Վահան Խորէնի (Տէր Գէորգեան) (1884-1920)

ՄԻՀՐԱՆ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ

Գաղափարաբանական հարցերու վերաբերող «Ազդակ յաւելուած»-ի առաջին թիւը նուիրուած էր Երուանդ Ֆրանգեանին, որուն մասին անդրադարձ մը կատարելով` կը յայտնէի հոն, որ անոր պատմափիլիսոփայական տեսութիւնները  քննադատաբար կը հակադրուէին Մարքսի նիւթապաշտութեան եւ կը յանգէին համադրական մոնիզմի`հիմնաւորելով այն թեզը, որ պատմութեան անիւը յառաջ կը մղուի առարկայական (տնտեսական) պայմաններու եւ ենթակայական (մարդ-գաղափար) գործօններու համարժէք փոխներգործութեամբ, եւ կ՛աւելցնէի, որ այդ թեզը կազմած է հիմքը ՀՅԴ-ի ընկերվարական ըմբռնումին:

Ի լրացում շօշափուած այդ նիւթին, մտածեցի այս երկրորդ յաւելուածին մէջ հպանցիկ անդրադառնալ Երուանդ Ֆրանգեանի ժամանակակից ու դաշնակցական եռանդուն գործիչ Վահան Խորէնիի տեսութեան, որ բուռն քննադատութեան ենթակայ դարձած է իր ատենին համայնավարական դիրքերէ` Ստ. Շահումեանի, տխրահռչակ Սարգիս Կասեանի, նաեւ աւելի վերջ` ուրիշներու կողմէ:

Կրկնելու գնով անմիջապէս յայտնեմ, որ`

1) Նախորդ դարուն կը պատկանին գաղափարաբանական այս օրինակ վէճերը , որոնց ի պաշտպանութիւն` ահագին մելան, իսկ համայնավարական գաղափարաբանութիւնը տարածելու-գործնականացնելու համար գետի նման արիւն հոսած է զանազան երկիրներու, որոնց շարքին նաեւ Հայաստանի մէջ` պատճառ դառնալով մեր նորակերտ ազգային պետականութեան ու անկախութեան կորուստին: Մարքսի վարդապետութեան, այսինքն անդասակարգ  հասարակութիւն մը յառաջացնելու նպատակին համար ամբողջ 70 տարի այդ երկիրներուն պարտադրուեցաւ մարքսեան միատեսակ դաստիարակութիւն,յաջորդական սերունդներ վախով ու սարսափով ապրեցան, ահաւոր հալածանքներու, բռնութիւններու, խոշտանգումներու ենթարկուեցան, տարիներով Սիպերիոյ ու այլ աքսորավայրերու մէջ տառապեցան եւ այլն, բայց` ի զո՜ւր: Առաջին տարիներուն իր գաղափարաբանութեամբ զանգուածներ հրապուրելէ եւ անոնց միջոցով  իշխանութիւն դառնալէ  ետք համայնավարութիւնը վերածուեցաւ ամբողջատիրական բռնակալութեան, ապա ամեհի հսկայի մը նման ինքնիր վրայ փլաւ ու չքացաւ: Հիմա, ինչպէս Չինաստանն է, երկու-երեք երկիրներ մնացած են միայն, որոնք անուանապէս` իբր թէ «համայնավար», բայց շատ հեռու են մարքսականութենէ: Անոնցը անազատ-ամբողջատիրական վարչակարգեր են, բայց տնտեսութիւնը ազատական է, դրամագլուխի վրայ հիմնուած… Չտարածուիմ ու վերադառնամ նիւթիս…

2) Գրասեղանիս վրայ չունիմ Վահան Խորէնիի տեսութիւններուն վերաբերող որեւէ գիրք, յօդուած կամ այլ գրութիւններ: Այս ուղղութեամբ համացանցի վրայ որոնումներս ալ ապարդիւն մնացին: Հոն միայն կենսագրական շատ ժլատ տեղեկութիւններ գտայ Խորէնիի մասին: Որով այս անդրադարձիս հիմքը կը կազմեն յիշողութիւնս եւ շուրջ քառասուն տարի առաջ ընթերցումներէս հապճեպ քաղուած խառնիխուռն, գրեթէ անընթեռնլի դարձած նոթերս:

Խորէնին ծնած է Սիսեանի գիւղերէն մէկուն մէջ: Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը աւարտելէ, գերմանական համալսարաններու մէջ ուսումը կատարելագործելէ եւ պատմափիլիսոփայութեան գիտական տոքթորայի տիտղոսին արժանանալէ ետք ընդգրկուած է ուսուցչական ասպարէզ` ի Թիֆլիս, միաժամանակ հոն  խմբագրելով  «Աշխատաւոր» թերթը: 1919-ին Երեւան է, ուր կը խմբագրէ «Հայաստանի Աշխատաւոր»-ը: Անկախ Հայաստանի խորհրդարանական երկրորդ գումարման կ՛ընտրուի պատգամաւոր (երեսփոխան) եւ կը գլխաւորէ խորհրդարանի դաշնակցական պատգամաւորներու խմբակցութիւնը` յաճախ վիճարկելով Խատիսեանի կառավարութեան գործունէութիւնը: Համայնավար հայերու հակապետական խլրտումներու օրերուն` 1920 օգոստոսին կը ղրկուի իր ծննդավայրը` Զանգեզուր, քաղաքացիական-եղբայրասպան հաւանական կռիւները կանխելու առաքելութեամբ, բայց հոն դաւադրաբար կը ձերբակալուի համայնավարներու կողմէ եւ Գորիսի բանտին մէջ դաժանօրէն կը սպաննուի 13 դաշնակցականներու հետ, 1920-ին,  36 տարեկան հասակին:

Քաղաքական ու գաղափարաբանական խնդիրներու նուիրեալ Վահան ԽորԷնի գործիչը, պայքարի յառաջապահ դիրքերէ, իր պատմափիլիսոփայական տեսութեամբ շատ բուռն հակադրուած է Մարքսի նիւթապաշտ վարդապետութեան եւ անիկա որակած` «առարկայականութեան եւ ցնդաբանութեան զուգադրութիւն»: Ըստ Խորենիի, «ցնդաբանութիւնը» կը կայանայ «տիալեկտիք» աշխատակարգի (մեթոտի) վրայ Մարքսի ձեւաւորած մտածելակերպին մէջ, որ սխալ ելակէտէ մը սկսելով` կը յանգի անիրականանալի, ցնորային եզրակացութեան մը: Մարքս կը հաւատայ, թէ հի՜ն, նախապատմական շա՜տ հին դարերուն մարդկութիւնը եղած է անդասակարգ հասարակութիւն մը, ուր սեփականութիւն չկար:

Սա Մարքսի տիալեկտիքայի մէջ «դրութիւն»-ն է, որուն դիմաց ստեղծուած է սեփականատէր դասակարգ`«հակադրութիւն»-ը, եւ այս երկուքին  բախումը յառաջ բերած է տնտեսական նոր կացութիւն մը` «համադրութիւն»-ը, որ ժամանակի թաւալումին հետ կը դառնայ «դրութիւն», ինչ որ կ’ունենայ իր հակադրութիւնը` վերածուելու համար համադրութեան: Եւ այսպէս, իրարու հակադրուող դասակարգային պայքարներով ու «համադրութիւն»-ներով յառաջ կ՛ընթանայ պատմութիւնը, մինչեւ որ յանգի սկզբնակէտին` անդասակարգ հասարակութեան, ուր չկան ամէն չարիքի արմատ սեփականատիրութիւն, դրամագլուխ եւ այլն: Քննադատելով տիալեկտիքը` Խորէնին կ՛ըսէ, որ այդ մեթոտը ի վիճակի չէ նոյնիսկ յստակացնելո`ւ պահը (ե՞րբ) եւ ձեւը (ինչպէ՞ս)  տեղի պիտի ունենայ դասակարգային պայքարի կամ յեղափոխութեան վերջնագոյն փուլը, որ պիտի յանգի (եղեր) ցնորային անդասակարգ  հասարակութեան…

Խորէնին հիմնականօրէն կը մերժէ դասակարգային պայքարի տեսութիւնը: Ըստ իրեն, մարդկային կեանքին մէջ անդասակարգ հասարակութիւն ո՛չ եղած է անցեալին, ո՛չ ալ կրնայ ըլլալ ապագային: Ան կ՛ըսէ, որ մարդ էակի ձեւաւորման առաջին օրերէն հասարակական կեանքի բոլոր ձեւերուն ու արտայայտութեանց մէջ, մարդկային բնութիւնը օժտուած եղած է երկու տեսակ յատկանիշերով`  ազատութեան ձգտումով եւ իշխանատենչութեամբ: Իշխուողներու եւ իշխողներու, այսինքն շահագործուողներու եւ շահագործողներու պայքարներով է, որ պատմութիւնը կը թաւալի: Այս կը նշանակէ, որ Խորէնին պատմութիւնը շարժող ուժերը կը դնէ հոգեբանական հարթութեան վրայ  եւ  ոչ թէ` նիւթին կամ տնտեսութեան: Կը հաստատէ, որ ընկերվարութիւնը ծնունդ առած է դրամագլուխէն, առանց որուն` հնարաւոր չէ որեւէ բարգաւաճում, յառաջընթաց, զարգացում: Դրամագլուխը ոչնչացնելով, այսինքն` ոչինչէն, ինչպէ՞ս կարելի  է ընկերվարութիւն  կառուցել: «Նոր»-ը յառաջ կու գայ ոչ թէ «հին»-ին ոչնչացումով, այլ անոր ուսերուն բարձրանալով` զայն կը կերպարափոխէ: Կ՛ըսէ, որ չարիքին էութիւնը դրամագլուխը չէ, այլ անոր գործածութեան  եղանակն է: Ընկերվարութեան յաղթանակը դրամագլուխի անէացման մէջ չէ, ինչ որ, ըստ իրեն,անհնար է արդէն: Ընկերվարութեան յաղթանակը կը կայանայ այն պարագային, երբ մարդկութեան մշակութային ու քաղաքակրթական  վերելքը նուաճէ այնպիսի աստիճան, երբ դրամագլուխի բարիքները արդարօրէն պիտի բաշխուին` ի սպաս մարդու եւ ընկերութեան կեանքի բարելաւումին  եւ այլն: Խորէնին ընկերվարական յեղափոխութիւնը կը պատկերացնէ  «բովանդակութեամբ` հասարակական դրամատիրութիւն, ձեւով ու կազմակերպութեամբ` ընկերվարական»:

Խորէնիի այս մօտեցումը կը նշանակէ, որ անդուլ դաստիարակութեամբ մէկ կողմէ շահագործուողներու ազատութեան ձգտումը, անոնց արդարութեան ու իրաւունքի գիտակցութիւնը եւ պայքարելու ոգին պէտք է զօրացնել, իսկ միւս կողմէ`  հասարակական ազնուութեան, մարդկայնութեան զգայնութիւնը պէտք է մշակել ու զարգացնել` միաժամանակ դրամագլուխին վրայ ի գործ դնելով օրէնսդրական սահմանափակումներ, ճնշումներ, սեղմումներ…

Ահաւասիկ դաշնակցական մտքի ու գրչի երկու մեծեր` Ե. Ֆրանգեան եւ Վահան Խորէնի, որոնք քննադատաբար կը հակադրուէին Մարքսի նիւթապաշտութեան եւ իրենց տեսութեամբ ընկերվարութեան յաղթանակին համար հիմնական կը սեպէին գաղափարի ուժը եւ ազգային շրջագիծը` նոյնիսկ այն օրերուն , երբ մտքերու վրայ կը վեհապետէր միջազգային ընկերվարութեան Մարքսի տեսլականը:

Իրենցմէ առաջ, ՀՅԴ-ի հիմնադիրներէն`համոզումով ամէնէն Մարքսականը նկատուած Ռոստոմ առիթով մը մօտաւորապէս յայտարարած էր արդէն, որ` «…մենք ընկերվարական չենք եղած այս ու այն տեսութեան կամ վարդապետութեան ծառայելու համար: Մենք ընկերվարական եղած ենք` հաւատալով, որ անիկա լաւագոյն միջավայրը կը ստեղծէ հայութեան զարգացման, մեզի կը ներշնչէ պայքարի կամք` ազգի ազատագրումին եւ ազգային մեր ձգտումներուն հասնելու համար…»:

Աթէնք, 16 մայիս

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)