Առողջութիւն Եւ Առողջապահական Գիտելիքներ

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Կ՛ուզեմ նաեւ անդրադառնալ առողջ սեռային կեանքի, միջավայրի եւ կենսոլորտի մաքրութեան,  ծխելու եւ ալքոլի գործածութեան վնասներուն մասին:

Սեռը կը ծառայէ սերնդագործումի, բազմացումի եւ մարդկութեան, ժողովուրդներու եւ ազգերու պահպանման ու գոյատեւման: Անոր հիմնական նպատակն է կեանքի շարունակականութիւնը: Սակայն մարդուն համար սեռը միայն բազմանալու միջոց չէ, այլ ան ունի բնական եւ կարեւոր կենսաբանական, հոգեբանական (psychological) եւ ընկերային ներգործութիւն (effect): Սեռով կը ձեւաւորուին անհատի մը կենցաղը, անհատականութիւնը (personality), ապրելակերպը, զգացումները, յուզական աշխարհը: Մարդկութեան քանակական (quantity) եւ որակական (quality) գոյութիւնը կախեալ է սեռէն եւ սեռային գործընթացէն: Մարդկութիւնը կարողութիւնը ունի, եթէ ուզէ, բարձրանալու, գերադաս ուժ դառնալու, բարոյապէս եւ ֆիզիքապէս` իր ամբողջութեան մէջ: Սեռային գործընթացքը եթէ ձգենք անկաշկանդ (uncontrolled) եւ ամբողջապէս ազատ սկզբունքներու վրայ, մարդկութիւնը կը հասնի բացարձակ անհակակշռելի քաոսային կացութեան մը: Սեռային կեանք-գործընթացը (sex life) պէտք է հիմնուած ըլլայ բարոյական առողջ սկզբունքներու եւ մտածողութեան վրայ:  Հոս է, որ մարդկութիւնը պէտք է տարբերի անասուններու ազատ, անկաշկանդ եւ բնազդային սեռէն: Մարդ արարածը ունենալու է մաքուր սեռային կենցաղ, վարք ու բարք` հիմնուած բարոյական սկզբունքներու վրայ: Սեռը կրնայ մղել մարդ արարածը ազնուագոյն եւ բարձրագոյն հոգեկան զգացումի, որն է սէրը: Ան կրնայ նաեւ շատ դիւրաւ նուաստացնել եւ անբարոյականացնել մարդը եւ վերածել զայն բացարձակ աննկարագիր եւ անբարոյ էակի մը:

Մթնոլորտի, օդի ապականացումը կը յառաջացնէ զանազան տեսակի հիւանդութիւններ եւ վատառողջ երեւոյթներ: Ապականած օդը թաքուն սպաննիչ է: Ապականած օդի պատճառները երկու տեսակ են` արտաքին եւ ներքին: Արտաքին պատճառներն են` շրջապատին մշուշախառն մուխ (smog), փոշի, գործարաններու, ինքնաշարժներու եւ գործածուած ծխախոտի ծուխը, իսկ ներքին պատճառներն են` տուներու, գործարաններու, հաստատութիւններու, դպրոցներու փոշին, նուազ օդաւորումը, խոհանոցի կազերն ու վառարաններու եւ ծխախոտի ծուխը:

Ըստ Քանատայի առողջապահական գործակալութեան Քանատայի մէջ տարեկան 7.700 կանխահաս մահեր տեղի կ՛ունենան: Այս թիւին 25 տոկոսը հետեւանք է կենսոլորտի ապականումին:

Ըստ Միջազգային առողջապահական կազմակերպութեան, ամբողջ աշխարհի մէջ `

  1. Տարեկան տեղի կ՛ունենայ 7 միլիոն մահ կենսոլորտի ապականումով, որոնց 4,2 միլիոնը հետեւանք է արտաքին ապականումին եւ 2,8 միլիոնը ներքին ապականումին, այսինքն` տուներու, դպրոցներու եւ հաստատութիւններու: Այս 7 միլիոն մահերուն 2,4 միլիոնը` կը մահանայ սրտի հիւանդութիւններու պատճառով:
  2. Ուղեղային կաթուածներուն 24 տոկոսը հետեւանք է կենսոլորտի ապականումին: Տեղի կ՛ունենան 1,4 միլիոն մահ ուղեղային կաթուածի պատճառով:
  3. Բոլոր սրտազարկերակային մահերուն 25 տոկոսը հետեւանք է կենսոլորտի ապականումին:
  4. Մարդոց 90 տոկոսը կը շնչէ ապականած օդ:
  5. Թոքի խլիրդային եւ ոչ խլիրդային հիւանդութիւններու մահերուն 43 տոկոսը հետեւանք է օդի ապականումին: Տարեկան կը մահանան 1,8 միլիոն անձեր այս պատճառով:

Մարմնի եւ միջավայրի մաքրութիւնը ցուցանիշ է մաքուր  անհատականութեան, իսկ մարմնի եւ միջավայրի աղտոտութիւնը ցուցանիշ է մարդոց անհոգութեան, վատառողջ անհատականութեան եւ մարմնական ու հոգեկան առողջութեան անտեսումին: Մարդոց արտաքին մաքրութիւնը կը ցոլացնէ անոնց ներքին մաքրութիւնը, հոգիի մաքրութիւնը: Ինչպէս որ բոլորս կ՛ուզենք մեր մարմինը մաքուր պահել, նոյն հասկացողութեամբ մեր միջավայրը մաքուր պահելու ենք: Մեր մարմինը մաքուր պահելու համար պէտք է յաճախ լոգնալ, լողալէ առաջ եւ ետք պէտք է լոգնալ, ուտելէ առաջ եւ վերջ ձեռքերը օճառով եւ ջուրով  պէտք է լաւ  լուալ:

Աղտոտ դպրոցին, դասարաններուն, ճաշարանին եւ մանաւանդ բաղնիքներուն ու պէտքարաններուն մէջ մանրէները շուտ կը բազմապատկուին եւ բոյն կը շինեն: Հետեւաբար հիւանդութիւններ շուտով կը յայտնուին եւ կը փոխանցուին բոլոր աշակերտներուն, նոյնիսկ համաճարակներ կրնան պատահիլ:

Գիտակից աշակերտներ կը գուրգուրան իրենց դպրոցի մաքրութեան: Թուղթի եւ կաւիճի կտորներ  եւ այլ տեսակի աղտոտ իրեր գետին չեն նետեր: Սեղաններուն վրայ դասի վերջաւորութեան գիրք, տետրակ, մատիտ, պայուսակ չեն ձգեր: Սեղաններուն եւ աթոռներուն վրայ չեն գրեր եւ չեն գծեր:  Դպրոցին ֆիզիքական վնաս չեն հասցներ: Գետին նետուած թուղթ, կաւիճ եւ  աղտոտ առարկաներ կը վերցնեն ու աղբամանին մէջ կը զետեղեն:  Դասապահի վերջաւորութեան գրատախտակը կը մաքրեն, դասարանին մէջ կոկիկ ձեւով կը շարեն սեղանները եւ աթոռները: Բաղնիքը գործածելէ ետք անպայման ջուր կը հոսեցնեն եւ ձեռքերը ջուր-օճառով կը լուան ու  մաքրութեան թուղթ գետին չեն նետեր:

Մաքուր դպրոց մը` իր մաքուր դասարաններով, բաղնիքներով, ճաշարաններով եւ սրահներով,  կը նպաստէ ուսուցիչներու աւելի կեդրոնացած աշխատանքին եւ աշակերտներու առաւել յաջողութեան:

Աշխարհի չորս ծագերուն կան կրթական հաստատութիւններ,  ուր աշակերտները տարին երկու անգամ դպրոցի ընդհանուր մաքրութեան կը մասնակցին: Իսկ  Ճափոնի մէջ բոլոր դպրոցներու մաքրութիւնը պատասխանատուութիւնն է աշակերտներուն եւ ուսանողներուն: Անոնք զանազան  միջոցառումներով դպրոցը մաքուր կը պահեն, այսինքն գետինը կ՛աւլեն եւ խոնաւ լաթով կը սրբեն, պատուհաններուն փոշին կ՛առնեն, ապակիները կը սրբեն, բաղնիքները եւ լուացարանները կը մաքրեն, ճաշարանին մէջ կերակուր կը բաժնեն, ուտելէ ետք պնակները եւ գաւաթները կը հաւաքեն: Տեսնուած է, որ այս դպրոցներու աշակերտներուն մէջ կը զարգանան մաքրութեան սկզբունքները, կարեւորութիւնը եւ զգացումը, ինչպէս նաեւ` խմբային աշխատանքի հասկացողութիւնը ու անհատական եւ հաւաքական պատասխանատուութեան զգացումը: Այս աշակերտները  ապագային կը դառնան գործօն անդամներ ընկերութեան մէջ:

Ալքոլը վնասակար է մեր առողջութեան:

Ալքոլը կը պատրաստուի շաքար պարունակող պտուղներու եւ կարգ մը բանջարեղէններու քացխացումով: Ան կը պատրաստուի նաեւ արհեստականօրէն եւ քիմիականօրէն:

Ալքոլը բժշկութեան մէջ կը գործածուի որպէս հականեխիչ (antiseptic), թմրեցուցիչ եւ զովացուցիչ:

Ոգելից խմիչքները բոլորն ալ ալքոլ կը պարունակեն տարբեր համեմատութիւներով: Ալքոլ պարունակող գործածուած խմիչքներուն 45 տոկոսը  վիսքի եւ նմանօրինակ հեղուկներ են (spirits), 34 տոկոսը գարեջուրն է եւ 12 տոկոսը գինին է:

Ալքոլը կը գործածուի որպէս ոգելից ըմպելի` զանազան առիթներով:

Ալքոլը խմուելէ անմիջապէս ետք 20 տոկոսով կը ծծուի ստամոքսի պատերէն, իսկ 80 տոկոսով` բարակ աղիքներու պատերէն: Ծծուելէ ետք ալքոլը կը մտնէ արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը հասնի ուղեղ ու լեարդ: Լեարդին մէջ ալքոլը կ՛այրի 90 համեմատութեամբ եւ կ՛արտադրէ ջերմուժ (calor ), իսկ մնացեալ 10 տոկոսը կ՛արտաքսուի երիկամներէն եւ թոքերէն. ուստի ան նկատուած է սնունդ, սակայն` վնասակար սնունդ:

Քիչ քանակութեամբ խմուած ալքոլը`

  1. Կը գրգռէ սրտամկանները, կ՛աշխուժացնէ սրտի գործունէութիւնը եւ կ՛արագացնէ սրտի զարկը,
  2. Կը նպաստէ ախորժակի եւ տրամադրութեան բարելաւման. խմողը կը դառնայ հաճոյալի, ուրախ տրամադրութեամբ, զուարթ եւ աւելի ընկերային,
  3. Կ՛ուժեղացնէ սեռային փափաքը (sex desire) եւ մղումը:

Ընդհանրապէս մարդիկ քիչով չեն գոհանար, ընդհակառա՛կը, կը չափազանցեն, կը խմեն մեծ քանակութեամբ ալքոլ եւ, հետեւաբար, կ՛ունենան վատառողջ վիճակներ եւ մտահոգիչ հիւանդութիւններ: Ուրեմն, մեծ քանակութեամբ խմուած ալքոլը կը յառաջացնէ հետեւեալ վնասները եւ հիւանդագին երեւոյթները.

  1. Ուղեղի բջիջներու վնաս, ուղեղի գործունէութեան դանդաղացում,
  2. Սրտի մկաններու գերգրգռութիւն (hyperirritation) եւ ապա` տկարացում, սրտի զարկի (heart beat) նուազում եւ դանդաղում,
  3. Ստամոքսի խոց (ulcer),
  4. Լեարդի հիւանդութիւններ, լեարդի փճացում, լեարդաթորշում (cirrhosis),
  5. Շարոյրի (pancreas) հիւանդութիւն եւ փճացում,
  6. Սեռային յարաբերութեան (sexual intercourse, sexual contact) տկարացում եւ անկարողութիւն:

Մեծ քանակութեամբ եւ յաճախակի ալքոլի սպառումը պատճառ կը դառնայ ալքոլամոլութեան (alcoholism): Ալքոլամոլութիւնը լուրջ, երկարատեւ  ու քանդիչ հիւանդութիւն մըն է: Ալքոլամոլը (alcoholic) իր մէջ կը զարգացնէ ալքոլի հանդուրժողականութիւն (tolerance) եւ ենթակայութիւն (dependency): Ան կ՛ունենայ ջղային-նեարդային (nervous) դրութեան (system) տկարացում, ախորժակի նուազում, մարմնական ընդհանուր  տկարացում, յոռի սննդառութիւն եւ ծանրութեան կորուստ:

Ինքնաշարժի վարորդներ ալքոլի գործածութեամբ ենթակայ կ՛ըլլան զանազան աստիճանի արկածներու: Քանատայի մէջ արտօնուած ալքոլի չափաքանակը արեան մէջ 0,08 կրամ է իւրաքանչիւր 100 մլ արեան մէջ: Երբ ալքոլի չափաքանակը արեան մէջ հասնի 0,15-ի անհատը կը դառնայ անհաւասարակշիռ, անհամակարգ եւ աններդաշնակ: 0,15-0,3-ի պարագային, անհատը կ՛ունենայ  ջղային-ուղեղային  թունաւորում, զառանցանք (dilirium), իսկ 0,3-0,4 ի պարագային` անգիտակցութիւն (unconciousness) եւ մահ:

Յղութեան շրջանին խմուած ալքոլը մօրմէն կ՛ուղղուի դէպի սաղմ (fetus) փառի (placenta) միջոցով: Ուստի ալքոլը կը հասնի սաղմի ուղեղ եւ կը յառաջացնէ  ուղեղի բջիջներու վնաս-տկարացում: Հետեւաբար յղի մայրեր ալքոլ պէտք չէ գործածեն բնաւ:

Ըստ Քանատայի առողջապահական գործակալութեան, Քանատայի մէջ 2017-ին 77.000 անհատներ հիւանդանոց մտած են ալքոլի գործածութեան պատճառով յառաջացած հիւանդութիւններով: Պատահած են 4.258 մահեր ալքոլի պատճառով: Բոլոր մահերուն 2 տոկոսը հետեւանքն է ալքոլի գործածութեան:

Ըստ առողջապահական միջազգային կազմակերպութեան, ամբողջ աշխարհի մէջ տարեկան կը պատահի 3 միլիոն մահ ալքոլի պատճառով: Բոլոր մահերուն 6 տոկոսը` ալքոլի պատճառով: Երեք միլիոն մահերուն 28 տոկոսը պատահած է ալքոլ գործածելէ ետք ինքնաշարժներու արկածներու պատճառով: Այս արկածները կը պատահին, որովհետեւ ալքոլ գործածելէ ետք ինքնաշարժ վարողները արագ կը քշեն, ապահովութեան աթոռագօտին (seat belt) չեն կապեր, սխալ ինքնավստահութեան զգացում կ՛ունենան, օրինաւոր քշելու կարողութիւնը կը կորսնցնեն, ղեկավարելու տկարութիւն, կեդրոնացումի նուազում եւ գլխու ծանրութիւն եւ գլխապտոյտ կ՛ունենան, անզուսպ, ջղագրգիռ եւ անհանդարտ կ՛ըլլան:

Ծխախոտը, ալքոլին նման, վնասակար է մեր առողջութեան:

Ծխախոտը կը գործածուի որպէս գլանիկ (cigaret), սիկար եւ ծխամորճ (pipe):

Ծխախոտին ծուխին մէջ կան 4.000-է աւելի քիմիական նիւթեր, որոնցմէ 250-ը վնասակար են, իսկ 50-ը խլիրդ կը յառաջացնեն: Այս նիւթերուն կարեւորագոյններն են` նիքոթին (nicotin) բնածուխի միաթթու եւ կուպր (tar):

Նիքոթինը կը յառաջացնէ`

  1. Սրտի մկաններու գրգռութիւն եւ պրկում, սրտի զարկի (heart beat) արագացում, մկանային ձախողութիւն,
  2. Սրտի զարկերակային (arterial) խցում (obstructioն), սրտի տագնապ (heart attack), սրտի ձախողանք,
  3. Մարմնի ընդհանուր զարկերակներու խցում,
  4. Սրունքներու զարկերակներու խցում,
  5. Ուղեղային զարկերակներու խցում` ուղեղային կաթուած (stroke):

Կուպրը իր մէջ ունի խլիրդածին-քաղցկեղածին նիւթեր (cancerogenic): Ան կը յառաջացնէ`

  1. Թոքային հիւանդութիւններ` ցնցղատապ (bronchitis), փքուռոյց (emphysema), ժամանակաւոր եւ մնայուն երկարատեւ շնչահեղձութիւն,
  2. Թոքերու խլիրդ-քաղցկեղ (cancer),
  3. Խռչափողի (larynx), ձայնալարերու ցցօններ (polyps) եւ խլիրդ,
  4. Շրթունքի, լեզուի, բերանի, լինտի կոկորդի խլիրդ:

Ծխախոտը կը յառաջացնէ այլ վնասներ եւ հիւանդութիւններ: Ան կ՛արագացնէ շնչառութիւնը, կը գրգռէ ջղային-նեարդային համակարգը, կը բարձրացնէ արեան-զարկերակային ճնշումը (blood pressure), կը նուազեցնէ ուտելու ախորժակը, կը յառաջացնէ` գլխու ցաւ, գլխապտոյտ (vertigo),  փսխունք, բերանի չորութիւն, վատառողջ ակռաներ, լինտերու եւ լեզուի բորբոքում, քիթի եւ քթախոռոչներու (nasal sinuses) հիւանդութիւններ, ենթաստամոքսային գեղձի, որկորի (esophagus)  միզամանի (urinary bladder) երիկամի (kidney) խլիրդ (cancer) :

Ծխախոտի գործածութեամբ յղի կիներ կ՛ունենան վաղահաս (premature) եւ մեռելածին ( stillbirth) մանուկներ եւ աւելի վիժումներ (abortion ):

Կան գործօն եւ կրաւորական ծխողներ: Գործօն ծխողները անոնք են, որոնք ծխախոտ կը գործածեն, իսկ կրաւորական ծխողները անոնք են, որոնք կը գտնուին ծխողներու մօտ եւ կամ կ՛ապրին անմիջապէս անոնց հետ: Անոնք կը վնասուին իրենց քով գտնուող ծխողներու ծուխէն:

Ծխելը  մոլութիւն (addiction) է եւ ոչ թէ` սովորութիւն (habit): Երկարատեւ ծխողը կ՛ունենայ ծխելու ենթակայութիւն:

Ըստ Միջազգային Առողջապահական կազմակերպութեան,ամբողջ աշխարհի մէջ տարեկան 7 միլիոն մահ կը պատահի ծխախոտի պատճառով , ասոնց 6 միլիոնը ծխողներ են, իսկ 1 միլիոնը չծխողներ են, սակայն ենթակայ են ծխախոտի անմիջական ծուխին:

Ըստ Քանատայի առողջապահական գործակալութեան տուեալներուն,

  1. Քանատայի մէջ պատահած մահերուն 17 տոկոսը հետեւանք է ծխախոտի գործածութեան:
  2. Քանատայի մէջ ամէն օր 100 քանատացիներ կը մահանան ծխախոտի սրտանօթային հիւանդութիւններէն եւ թոքային խլիրդէն ու այլ հիւանդութիւններէն:
  3. Թոքի խլիրդներուն 90 տոկոսը ծխախոտի պատճառով տեղի կ՛ունենայ:

Այս բոլոր գիտելիքներուն փոխանցումէն ետք, պարտք կը զգամ ըսելու չափահասներուն` մի՛ ծխէք եւ ալքոլ շատ չափաւոր սպառեցէք վասն ձեր առողջութեան:

Շար. 2  եւ վերջ
Մոնրէալ, 17 փետրուար 2019

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)