«Հազարաւոր Վայրեր Ծածկանուններ Ունէին, Օրինակ` Ծաղիկը Կամ Վիշապը` Պոլիսն Էր…»

«Նոր Յառաջ»-ի Հարցազրոյցը` Երուանդ Փամպուքեանի Հետ

Տեսակցեցաւ` ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

Պէտք է մօտէն ճանչնալ Երուանդ Փամպուքեանը: Պատմաբան, ուսուցիչ, խմբագիր, ծածկագրագէտ, ապրած է մտաւորական ու կրթական բեղուն կեանք մը: 86 տարեկան հասակին տակաւին երիտասարդի աւիւնով կ՛աշխատի, կը հետազօտէ:

2017-ին լոյս ընծայեց` «Մեծ եղեռնի առաջին վաւերագրողը` Շաւարշ Միսաքեան» հատորը, որուն առաջին բաժինը` «Նամակներ Պոլսոյ թաքստոցներէն», կ՛ընդգրկէ Շաւարշ Միսաքեանի նամակները, գրուած` 1915-ին եւ ուղղուած` Սոֆիա, ՀՅԴ Պալքանեան Կեդրոնական կոմիտէին: Բ. բաժինը` «Մեծ ճգնաժամը», Շ. Միսաքեանի յօդուածաշարքն է, տպուած` Սոֆիայի «Հայաստան» թերթի 13-5-1915 / 19-9-1915 թիւերուն մէջ: Երրորդ բաժինը` «Տերեւներ դեղնած յուշատետրէ մը», պատումն է անոր բանտարկութեան դրուագներուն: Իսկ յաւելուածը կը պատմէ Միսաքեանը թուրք ոստիկանութեան մատնած Վլատիմիր Տիմիթրիեւի` Եզիտ Արշակի կողմէ ահաբեկման մասին:

* * *

«ՆՈՐ ՅԱՌԱՋ».-  Գիտեմ, որ ճանչցած էք Շաւարշ Միսաքեանը եւ կապեր ունէիք «Յառաջ»-ի հետ:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- Այո՛, «Յառաջ»-ի հետ հին կապեր ունէի: 50-ական թուականներուն, երբ Պելճիքայի Լուվեն համալսարանը կ՛ուսանէի, յաճախ տեղւոյն հայ կեանքէն եւ մասնաւորաբար ուսանողներու կազմակերպած ձեռնարկներու մասին զեկոյցներ կը պատրաստէի ու կը ղրկէի «Յառաջ»-ին: Շաւարշ Միսաքեանի մահէն ետք` 1957-ին նոյնիսկ ամիս մը Փարիզ գացի եւ աշխատակցեցայ թերթին: Պէտք է ըսեմ, որ Շ-ի բացակայութիւնը շատ զգալի էր:

«Ն. Յ.».-  Ի՞նչ ճիւղ ուսանած էք:

Ե. Փ.- Գլխաւորաբար քաղաքական գիտութիւններ` միջազգային յարաբերութեանց ոլորտին մէջ: Բայց նախքան Պելճիքա երթալս, տարի մը Վենետիկի Մխիթարեաններուն մօտ (Սուրբ Ղազար) ուսանած եմ հայագիտութիւնս զարգացնելու համար: Ըսեմ, թէ հոն Մխիթարեան մշեցի վարդապետներէն պատմաբան հայր Սահակ Տէր Մովսէսեան, որ այդ օրերուն 70-ը անց յառաջացած տարիք ունէր, յանձնարարեց նշեալ համալսարանին մէջ ուսումս շարունակել, որ այն ատեն միջազգային համբաւ ունէր եւ շուրջ` 15 հազար ուսանողներ: Քաղաքական գիտութիւններու ճիւղը ընտրած էի, որովհետեւ մեծ երազանքներ ունէի, որ օր մը Հայաստանը կ՛անկախանայ եւ կրնամ թերեւս արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ պաշտօն մը ունենալ: Իսկ երազանքս անիրատես չէր:

Ընտրած երկրորդ ճիւղս արեւելագիտութիւնն էր, բայց դժբախտաբար չկրցայ աւարտել` նիւթական դժուարութիւններու պատճառով: Այնուհետեւ, 1958-ին վերադարձայ Պէյրութ` միջհամայնքային տագնապի օրերուն: Եկեղեցական հարցերը աւելի կանուխ սկսած էին, եւ լարուած էր կացութիւնը: Զօրաւոր պայքարներ կը տարուէին: Ես այն ժամանակ թէ՛ կաթողիկոսարանի դպրեվանքի եւ թէ՛ Նշան Փալանճեան ճեմարանին մէջ ուսուցչութեամբ կը զբաղէի եւ հայոց պատմութիւն կը դասաւանդէի: Այն ատեն Սիմոն Վրացեանն էր Ճեմարանի տնօրէնը: Լիբանանի հայութեան վերելքի տարիներն էին: Համայնքին թիւը հետզհետէ կ՛աւելնար, որովհետեւ այլ երկիրներէ եւ յատկապէս Սուրիայէն հայեր Լիբանան կը հաստատուէին:

«Ն. Յ.».- Գրիգոր Շահինեանն ալ ձեզի ժամանակակից էր եւ Ճեմարան կը պաշտօնավարէր:

Ե. Փ.- Պրն. Շահինեանը Պելճիքայէն կը ճանչնայի: Ան Պրիւքսելի համալսարանը կ՛ուսանէր եւ ինձմէ երկու տարի առաջ աւարտած է իր ուսումը: Վերջը հոս` Ճեմարանին մէջ տարիներ շարունակ պաշտօնակից եղանք: Հետաքրքրական բան մը պատմեմ: Երբ ես Պէյրութ հասայ, քաղաքական խառնակ կացութիւն կը տիրէր, եւ դժուար էր Ճեմարան հասնիլը: Լաւ կը յիշեմ, այն օրերու առաջնորդ Խորէն սրբազանի (հետագային` Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս) ինքնաշարժով կրցանք անցնիլ քաղաքին միւս կողմը, ուր կը գտնուէր Ճեմարանը: Այնտեղ հանդիպեցայ Սիմոն Վրացեանին, որ զիս տեսնելով` շատ ուրախացաւ եւ ըսաւ. «Լա՛ւ որ եկար, շատ դժուար ուսումնական տարի մը անցուցինք, որովհետեւ հայոց պատմութեան ուսուցիչը տարի մը առաջ մահացած ըլլալով` զայն փոխարինած է Շահինեանը, որուն սրտովը չէ պատմութիւն դասաւանդելը եւ ոչ ալ իր մասնագիտութիւնն է»: Այնուհետեւ ես ստանձնեցի այդ պարտականութիւնը:

Դրուագ մըն ալ պատմեմ իմ ուսանողական օրերէս: Պելճիքա հասնելով` ես անդամակցեցայ հոն գործող Հայ ուսանողական միութեան եւ քանի մը ընկերներով աշխուժ աշխատանք կը տանէինք: Օր մը միութեան վարչութեան կողմէ տանս հասցէին Պրիւքսել ժողովի հրաւէր մը ստացայ (յետոյ պիտի իմանայի, որ Շաւարշ Միսաքեանն էր վարչութեան եւ իմ միջեւ կապը ստեղծողը): Ժողովի ատեն շատ վրդոված` դիտել տուի, թէ ղրկուած հրաւէրին մէջ ուղղագրական սխալներ կան, եւ ատիկա վայել չէ մեզի: Բայց երբ իմացայ, որ գրողը տան մէջ մեծ մայրիկէն հայերէն սորված է, խղճի խայթ զգացի` կոպիտ վերաբերումիս համար… Հոն մեր միութեան ջանքերով յաջողեցանք Կանտի (Պելճիքա) համալսարանին մէջ զետեղել Դանիէլ Վարուժանի յուշաքանդակը: Բացման արարողութիւնը փառաշուք էր: Հոն էին Դանիէլ Վարուժանի կինը` իր երկրորդ ամուսնոյն հետ, Վարուժանի եղբայրը` ընտանիքով, որ Ֆրանսա ապրած եւ պատերազմի ժամանակ գերմանացիներու կողմէ գերի բռնուած է, Հրանտ Սամուէլը, Ֆէյտին… Կը յիշեմ` ամբողջ շաբաթ մը Պելճիքայի զանազան շրջաններուն մէջ ֆրանսերէնով Վարուժանի մասին դասախօսութիւններ տրուեցան, որոնց լայնօրէն արձագանգեցին տեղական մամուլը եւ ձայնասփիւռը: Լուրը մինչեւ Երեւան ալ հասած էր… Այսպէս, 1963-ին առաջին անգամ Երեւան գացի ուսուցչական խումբով մը: Կը յիշեմ, որ Թումանեանի պողոտայէն կը քալէինք Եդուարդ Տասնապետեանի հետ (Հրաչ Տասնապետեանի հայրը): Մեր դիմացը մարդ մը ելաւ, եւ Տասնապետեան զիս անոր ծանօթացուց` ըսելով, որ Երուանդ Փամպուքեանն է: Այդ մարդը մէկ անգամէն վիզս փաթթուեցաւ եւ «Երուանդ ջան» ըսաւ… տեսայ, որ աչքերէն արցունք կը հոսի… իմացայ, որ գրող Սողոմոն Տարօնցին է եւ Դանիէլ Վարուժանի պրիւքսելեան շաբթուան լուրերէն տեղեակ է իմ թղթակցութիւններուս ճամբով: Պէտք է ըսել, որ Տարօնցին մեծ սէր ունէր Վարուժանի նկատմամբ եւ հեղինակին մէկ հատորը ինք խմբագրած եւ կազմած էր:

«Ն. Յ.».- Կը զարմանամ, որ դուք 1963-ին կրցած էք Հայաստան երթալ` նկատի ունենալով այդ օրերուն Դաշնակցութեան հանդէպ եղած արգելքները…

Ե. Փ.- Գիտէք, 1962-էն առաջ դաշնակցական չէին հրաւիրեր Հայաստան, բայց անկէ ետք «ձիւնհալը» սկսաւ: Մուշեղ Իշխան, Հրաչ Տասնապետեան եւ Գրիգոր Շահինեան (թէեւ կուսակցական չէր) 1962-ին Հայաստան հրաւիրուեցան:

«Ն. Յ.».- Դուք, ուսուցչութեան կողքին, նաեւ հետազօտութիւններ կատարած էք, իսկ հիմա ՀՅԴ արխիւներու պրպտումով եւ հրատարակութեամբ կը զբաղիք: Ե՞րբ սկսած էք այս աշխատանքը:

Ե. Փ.- Պատմութիւնը նախասիրութիւնս ըլլալով` ատենին պատմական ուսումնասիրութիւններ ըրած եմ, իսկ ՀՅԴ արխիւներու հրատարակութեան աշխատանքը հանգստեան կոչուելէս ետք սկսած եմ եւ արդէն շուրջ 15 տարի է, որ այս գործին նուիրուած եմ: Ես պատմութիւն չեմ գրեր, այլ կը ներկայացնեմ Դաշնակցութեան պատմութիւնը` արխիւային նիւթերու ընդմէջէն: Այսինքն կը դասաւորեմ ու կը հրատարակեմ փաստաթուղթերը` մանրակրկիտ ծանօթագրութիւններով: Ինձմէ առաջ այս աշխատանքը կատարած է Հրաչ Տասնապետեանը` կազմելով չորս հատորներ: Ես ցարդ 9 հատոր հրատարակած եմ եւ այժմ կ՛աշխատիմ 13-րդին վրայ:

«Ն. Յ.».- Պատմութեան ո՞ր շրջանին հասած էք:

Ե. Փ.- Վերջին հատորը, որ շուտով լոյս պիտի տեսնէ, մեզ կը հասցնէ մինչեւ 1918 մայիս ամիսը: Տակաւին տարուելիք ծով աշխատանք կայ: Այս արխիւներուն մէջ մխրճուելով` կ՛անդրադառնամ, որ ՀՅԴ հիմնադիրները տեսիլք ունեցած են` ապագային համար պատրաստելու նիւթեր, փաստաթուղթեր… Եւ ի՜նչ մեղուի աշխատանք կը պահանջէ Ժընեւ գտնուող «Դրօշակ»-ի խմբագրատան մէջ մէկտեղել կուսակցութեան արխիւները` աշխարհի ամէն կողմէն, ըլլայ ցարական Ռուսաստանէն կամ օսմանեան Թուրքիայէն: ՀՅԴ հիմնադիր երրորդութենէն Ռոստոմը այս արխիւներու կազմութեան մէջ մեծ դեր ունեցած է. ան տեղ մը կը գրէ, որ 1918-ին Պաքուի ինքնապաշտպանութեան օրերուն ժողովի մը կը մասնակցի, ուր ռուսեր, վրացիներ ալ ներկայ են եւ ճառեր կը խօսուին: Ինք լուռ կը մնայ եւ իր քովը նստած ռուսը նկատել կու տայ` ըսելով. «Ընկ. Ռոստոմ, մենք ձեր ձայնը չլսեցինք»: Ռոստոմ կը պատասխանէ. «Մենք եթէ խօսէինք այդքան, գործ չէինք կրնար տեսնել»… Դժբախտաբար այդ բոլոր արխիւներէն հարիւրէն 15 տոկոսը մեր ձեռքին տակն է, իսկ մնացեալը ցրուած է, բայց ոչ անպայման` կորսուած: Օրինակ` Քրիստափոր Միքայէլեանը նամակներ գրած է Ժան Ժորեսին կամ Քլեմանսոյին, եւ այդ նամակները այս վերջիններու արխիւներուն մէջ կը գտնուին: Անշուշտ խօսքս բնագրերուն կը վերաբերի, որովհետեւ անոնց պատճէնները մեր քովն են: Ես այդ պատճէնները երեւան հանելու աշխատանքին լծուած եմ, ինչ որ շատ դժուար է եւ ժամանակի կը կարօտի:

«Ն. Յ.».-  ՀՅԴ արխիւները Պոսթըն կը գտնուին: Ձեր աշխատանքը ինչպէ՞ս կը կազմակերպէք:

Ե. Փ.- Տարին մէկուկէս ամիս հոն կ՛անցընեմ: Բացի ատկէ` Հայաստան ալ կ՛երթամ եւ պետական արխիւները կը պրպտեմ:

«Ն. Յ.».- ՀՅԴ-ի արխիւները բա՞ց են հանրութեան:

Ե. Փ.- Դաշնակցութիւնը արգելք չունի, բայց այդ գործին համար պաշտօնէութիւն պէտք է, որ չունինք: Օրինակ` Երեւանի պետական արխիւներուն մէջ աւելի քան 380 պաշտօնեաներ կ՛աշխատին եւ դիմողին հարկ եղած տեղեկութիւնները կը փոխանցեն: Պոսթընի մէջ նոյնիսկ մէկ մնայուն պաշտօնեայ չունինք:

«Ն. Յ.».- Ասոր պատճառով թրքական իշխանութիւնները կը յայտարարեն, որ Դաշնակցութիւնը իր արխիւները գոց կը պահէ…

Ե. Փ.-  Ինչպէս ըսի, մեր արխիւները բաց են եւ որեւէ արգելք չունինք զանոնք ուսումնասիրութեան յանձնելու: Պարզապէս պաշտօնէութեան պակասը կայ, եւ պէտք է ամէն բան կարգով եւ դասաւորուած ըլլայ, որպէսզի ուսումնասիրողներուն ներկայացուի. իսկ այդ աշխատանքը ընթացքի մէջ է:

«Ն. Յ.».- Ձեր ձեռքին տակ գտնուող արխիւներուն քանի՞ տոկոսը հրատարակուած է:

Ե. Փ.- Չնչին մէկ բաժինը միայն հրատարակուած է: Գլխաւոր դէմքերուն` Քրիստափորի, Ռոստոմի եւ Զաւարեանի նամակները հրատարակուած են, բայց անդին ահագին ուրիշ գրութիւններ կան` Ակնունիէն, Վարանդեանէն, Ահարոնեանէն եւ ուրիշներէ: Գիտէք` հարիւրհազարաւոր փաստաթուղթեր գոյութիւն ունին: Ժամանակին կուսակցութեան 35 տարիներու արխիւներու ցուցակները միքրօ-ֆիլմի վերածուեցան եւ պահուած ունինք: Այդ գործին պատասխանատուն Ժիրայր Լիպարիտեանն էր, որ աշակերտս եղած է: Բայց այդ միքրօ-ֆիլմերը դժբախտաբար, մասնագէտներու («Քոտաք» ընկերութիւն) կարծիքով, անորակ են եւ կարելի չէ զանոնք թուայնացնել: Հիմա զանազան այլ միջոցներու ձեռնարկած ենք` թուայնացման գործը գլուխ հանելու համար: Ամերիկայի մէջ մեր ընկերներէն մէկը յանձն առած է այդ աշխատանքը:

«Ն. Յ.».-  Ռուբէն Դարբինեանին հանդիպա՞ծ էք:

Ե. Փ.- Ո՛չ, չեմ հանդիպած: Անոր բուն անունը Արտաշէս Չիլինկարեան է եւ ցարական իշխանութիւններու հետապնդումներէն խուսափելով` ձեռք ձգած է Ռուբէն Դարբինեան անունով անձնագիր մը ու մինչեւ իր կեանքի վերջն ալ կրած է այդ անունը: Ան իր գրութիւնները Դարբին կը ստորագրէր: Իրեն պէս շատեր ծածկանուններ կը գործածէին, եւ մենք նոյնիսկ ՀՅԴ գործիչներու ծածկանուններու բառարան մը ունինք: Ըսեմ, որ հազարաւոր վայրեր ալ ծածկանուններ ունէին, օրինակ` Ծաղիկը կամ Վիշապը Պոլիսն էր, Բարձրաւանդակը` Սասուն, Ջրաբերդը` Կարս, Մեծ քաղաքը` Թիֆլիս, Եկեղեցին` Մոսկուա, Հիւսիսակերտը` Փեթերսպուրկ, Ոսկանապատը` Պաքու, Ծոցը` Պէյրութ, Տելթան` Եգիպտոս, Ջրվէժը` Իսքենտերուն եւ այլն: Ընդհանրապէս բոլոր այն քաղաքներուն մէջ, ուր կազմակերպութիւնը կը գործէր, կեղծանուն կը գործածուէր: Շատ հետաքրքրական է Վասպուրականի օրինակը: Այդ նահանգի 800 գիւղերէն իւրաքանչիւրը իր ծածկանունը ունէր:

«Ն. Յ.».- Դուք ինչպէ՞ս վերագտած էք այդքան տեղանուններուն իսկական անունները:

Ե. Փ.- Ես ցանկիս մէջ անցուցած եմ միա՛յն այն կեղծանունները, որոնց գոնէ մօտաւոր տեղը ճշդուած է: Ասիկա կը նշանակէ, որ արխիւներուն մէջ նշուած անուններուն կէսէն աւելիին իրական տեղը դեռ չենք գիտեր:

Բացի ասկէ` արխիւային գրութիւններուն մէկ կարեւոր մասն ալ գաղտնաթիւով (քոտով) է:

«Ն. Յ».- Այդ գաղտնաթիւերը ի՞նչ սկզբունքի կը հետեւէին:

Ե. Փ.- Օրինակ` «Մայր Արաքսի ափերով» բանաստեղծութեան մէջ մայր բառի «մ»-ը կը դառնար 1, ա-ն` 2, յ-ն` 3, ր-ն` 4 եւ այսպէս շարունակաբար` մինչեւ այբուբենի վերջին գիրը: Արխիւներուն մէջ երբեմն տեղանուններ կան, որոնք յայտնի է, թէ կեղծ են, բայց ատոնց քովը փակագծի մէջ թուանշաններ կան, որոնք վերծանելով` անոնց բուն անունը ի յայտ կու գայ:

«Ն. Յ.».- Լուսանկարներու ցանկ ալ ունի՞ք:

Ե. Փ.- ՀՅԴ-ի հրատարակուած ալպոմները կան: Ես կազմել տուած եմ նաեւ մեր արխիւներուն մէջ եղած նկարները:

«Ն. Յ.».- Զիս կը հետաքրքրէ ի մէջ այլոց «Յառաջ»-ի նախկին խմբագրատուներու նկարները: Կարինի խմբագրատան նկարը ունիմ, բայց, օրինակ, Թիֆլիսինը, Երեւանինը կամ Պաքուինը չունիմ: Ձեր արխիւներուն մէջ կա՞ն այդ նկարները:

Ե. Փ.- Թիֆլիսինը եւ Երեւանինը ըլլալու են, բայց ոչ` Պաքուինը: Կ՛ենթադրեմ, թէ Հայաստանի Ազգային գրադարանը ատոր թուայնացուած տարբերակը ունենալու է:

Հիմա որ «Յառաջ»-ի մասին խօսեցանք, կ՛ուզեմ ձեզի դրուագ մը պատմել Շաւարշ Միսաքեանի կեանքէն: Ես ուսանողութեանս շրջանին մարդու մը ծանօթացայ, որ աշխատած էր «Յառաջ»-ի Կարինի տպարանին մէջ, Շաւարշ Միսաքեանի խմբագիր եղած ժամանակ, տակաւին պատանի տարիքին: Հաւանաբար լսած էք մեր յեղափոխական երգերէն «Առաքել Մուշեղ»-ը, որ նուիրուած է Պիթլիսցի Մուշեղին: Ան Պիթլիսցի Մուշեղի տղան էր: Երբ Շաւարշ Միսաքեան Պոլիս գացած է, ան հետեւելով Միսաքեանին` ինքն ալ Պոլիս գացած է: Այդ տղան յետոյ մեր ազատամարտիկներէն մէկը եղած է, ծանօթ` Եզիտ Արշակ անունով: Ինք է, որ ահաբեկած է Շաւարշ Միսաքեանը մատնողը: Հրատարակուած արխիւներուն մէջ կը գտնէք Միսաքեանի նամակները, ձեռագրերը…

«Ն. Յ.».- Ի վերջոյ կրնայի՞ք երկու խօսք ալ ըսել լիբանանահայութեան մասին, որ այլ համայնքներուն բաղդատած` յատուկ իրաւունքներ եւ կարգավիճակ ունի:

Ե. Փ.- Այո՛, հոս պետութեան կողմէ ճանչցուած 18 համայնքներ կան, եւ հայութիւնը մեծ համայնքներէն մէկն է եւ միակը, որ բացի արաբերէնէն` ի՛ր սեփական լեզուով կը խօսի. ունի մշակութային, կրթական լայն իրաւունքներ: Պետութիւնը մեր դպրոցական ծրագրերուն չի միջամտեր: Նոյնիսկ յատուկ կարգադրութեամբ նախակրթարանի մէջ որոշ նիւթեր հայերէնով կը դասաւանդուին, ինչպէս` գիտութեան կամ ուսողութեան դասերը: Յետոյ, վերին կարգերու մէջ արդէն այդ առարկաներու դասաւանդութիւնը կը փոխուի անգլերէնի կամ ֆրանսերէնի եւ պաքալորէայի քննութիւններն ալ այս երկու լեզուներով կ՛անցընեն:

«Ն. Յ.».- Դուք արմատներով Արեւմտեան Հայաստանի ո՞ր շրջանէն էք:

Ե. Փ.- Ուրֆացի եմ: Անանիա Շիրակացիի «Աշխարհացոյց»-ին մէջ Ուրֆայի շրջանին համար «Միջագետք Հայոց» կ՛ըսուի:

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)