքննութեան դիմեցին:

Ներսէս պատրիարքի եւ Կարնոյ առաջնորդ Օրմանեան սրբազանի դիմումներուն վրայ 11 անձեր ալ ազատ ձգուեցան եւ յետոյ 32 հոգի եւս ներման արժանացան:

* * *

Խրիմեան Հայրիկ յաճախ պետական այս կամ այն պաշտօնատունը կը մտնէր եւ իր միջամտութեամբ հայ գիւղացիներու դատերն ու իրաւունքները կը պաշտպանէր:

Հայոց առաջնորդին այս ընթացքը եւ միջամտութիւնները Վանի պետական շրջանակներուն մէջ դժգոհութեան առիթ կու տային:

Հայրիկ իր միջամտութեամբ յաջողեցաւ ազատ արձակել տալ Թիմարի Լիմ գիւղացի Թումասը, որ ինքնապաշտպանութեան դիմելով սպաննած էր զինք սպաննել փորձող քիւրտը:

Այս դէպքէն ետք չորս քիւրտեր յարձակեցան Մանդան գիւղին վրայ եւ թալանեցին հայերու ոչխարները:

Գիւղացիք Հայրիկի դիմեցին եւ պաշտպանութիւն խնդրեցին:

Հայրիկ պատասխանեց.

– Դուք կը սպասէք, որ կառավարութիւնը ամէն գիւղի մէջ, սարերու եւ ճամբաներու վրայ պահապան, ոստիկան դնէ, որ դուք հանգիստ եւ ապահո՞վ ապրիք: Ամօ՛թ ձեզ, որ գիւղ մ՛ամբողջ կրցած չէք չորս աւազակ հալածել կամ բռնել, իսկ հիմա ելեր տնկօ՛ տնկօ՛ եկեր էք եւ Հայրիկէն օգնութիւն կը խնդրէք: Ես պիտի երթամ կուսակալին յայտնեմ դէպքի մանրամասնութիւնները, իսկ ձեզ ալ կ՛ըսեմ, ալ բա՛ւ է թոյլ եւ վախկոտ մնաք, գացէք զէնք առէք, զէ՜նք… զի անով է, որ պիտի պաշտպանէք ձեր անձը, պատիւն ու ստացուածքը: Հայտէ գացէք եւ ըսածներս կատարեցէք:

* * *

Բուրդ գզող կանայք Շատախի թաղ աւանին մէջ

Վանի մէջ Ռուսիոյ հիւպատոս Կոստանդին Կամսարական Խրիմեան Հայրիկի թելադրեց Վասպուրականի հայութիւնը ըմբոստութեան մղել օսմանեան պետութեան դէմ եւ Ռուսաստանի պաշտպանութեան դիմել:

Հայրիկ պատասխանեց.

– Տղա՛ս, ժողովրդական առածը կ՛ըսէ ջրէն ելանք ընկանք ջրհեղեղ: Հիմա քուկդ է, դուն չը գիտե՞ս որ եթէ ռուսը հայկական նահանգները գրաւէ մեզ չպիտի տայ, այլ ռուսական նահանգի մը պիտի վերածէ եւ բարոյապէս խեղդէ մեզ եւ ջնջել տայ հայկական հարցը: Աւելի աղէկ է, որ մենք Թուրքիոյ իշխանութեան ներքոյ ներքին ինքնավարութիւն մ՛ունենանք, քան թէ ռուսին լուծը դնենք մեր վզին:

Կամսարականի յաջորդը` Վանի մէջ Ռուսիոյ հիւպատոս Կուլեպեակի Հայրիկի այցելելով անոր հարցուց. «Ինչո՞ւ դէմ էք ռուսական քաղաքականութեան, որ կը հետապնդէ նաեւ քրիստոնեայ փոքր եւ ճնշուած ազգերու ազատութիւնը»:

Հայրիկ ըսաւ.

– Ալեքսադր Բ.ի քաղաքականութիւնը վերցուած է Ալեքսանդր Գ.ի օրով: Ռուսական ներկայ քաղաքականութիւնը ամենակուլ է: Մեր Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսը 1827-ի ռուս-պարսկական պատերազմերու ժամանակ մեծ ծառայութիւններ ըրաւ ռուսաց բանակներուն եւ պալատին, որ խոստացած էր հայոց ազատութիւն շնորհել, բայց երբ ձեր զօրքերը գրաւեցին Երեւանն ու Էջմիածինը, պալատը իւր խոստումը չկատարելէ յետոյ, Պոլոժենիայով շղթայեց Կովկասի հայութեան կրօնական, կրթական եւ ազգային գործերն ու տարրական իրաւունքները եւ պրոկուրոր (դատախազ) կոչուած պաշտօնեայ մըն ալ բազմեցուց Էջմիածնի սինոտին մէջ:

Օսմանեան կառավարութիւնը կասկած ունէր որ Խրիմեան Հայրիկ ռուս պետական շրջանակներու հետ կապեր ունի եւ Վանի մէջ հակապետական վտանգաւոր գործունէութիւն կը ծաւալէ: Կասկածը սկսած էր այն օրէն, երբ Հայրիկ Ալեքսանդր Բ. ցարի սպանութեան (1 մարտ 1881) առիթով հոգեհանգիստ կատարած եւ դամբանական խօսած էր:

Օր մըն ալ, 1882-ին, Հայրիկ Վանի կառավարչատունը հրաւիրուեցաւ, ուր անոր հարց տրուեցաւ.

– Իրա՞ւ է, որ ռուսական կառավարութեան դիմած էք, որ բանակ ղրկէ Վանը գրաւելու համար:

Հայրիկ կէս լուրջ կէս կատակ պատասխանեց.

– Եթէ վստահ ըլլայի որ ռուսական կառավարութիւնը պիտի ընդառաջէր դիմումիս, այն ատեն կը խնդրէի որ ան իր բանակը չշարժէր:

Կառավարութեան կասկածները փարատելու համար Հայրիկ քաշուեցաւ Վարագայ վանքը եւ ապա հրաժարեցաւ Վանի առաջնորդութեան իր պաշտօնէն, իրեն փոխանորդ նշանակելով Գարեգին վարդապետ Սրուանձտեանցը:

 

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)